Иляс Эсенберлин (1915-йил 10-январ, Отбосар шаҳри, ҳозирги Оқмўла вилояти — 1983, Олмаота) — қозоқ ёзувчиси .

Иляс Эсенберлин
Асл исми қозоқча: Ілияс Есенберлин
Таваллуди 1915-йил 10-январ
Оқмўла вилояти, Отбосар
Вафоти 1983-йил 5-октабр
Олмаота
Ижод қилган тиллари Қозоқча
Фуқаролиги SSSR bayrogʻi СССР
Йўналиш Тарихи
Жанр Роман
Мукофотлари "Меҳнат Қизил Байроқ" ордени, „Шон-шараф белгиси“ ордени, „Хизмат кўрсатганлиги учун“, „Ленинград мудофааси учун“ медаллари, Қозоғистон ССР Давлат мукофоти лауреати, 1968-йил („Айқас роман учун“).

Карера йўли

Арғин қабиласи Қуандиқ қабиласи давлатидан келиб чиққан [1] .

Ижодкорлиги

И.Эсенберлин қозоқ адабиётида самарали ижод қилган етук адиблардан биридир. Шоир сифатида илк бор эътироф этилган асарлари 1940-йилда нашр этила бошланди . 1945-йилда „Султон“, „Ойша“ достонлари, „Адамгерчик от зҳйр“ шеърлар тўплами (1949), инқилобчи, болшевик А. Майкотовга бағишланган „Болшевиклар ҳақида шеър“ (1957) ва „Биржан Сал фожиаси“ (1959) нашр этилган. 1960-йилларда у насрий жанрда ижод қила бошлади. Рус тилида ёзилган „Дарё бўйида“ (1960), „Толқиди эсил“ (1965), „Одам ҳақида қўшиқ“ (1957) қиссалари нашр этилган. „Айқас“ (1966), „Ёвуз чорраҳа“ (1967), „Севишганлар“ (1968), „Хар“ (1969), „Олмос қилич“ (1971), „Олтин қуш“ (1972), „Жанталас“ (1973), бокира қизлар ҳақидаги романлар „Соялар билан ҳимояланган“ (1974), „Кўчманчилар“ трилогияси (1976), Олтин Ўрда трилогияси (1982-1983), „Муҳаббат байрами“, „Олис ороллар“ (1983), „Олислар қувончи“. Оққуш қуши" (1984) романлари, асарларининг онтологик тўплами (1984-1990) нашр этилган .

Эсенберлиннинг „Манғистау майдон“, „Аманат“ (1978) романлари қозоқ адабиётининг энг сара асарларидандир. 1968-йилда „Айқас“ романи Қозоғистон ССР Давлат мукофотига сазовор бўлди, унда Совет ҳокимияти йилларида туғилган қозоқ зиёлиларининг ҳаёти, қозоқ чўлида социалистик саноатни барпо этиш йўлидаги машаққатли меҳнати ҳақида ҳикоя қилинади., инсон онгида антик давр қолдиқларига қарши кураш.

Илиас Эсенберлиннинг рус тилида нашр этилган „Одам қўшиғи“ (1956) романи 1958-йилда хитой тилига таржима қилинган . Олмаотадаги болалар ва ўсмирлар театрида „Таудаги тортис“ (1962) спектакли қўйилган. М.Эрзинкян билан биргаликда ёзилган „Куйма“ (1961) сценарийси асосидаги филм барча совет ва венгрия, полша ва болгар экранларида намойиш этилди.

Элиас Есенберлиннинг деярли барча насри рус тилига таржима қилинган. „Сватка“ („Хоч“,1957); „Опасная переправа“ („Хавфли ўтиш“, 1970); „Севишганлар“ („Севишганлар“, 1970); „Хон Кене“ („Ғазаб“, 1971); „Заговеннй меч“ („Олмос қилич“, 1973); „Умидсизлик“ („Жанталас“, 1974); „Прикрой свём шчитом“ („Соянг билан ҳимоя“, 1976 й.); „Манғистау фронти“ („Мангистау фронти“, 1981 й.); Москва ва республика нашриётларида „Золотая ўрда“ („Олтин Ўрда“, 1985 й.) номи билан нашр этилган. Индивидуал асарлар украин, латış,литва,ўзбек, олтой,бошқирд,қорақалпоқ, венгер, поляк, инглиз, франсуз, хитой, немис, араб, испан тилларида нашр этилган. „Кўчманчилар“, „Инсон қўшиғи“, „Хавфли чорраҳа“, „Ошиқлар“, „Чорраҳани“ романлари шулар жумласидандир.

И.Эсенберлин қирққа яқин лирика ёзган. У К.Д.Ушинскийнинг „Ҳикоялар ва эртаклар“ (1945), М. Жулявскийнинг Ветнам ҳаёти ҳақидаги „Қизил Дария“ (1956) романини қозоқ тилига таржима қилган. Эсенберлин Меҳнат Қизил Байроқ ордени ва медаллар билан тақдирланган[2].

Тарихий романлари

Эсенберлиннинг ҳақиқий адабий ёзувчилик мавқеини белгилаб берган асарлари-"Хаҳар", „Олмас қилиш“, „Занталас“ тарихий романларидир.

Тарихий романлар ўтмиш тарихнинг муҳим воқеаларини қайта тиклайдиган ва уларни бадиий йўл билан ҳикоя қилувчи романлардир.Тарихий романда ёзувчилар тарихни қайта ҳикоя қилиш билан чекланиб қолмай, ахлоқий, психологик, маданий масалаларни кўтаришга эътибор берадилар.

Ёзувчи И.Эсенберлин ўзининг тарихий трилогиясида қозоқ мамлакатининг 15-19-асрлар тарихини тасвирлайди. ҳ. истиқлол учун тинимсиз курашни ёрқин тасвирлайди. Унда кўплаб қийинчиликлар, ички қарама-қаршиликлар, инсоний муносабатлар, уларнинг хатти-ҳаракатлари ва хатти-ҳаракатлари, ташқи душманларга қарши курашнинг бирлиги, анъана ва урф-одатлари намоён бўлади., кўплаб тарихий шахсларнинг бадиий персонажларини яратади.

„Олмос қилич“ романи-ХВ аср ҳодисалар ҳақида кўп маълумот бера олади, воқеаларнинг хронологик тартиби сақланади.Шунинг учун уни роман-хроника дейиш мумкин.У роман-хроника бўлгани учун унда кўплаб тарихий воқеалар кетма-кетлиги — жанр қонуниятлари устунлик қилади.

„Олмас Қилиш“ романида Дашти Қипшоқнинг шафқациз хони Абилхайр (собиқ қозоқ мамлакати номларидан бири), бир томони-Абилхайр, бир томони-Жанибек давридаги қозоқ уруғларининг қозоқ хонлиги қошида бирлашиши.Керейларнинг тахт ва тож учун кураши, хон саройидаги саргузаштлари, алдаш ва бир қатор зўравонликлар тасвирланган. Китобнинг биринчи қисми Абулхайрлар сулоласининг бўлинишига бағишланган бўлса, иккинчи қисмида қозоқ хонлигининг ички ва ташқи душманларига қарши кучайиши, бу йўлда кўплаб тўсиқ ва қийинчиликлар кўрсатилган.

Романнинг асосий ғояси-қозоқ уруғларини бирлаштириш, бир хонликда бирдамлик яратиш муаммолари.

Асарда бош қаҳрамон Абилхайр, шунингдек,Жанибек,Муҳаммад Шайбоний,Бўриндиқ ва бошқа тарихий шахслар тасвирланган.Муаллиф уларнинг мураккаб шахсиятидаги зиддиятларни очиб беради.Чунончи,Абулхайр бир томондан маккор ва зукко давлат раҳбари бўлса, иккинчи томондан ўз мақсади йўлида ҳеч қандай ноинсофлик, ахлоқсизликка чек қўймайдиган шавқациз, қонхўрдир. Муаллиф Чингизхон авлодларининг юз йиллардан бери давом этиб келаётган золим сиёсатининг давомчиси эканлигини яширмайди ва уни хон сифатида ўринсиз улуғламайди.

Романнинг асосий ғоясини очишда юқори жамият вакиллари ҳам катта рол ўйнайди.Жумладан,Асан Қайғининг Бердибек ва Абилхайрни қаттиқ танқид қилиши, қўл остидагилар томонидан қўллаб-қувватланмагани учун Абилхайрнинг Керей ва Жанибек юртини вайрон қиламан, деган таъкидлари босилади.

Бу ерда халқнинг яхши фазилатларини сингдирган Қўбиланий, Қазтуғон,Саян,Ўроқ каби образлар романнинг ғоявий салмоғини анча оширади.Чунончи, романда шоирлар Қозтуған ва Қўтан сўзлари орқали бутун қозоқ чўлининг тарихий кўриниши ва насл-насаби берилган, халқнинг кўп асрлик ҳаёти ва курашлари, сир-асрорлари, хусусиятлари баён этилган.

Трилогиянинг „Ғазаб“ китобида 19-аср И.Эсенберлин.Унда 1930-40-йилларда Кенесари Қосимов бошчилигидаги рус мустамлакачилигига қарши ҳаракат ҳақида ҳикоя қилинади.Бу ерда ёзувчи маълум тарихий воқеаларни санаб ўтади, у ердаги одамларнинг шод-хуррамликлари, орзулари, афсуслари, идеаллари, қаҳрамонлар тақдири билан уларнинг аҳволини бойитади.

„Қаҳорда“да қозоқ даштларида мустақил хонлик барпо этишни мақсад қилган Кенесарининг қўл-қўл жангга киришгани, мустақиллик учун курашни қўллаб-қувватламаган султонлар ва қирол қал’аларига ҳужум қилгани,Кенесарининг музокаралари ҳақида ҳикоя қилинади, ҳокимиятни қўлга киритиш учун қирол вакиллари билан ва унинг талаблари бажарилмаган жойларда у халқ қонини тўкиш ўрнига зўравонликка мурожаат қилди.Хоннинг қаттиққўллиги, мамлакатнинг тушкунлиги,Кенесарий душманларининг уюштирилган ҳаракатлари, турли инсоний характерлар шу тарзда намоён бўлади.

Ёзувчи бир мустамлакачининг иккинчисидан устунлиги йўқлигини, ҳамманинг орзуси қозоқ юртини бўлиб ташлаш, уни заифлаштириш, қонини тўкиш, талон-торож қилиш, ҳокимиятини ишга солиш эканлигини очиб беради. Масалан, узоқ вақт давомида Қўқон ва Хива хонликларига қарам бўлган жанубий қозоқларнинг оғир аҳволи, Тошкентнинг қушбеги Бегдербекнинг ёрдам сўраб бориб, хизматкорлари билан бирга Эсенкел ва Саржонни ўлдирган суратлари асос қилиб олинган. тарихий фактлар ҳақида.

Романда Кенесарий образи тўлиқ тарихий контекстда тасвирланган.Муаллиф ўз шахсиятидаги мардлик ва ақлзаковат уйғунлигини маҳорат билан тушунтирган. Масалан,Саржон ва Эсенкелдининг дўсти Бегдербекнинг қўлдан ўлдирилишига оз қолганини эшитган Қосим қозининг „Тошкентга ҳужум қилиш керак“ деган маслаҳатига рози бўлиб, урушга киришга ҳали эрта эканини тушуниб,урушни кейинга суради режаси. Кенесарининг Оқмўла қал’асини эгаллашдаги жасорати ҳам ҳайратланарли. Кенесарий бошчилигидаги ҳаракатнинг таниқли қаҳрамонлари — Агибай, Имон, Тўлебай, Босиқора, Жанайдар, Бухоробай эпизодлари уларнинг қаҳрамонлик қиёфасини ойдинлаштиради, Кенесарий шахсини тўлдиради.

Романда Россия қироллигининг юқори мартабали вакилларининг образлари ҳам мавжуд.Улар орасида, айниқса,Қораоткелнинг катта акаси Қўнғирқулжа Худоймендиннинг халққа қонхўр шафқацизлиги, мансаб учун пул сотиш хиёнати яққол кўзга ташланади.У Омби генерал-губернаторнинг ишончига кириб, ўз қудратини, мансабини бой бермаслик учун мамлакатнинг исёнкор халқини қамоққа олди. Хотини Зейнеп ва ўғли Чингизнинг қилмишлари ҳам Қўнғирқулжанинг чексиз беҳаё ҳаётини очиб беради.

Умуман олганда, И.Эсенберлиннинг „Хар“ романи қозоқ халқининг озодлик учун кураши тарихига кирган, унинг энг муҳим даври, масалан,Кенесарийлар ҳаракатининг ички сирларини англашга ёрдам берадиган салмоқли тарихий асардир.

Мукофотлари

  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени
  • „Шон-шараф белгиси“ ордени
  • „Силмий хизмати учун“
  • „Ленинград мудофааси учун“ медали.
  • Қозоғистон ССР Давлат мукофоти совриндори, 1968-йил („Айкас“ романи учун).

Манбалар

  1. ↑ ҳттпс://артиcлекз.cом/кк/артиcле/16151
  2. ↑ Тарихи тұлғалар. Танимдиқ — көпшілік басилим. Мектеп жасиндағи оқушилар мен көпшілікке арналған. Құрастируши: Тоғисбаэв Б. Сужикова А. — Алмати. „Алматикітап баспаси“, 2009 ИСБН 978-601-01-0268-2

Ҳаволалар