Иляс Жансугиров
Иляс Жансугиров (1894-йил 5-май, Олмаота вилояти Оқсув тумани — 1938) — қозоқ шоири, драматург, носир, фелетончи, сатирик, журналист, таржимон ва жамоат арбоби.
| Иляс Жансугиров | |
|---|---|
![]() | |
| Асл исми | қозоқча: Ілияс Жансүгіров |
| Таваллуди |
1894-йил 5-май Қишлоқ Но4, Оқсув волости, Еттисув вилояти, Россия империяси |
| Вафоти |
1938-йил 26-феврал Олма-Ота, Қозоқ ССР, СССР |
| Фуқаролиги |
|
| Фаолият тури | шоир, жамоат арбоби |
Қисқача биография
- Дастлаб отаси ва қишлоқ муллаларидан таълим олган. Қарағаш қишлоғидаги бошланғич мактабни тамомлаган . Бўлажак шоир сўнгги вақтини қишлоқда ўтказди. У Ўрта Южнинг найман қабиласининг матай уруғидан[1].
- 1919-йилда. Тошкент шаҳридаги икки йиллик педагогик курсга киради.
- Ўқишни тамомлаб, қишлоғида ўқитувчи, сўнгра „ Тилчи“ газетасида ишлади.
- 1922-йилда Вернийдаги (Олмаота) Қозоқ таълим институтига мудир этиб тайинланади.
- 1925-йилда Москвадаги Журналистика институтига ўқишга кирди;
- 1928-йилда ўқишни тамомлаб, „Меҳнаткаш қозоқ“ газетасига ишга юборилади. Жансугиров ижодий фаолияти билан бир қаторда Қозоғистон Ёзувчилар уюшмасини ташкил этишда ҳам фаол иштирок этган.
- 1932-йилда собиқ КазАПП тугатилгандан кейин (1926) Ёзувчилар уюшмаси ташкилий комиссияси раиси этиб сайланди;
- 1934-йилда бўлиб ўтган 1-Конгрессгача хизмат қилган. Қурултойда у Қозоғистон Ёзувчилар уюшмасининг биринчи раиси этиб сайланди.
- 1934-1937 йилларда Қозоғистон сиёсий нашрининг муҳаррири, айни пайтда;
- 1933-1936 йилларда Қозоғистон АКСР УАК аъзоси бўлган.
- 1937-йилда у сохта сиёсий айбловлар билан ҳибсга олинган.
- 1938-йилда у ўлимга ҳукм қилинди.
- 1958-йилда у оқланган[2].
Меҳнатлари
Жансукиров 1912-йилда шеър ёзишни бошлаган. Кейинчалик, 1957-йилда Миллий кутубхонадан унинг „ Балдирган“ ва „Қизил байроқ“ шеър дафтарлари топилди. Жансугировнинг илк нашр этилган асарлари „Сарярқаға“, „Тилек“ шеърларидир. Булар 1917-йилда Семейда чиқадиган „ Сариарқа“ газетасида босилган. 1923-йилда „Сана“ журналида „ Мерген Бокен“ қиссаси босилади.Шундан кейин Жансугировнинг шеърлари „Тилши“, „Оқҳол“, „Кедей эрки“ газеталарида тез-тез босилиб турди.Ўшандан бери Жансугиров халққа истеъдодли, теран фикрли шоир сифатида танилган.

Жансугиров ижодининг манбасини қозоқ халқининг бой оғзаки адабиёти,Абай шеърияти, рус ва жаҳон адабиётининг илғор намуналари ташкил этади.Унинг асарлари ранг-баранг ва серқирра.
Жансугиров халқнинг бой фолклорини тўплаш, унинг илғор намуналарини халқ манфаатига айлантириш, китоб ҳолида нашр этишда катта ҳисса қўшди.Уларнинг илғор намуналарини ўзи ёзган мактаб дарсликлари ва антологияларига киритиб, мактаб ўқувчиларини халқ тарихи ва ўтмиш ҳаётидан хабардор қилишга эътибор қаратди.Жансукиров адабий танқид билан ҳам шуғулланган, адабий-бадиий танқид жанрининг ривожланишида иштирок этган.
А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Н.А.Некрасов, Максим Горкий, Гейнрих Гейне ва Виктор Гюго, Г.Токай, К.Лахути асарларини қозоқ тилига таржима қилиб, қозоқ адабиётининг жаҳон адабиёти билан алоқасини кенгайтирди. 1936-йилда А.С.Пушкиннинг 100 йиллиги муносабати билан Илёс Жансугиров „Евгений Онегин“ романини таржима қилиб, китобига киритди. Аммо уруш йилларида ўша роман бошқа шахс номи билан чоп этилган. Илёс Жансугиров оқланганидан кейин унинг яқинлари романни Илёс Жансугиров таржима қилганини исботлади.
Библиографияси
- 1917-йил — „Сарярка“ ва „Тилек“ шеърлари.
- 1923-йил — „Баишубар“
- 1926-йил — „Болаларни жалб қилиш“
- 1928-йил — „Саганак“ деб номланган илк асарлар тўплами.
- 1929-йил — „Кайфият“ шеъри.
- 1931-йил — „Кек“ ва „Турксиб“ спектакли.
- 1934-йил — „Куичи“ шеъри.
- 1936-йил — „Исатай — Маҳамбет“ спектакли.
- 1937-йил — „Тингловчи“ шеъри.
Унинг "Қамисбоевга сўз! ", „Изет“ („Ҳурмат“), „Шалғибай“ ва бошқалар. б. „Иззат“ тўпламида чоп этилган.
Шеърлар
- „Қулагер“ 1936-йил ноябр ойида „Социал Қозоғистон“ газетасининг бир қанча сонида чоп этилган.
- „Куи“ — 1929-йил ёзилган.
- „Куичи“ — 1934-йил ёзилган.
- „Дала“ — 1930-йил ёзилган. У илк бор „Энбекши қозоқ“ газетасининг бир неча сонларида чоп этилган. 1933-йил Семейда, 1936-йил. Олмаотада алоҳида китоб сифатида нашр этилган.
- „Рустем қирғини“ 1926-йилда ёзилган бўлса-да, шоир ҳаётлигида нашр этилмаган. Асарларининг иккинчи жилди 1960-йилда нашр этилган.
- „Исатой“ шоирнинг 1960-1964-йилларда нашр этилган 5 жилдлик асарлари тўпламининг 2-жилдида нашр этилган.
- „Махпал“ 1920-йилларнинг бошларида ёзилган.
- „Байкал“ — 1937-йил ёзилган.
- „Канпеске“ — 1920-йил „Энбекши қозоқ“ газетасида чоп этилган.
- „Колбала“ — 1964-йил Олмаота вилояти, Оқсув туман „Ўмир нури“ газетасида чоп этилган.
- „Куч“ — 1932-йил „Адабиёт фронти“ журналида, 1933-йил. Коллектив тўпламда нашр этилган.
- „Маёқ“ — 1929-йил 1931-йилда ёзилган алоҳида китобча сифатида нашр этилган.
- „Бахтли Жамол“ — 1930-йил ёзилган.
- „Юриш“ — 1935-йил ёзилган[3].
Лирик шеърлар
"Қўшиқчи опа" (1909), „Куз гулига“ (1912), „Тилек“ (1912),
- 1915-1920-йилларда нашр этилган шеърлари
„Кўр боланинг орзуси“ (1915-1916), „Жибрлак“ (1915-1916), „Бизнинг аҳволимиз“ (1915-1916), „Адашган эдим“ (1915-1916), „Ғамгин қуш“ (1915-1916), „Алоқа“ (1915-1916), „Яхшилик“ (1915-1916), „Менинг ичим эрийди“ (1915-1916), „Тирик сўз“ (1915-1916), „Эртаклар“ (1915- 1916), „Замондош“ (1915-1916), „Бубулга“ (1915-1916), „Алдимда“ (1915-1916), „Ёз худоси“ (1915-1916), „Маним“ (1915-1916), „ Шим-читириқ“ (1915 −1916), „Вазият қандай“ (1919), „Ариним“ (1920), "Бейсембек „Болис“ (1920), „Коалиция партиясига“ (1920),
- 1921-1924-йилларда нашр этилган шеърлари
„Она тили“ (1921), „Ёш булбуллар“ (1921), „Камбағаллар ташкилотининг еттилиги“ (1921), „Етим“ (1921), „Оқим оқади“ (1921), „Умумий асрга“(1921), „Қозоқ хулосаси“ (1921), „Уйланган“ (1921), „Отадан кўра она болага яқин“ (1921), „Пистол“ (1922), „Булут“ (1922)), „Вулқон“ (1922), „Ёшлик шиори“ (1922), „Ёз тонги“ (1922), „Ёзги қароргоҳ“ (1922), „Ёзги июл“ (1922), „Деҳқон“ (1922), "Куз "(1922), „Қиш“ (1922), „Аксабан“ (1923), „Жавинда“ (1923), „Вақт расмлари“ (1923), „Менимча“ (1923), „Шамол“ (1923), „ Бўлек-салак ойдан“ (1923), „Ёш ёлланма“ (1923), „Тош“ (1923), „Жайлов“ (1923), „Баҳорда“ (1923), „Қирғиз қозоқ босмахонада“ (1923), „Камбағалнинг тўйи“ (1923), „Чўпон фикри“ (1923), „Улуғ кун“ (1923), „Май байрами“ (1923), „Сапарда“ (1923), „Йўқ“ (1923), „Биринчи учрашув“ (1923), „Алоқа“ (1923), „Бўранбай нима ўйлайди?“ (1923), „Иқшилбай“ (1923), „Савдогар мўжизаси“ (1924), „Бу- Ай“ (1923), „Жаркинбой, Беркинбай“ (1923), „Қирман“ (1924), „Октябр куни“ (1924), „Ўрим-йиғим юриши“ (1924), „Халқ о тоғ қурганлар“ (1924), „Ўқ, кўк ҳўкиз“ (1924), „Шамолли кун“ (1924), „Баҳорда“ (1924), „Ўйлаш“ (1924), „Онгли ёшларга“ (1924). 1924), „Кўлга“ (1924), „Бизнинг куз“ (1924), „Ленин ўлди“ (1924), „Тун“ (1924), „Ажирау“ (1924), „Лермонтов“ (1924) .
- 1925-1930-йилларда нашр этилган шеърлари
„Ленин тирик“ (1925), „Беташар“ (1925), „Шамолли қарағай“(1925), „Совун“ (1925), „Саптяяк“ (1925), „Миграция“ (1925), „Коммуна“ (1925), „Савол“ (1925), „Муваффақият суратлари“ (1925), „Мен ўқийман“ (1925), „Саунинг жиннилиги“ (1925), „Сўров“ (1925), „Қош-жонекеи“ (1925)), „Тас чечей“ (1925), „Бобек болеу“ (1926), „Уруш“ (1926), „Заман“ (1926), „Майдан“ (1926), „Қишлоқ фронти“ (1926), „Тезкор юрак“ " (1926), „Қуёш чиққанда“ (1926), „Якшанба“ (1926), „Рус ўлкаси“ (1927), „Шал ва Кейни“ (1928), „Қозоқ қизи“ (1928), „Қопқон“ (1928), „Бугунги дала“ (1928), „Мақбара“ (1929), „Олатау“ (1929), „Дўмбира“ (1929), „Қозоғистон“ (1929), „Шоқпарға“ (1929), „Келинглар“., қайси жабҳага чидайсан? (1929), „Ҳимолой“ (1929), „Серт“ (1930), „Олтин октябр“ (1930), „Оқин ва Маким“ (1930), „Тус“ (1930), „Апирим-ай, жанн цйсилди- оҳ“ (1930), „Жур ме конк Сауле“ (1930), „Жоним йиғлама“ (1930),
- 1931-1937-йилларда нашр этилган шеърлари
„Тракторга“ (1931), „Октябр экпини“ (1931), „Янги ҳаёт“ (1931), „Экпиндилер ва Гулгулчик“ (1932), „Ижтимоий ёрдам“ (1932), „Беш йиллик одамлар“ (1932)), „Бахтли“ (1932), „Кавказ“ (1932), „Уйга қайтаман“ (1934), „Умидга“ (1934), „Москва-Қозоғистон“ (1934), „Тулпарга“ (1936)), „Беларус халқига“ (1936).
Сатиралар
„Ақим ва Маким“ (1930), „Бой қиз“ (1927), „Боғча усули“ (1923), „Бошқа тилдан“ (1935), „Бўрнабай нима ўйлайди“ (1923), "Газ эмас, консерт (1929), „Ит-ой“ (1923), „Қўғирчоқ“ (1929), „Қуйруқ бозори“ (1927), „Ўнг“ (1928), „Ўқ, кўк буқа!“ (1924), „Марҳум мулланинг васиятномаси“ (1923), „Сиёсий қўчқорлар“ (1922), „Сурпакпай суганак“ (1928), „Синчи-оқ“ (1915), „Демак, кетяпман…“ (1929), „Қамисбоевга сўз“ (1929), „Ҳакамлик турлари“ (1929), „Тўнғиз“ (1931), „Уя уяси“ (1928).
Эсламоқ
Республикада бир қанча мактаблар, кўчалар, туманлар, фермер хўжаликлари, Толдиқўрғон шаҳридаги Еттисув давлат университети унинг номи билан аталган. Ўша шаҳарда шоир ҳаёти ва ижодига бағишланган адабий-мемориал музей бор.
Манбалар
- ↑ „„Найман“ этнонимі жəне найман тайпасиниң рулари жөнінде“. 2021-йил 25-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-август.
- ↑ Қазақ әдебиэті. Энсиклопедиялиқ аниқтамалиқ. — Алмати: „Аруна Лтд.“ ЖШС, 2010 жил.ИСБН 9965-26-096-6
- ↑ Ілияс Жансүгіров: энсиклопедия Алмати. „Кітап“ баспаси 2019. 256-268 бет.
