Imantay Satbay

Имантай Сатбаюли (1845,собиқ Оқкелин бўйи, ҳозирги Павлодар вилояти, Баянаул тумани — 1928, ҳозирги Павлодар вилояти, Баянаўл тумани, Сатбоев қишлоқ округи) — Қаниш Сатбоевнинг отаси. Арғин қабиласининг Суйиндик уруғининг Қаржас бўлимидан. Қишлоқ мулласидан араб тилини ўргангач,17 ёшида Омби шаҳридаги Абдираҳим мадрасасида уч йил таҳсил олиб араб, форс, чағатой тилларида китоб ўқиш имкониятига эга бўлди. Шундан сўнг Имантой домланинг қаршисида ўтирмай, мунтазам ўқиди.Бироқ, у билан суҳбатлашган, айримларининг ёзган хотираларига кўра, Имекеннинг тили мураккаб, ақли теран, ўз она халқининг эски тарихини, шеърларини яхши билади, бугунги аҳволни яхши билади, унинг феъл-атвори вазмин, меҳрибон, ақлли жон экани айтилади. Архивда Имекеннинг 83 йиллик ҳаёти ҳақида кўплаб қозоқ оғзаки адабиёти намуналарини тўплагани ва бу иш билан алоҳида шуғулланган рус тадқиқотчиларига ёрдам бергани ҳақидаги баъзи маълумотлар сақланиб қолган.

Бухор Жирау Қалқаманули ҳаёти ва меросига оид баъзи маълумотларни ёзиб олди. Академик А.Х.Марғулон бу маълумотларни Петербургдаги И.Н.Березин архивидан топиб, Ч.Валихоновнинг 5 жилдлик асарлар тўпламининг 1-томида рус тилида нашр эттирган (Олмаота, 1961). Земство статистик олими, тарихчи, профессор Ф.А.Шчербина Ўлжабай би Толибайнинг ўғли (1709-1783) ҳақида маълумот тўплашда ёрдам берган. Марғулон ўзининг „Буюк олим, суюкли фуқаро“ сарлавҳали мақоласида Қаниш Сатбоев ҳақида "Имантой Ўмбайда ўқиб юрганида Шоқан Уалихонов билан яқиндан таниш бўлиб, у билан яқин муносабатда бўлиб, бир хонадонда бир муддат бирга яшаган. "(„Қозоғистон мактаби“, 1969-йил, 4-сон). Имантой даврида Валихоновнинг дўсти Г.Н.Потанин ҳам дўстона муносабатда бўлган (Қозоқ халқ оғзаки ижоди Г.Н.Потанина тўпламида, 1972, 23-бет). Ўз қишлоғида ўлкашунос В.Н. ва А.Н. Белослюдовлар тез-тез ташриф буюришди, даволандилар ва таътилларини ўтказдилар. Имантойнинг чўқинтирган онаси Нурим Тасболаткинадан Кунше исмли ўғил кўрган, аммо у ёшлигида вафот этган.

Орадан бир неча йил ўтиб, ўзидан анча ёш бўлган Алимага иккинчи марта турмушга чиқди; Ғазиза,Ғозиз (Бокеш),Қаниш исмли фарзандлари бўлган. ХИХ аср охири ва янги аср бошларида Имантой Оқкелин бўлининг халқ суди (ёки собиқ судяси) бўлиб ишлаган.Бироқ, Имекеннинг судялик фаолияти ҳақида кам маълумот мавжуд. Қишлоқ оқсоқолларининг оғзаки ҳикояларида олтмиш ёшга тўлгунича бу хизматни қилгани айтилади. Тўғрироғи, у адолатли, қозига таклиф қилинадиган пора ва пораларга қизиқмас, камбағалларни таҳқирлаганларга қаттиққўл эди, аксинча, ҳимоясизларга меҳрибон эди. Би қишлоғи Сибирга сургундан қочган мусулмон кавказликларга ғамхўрлик қилиб, баъзиларига от миндириб, кийинтириб, овқат бериб турган. У буни инсоний бурчи деб билди.

Имантой ўйин-кулгига меҳр қўйган,дафни моҳирлик билан чалар, ўйин-кулгиларда, базмларда томошабинлар олқишлаганда қўшиқ куйларди. Қадим замонлар эртакларини яхши билган, айримларини ёддан айтиб берган. „Зарқум“, „Қизил табан Ҳасен“, „Шокират“ каби қиссаларни шеър билан айтган хонандаларни ўз қишлоғига таклиф этиб, совға-саломлар бериб, бутун қишлоқда тинглашни мароқли ўйинга айлантирди. Ёшлигида у овга, қуш овлашга яқин эди, лекин қўшиқ айтишга, гапиришга қизиқмасди. У овнинг барча турларидан кўра ов қилишни афзал кўрган. „Бургут қушлари ва жўхори тазулар қочиб кетаётган жониворни катта куч билан ушлайди.Тўғри тўппонча эгаси эса даладаги йиртқични мерган билан отади…“ -деган мақол ўша одамдан тарқалган экан.Қишлоғининг деҳқончилигига ҳам аралашмай, тўнғич ўғли Ғозизнинг елкасига олди. Валихонов 1865-йилда Жетисуда вафот этганида, отаси Чингиз Султон Орқадаги Кўкшетовдан Кияндаги Тезек қишлоғига, суюкли ўғли дафн этилган Олтинемелга кузатиб қўйилганда, марҳумнинг амакисидан 20 ёшли Имантой бўлган. ўша гуруҳ орасида.Бу ҳолат Имантойнинг ёшлигиданоқ ўзининг ақл-заковати билан сафларида етакчи бўлганидан далолат беради.Шу боис Сегиз Сери Бахромулининг жажжи гўдакни дунёга келтирганида билдирган эзгу тилаклари жуда қадрланди.

Дарҳақиқат, Имантой билак кучидан кўра илмни, бойликдан кўра феъл поклигини афзал кўрган, иймон-одоб йўлини идеаллаштирган. Унга эргашган укалари ва ўз авлодлари фақат эзгулик йўлини бошладилар. Шунинг учун ҳам унинг ҳукмронлиги ҳукмрон бўлган икки қишлоқдан жуда кўп зиёли фуқаролар чиққан… Имантойнинг кексаликдаги орзуси мусулмончилик бурчини адо этиб, Маккага бориш эди. Даҳрийлик тарғиботи сиёсатга айланиб кетди ва динсизлар жамияти аниқланганда болалар тақводор отасининг хоҳиш-истакларини бажара олмадилар. Имонтойни кўрган, бир неча бор учрашган Марғулон „…Қанишнинг ўз отаси Имантой ақлли, мулойим, теран фикрли, ҳамма нарсани ақл-идрок, сабр-тоқат билан ҳал қиладиган инсон эди.У умрининг кўп қисмини қадим замонларнинг ноҳақ ёвуз ишларига қарши ўтказди ва мазлум ва жабр-жафога учраган халққа ёрдам беришдек буюк мақсадни олди.Имекеннинг бу яхши фазилатларини у билан бирга ишлаган камбағаллар-Қўзибагар ва Косен яхши билишарди. Уларнинг авлодлари-совхоз ишчилари Зоир ва Нурлан бугун ҳам бу фазилатни унутмаганлар“, -дейди академик А.Қайипов Имекенни „…Имекен узун бўйли, тўртбурчак кўзли, қирра бурунли, соқол-мўйлови ўткир, қўй кўзлари ўткир, қоп-қора, кўркам одам“ деб таърифлаган („Қаниш оға“, Олмаота), 1989; 303-бет). Имантой қабристони Шодирада (Тенгдиқ, ҳозирги Сатбоэв қишлоғи); 1904-йилда вафот этган Алима ҳам шу ерда дафн этилган.Кейинроқ Қаниш Имантаюли уларнинг бошларига мармар белги қўйиб, атрофини ўраб олиб, овқат берибди.