Immunoglobulin A

ИгА димерининг схематик тасвири. Оғир занжирлар кўк рангда, енгил занжирлар қизил рангда, Ж занжири бинафша рангда, секретор компонент сариқ рангда

Иммуноглобулинлар А (ИгА) антителолар синфидир. Тана секретларида (сўлак, овқат ҳазм қилиш шираси, бурун шиллиқ қавати ва сут безлари секрецияси) ИгА устунлик қилади, уларнинг қон плазмасидаги улуши барча иммуноглобулинларнинг умумий миқдорининг 10-15 % ни ташкил қилади. Кун давомида одамларда 3 дан 5 г гача ИгА ичак бўшлиғига чиқарилади. Одамларда ИгА нинг иккита кичик синфии мавжуд: ИгА1 ва ИгА2 . ИгА организмда асосан мономерик ва димерик шаклда мавжуд. ИгА1 молекулалари энг кўп қон плазмасида, ИгА2 эса секретларда учрайди. Турли лимфоид тўқималарда ИгА1 ва ИгА2 ни ажратувчи ҳужайралар нисбати ҳар хил бўлади.

Тузилиши

ИгА мономери антителоларга хос бўлган тузилишга эга ва иккита оғир занжир ва иккита енгил занжирдан иборат. Оғир занжир ўзгарувчан ҳудудни (В-ҳудуди), учта доимий доменни (C-доменлари) ва ошиқ-мошиқ қисмини ўз ичига олади. Одамларда ИгА нинг иккита кичик синфи мавжуд: ИгА1 ва ИгА2, улар мос равишда α1 ва α2 оғир занжирларига эга. Иккала кичик синф ҳам кўп миқдорда гликозилланган оқсиллардир. ИгА2 кичик синфида А2м (1) ва А2м (2) деб номланган иккита аллел вариант мавжуд. Ошиқ-мошиқ қисмини ҳисобга олмаган ҳолда, α1 ва α2 бир -бирига 95 % гомологдир. Фарқлар оғир занжир C минтақаларидаги 14 та аминокислота позициясига тааллуқлидир, аммо А2м (1) ва А2м (2) аллотиплари бу позицияларда фарқ қилмайди. А2м (1) ва А2м (2) ўртасидаги фарқлар ошиқ-мошиқ қисмларида α1 ва α2 нинг илгак ҳудудлари сезиларли даражада фарқланади: α1 нинг илгак ҳудуди α2 дан 13 аминокислотага узунроқдир. Бундан ташқари, α1да 224-239 позициялари тандем такрорланишига учради. Инсон тупуригида ва йўғон ичакларида протеолитик ферментлар мавжуд бўлиб, улар а1 аминокислоталар занжирини дупликация соҳасида аниқ парчалайди. Худди шу фаолликка эга ферментлар Стрептоcоccус сангуинис , Неиссериа гоноррҳоэаэ ва Неиссериа менингитидис каби бир қатор бактерияларда учрайди. Ушбу такрорланган фрагментга эга бўлмаган ИгА2, бундай ферментлардан таъсирланмайди. Эволюция жараёнида ИгА2 бактериал протеолизга чидамли ИгА варианти сифатида пайдо бўлган деган тахмин мавжуд .

ИгА молекуласида оғир ва энгил занжирлардан ташқари Ж-занжир ва секретор компонент мавжуд. ИгМда бўлгани каби, молекуланинг полимеризацияси учун ИгАдаги Ж занжири талаб қилинади. Ж занжири кичик 15 кДа оқсил бўлиб, иммуноглобулинларга ҳомолог эмас. ИгА синтезининг якуний босқичида Ж занжири оғир занжирнинг C-терминал қисми билан дисулфид алоқалари орқали ўзаро таъсир қилади. Қоида тариқасида, ИгА нинг мултимерик шакллари димерлардир, гарчи иккитадан ортиқ мономерни ўз ичига олган ИгА молекулалари мавжуд. Секретор компонент ажратилган ИгА фракциясида мавжуд. Секретор компонент эпителия ҳужайралари юзасида ифодаланган ва ИгА димерлари билан ўзига хос таъсир ўтказишга қодир бўлган ўхшаш антигеник хусусиятларга эга бўлган бир нечта полипептидлардан иборат. ИгА димер комплекси ва секретор компонент эндоцитозга учрайди ва ситоплазма орқали ҳужайранинг апикал қисмига ўтади. У ерда протеолитик ферментлар таъсирида субепителиал бўшлиғига қўйиб юбориш қобилиятига эга бўлади .

Функсиялар

ИгА нинг асосий вазифаси тананинг шиллиқ пардаларида биринчи ҳимоя чизиғи бўлиб, вирусларнинг кириб боришини олдини олади. ИгА комплемент тизими билан ўзаро таъсир қилмайди ва бактерицид хусусиятларига эга эмас, балки бактериал токсинларни зарарсизлантиришда иштирок этади. Сутемизувчиларда, шу жумладан одамларда ИгА оғиз сутида янги туғилган чақалоқларга ўзига хос иммунитетни таъминлаш учун этарли миқдорда бўлади .

Қонда ИгА CД89 Фc c билан ўзаро таъсир қилади, бу иммун ҳужайралар томонидан ифодаланади ва шу билан яллиғланиш жараёнларини қўзғатади. ИгА ўз ичига олган комплексларнинг CД89 билан ўзаро таъсири антикорга боғлиқ бўлган ситотоксикликни, эозинофиллар ва базофилларнинг дегрануляциясини келтириб чиқаради, шунингдек моноситлар, макрофаглар ва нейтрофилларнинг фагоцитар фаоллигини қўзғатади.

Клиник аҳамияти

ИгА нинг генетик жиҳатдан камайган миқдори ёки уларнинг тўлиқ йўқлиги Иммуноглулин А нинг селектив етишмовчилиги деб аталади ва клиник жиҳатдан жиддий иммунитет танқислиги сифатида намоён бўлиши мумкин. Баъзида ИгА миқдори камайган ёки ИгА дан маҳрум бўлган одамларда қонда ИгАга қарши антителолар мавжуд бўлиб, улар ИгА ни ўз ичига олган моддалар қон оқимига кирганда анафилактик шокни келтириб чиқариши мумкин.

Буйракларда ИгА нинг чўкиши ИгА нефропатия деб аталадиган ҳолатга олиб келади. Ушбу касалликда буйраклардаги ИгА нинг чўкиши сабаблари номаълум бўлиб қолмоқда. Баъзи тахминларга кўра, сабаб иммунитет тизимининг бузилишида ётади. ИгА секиакия касаллиги ривожланишида иштирок этиши мумкинлиги кўрсатилган.

Кичик томирларда ИгА ва комплемент тизимининг компонент C3 геморрагик васкулит ёки Счöнлеин-Ҳеноч пурпураси деб номланувчи тизимли касалликка олиб келиши мумкин. Одатда ёш болаларда учрайдиган бу касаллик тери ва бириктирувчи тўқималарга, ёрғоқга, бўғимларга, овқат ҳазм қилиш трактига ва буйракларга таъсир қилади. Кўп ҳолларда геморрагик васкулит юқори нафас йўллари инфекциясидан кейин бошланади ва икки ҳафта ичида жигар ИгА тўпланишини парчалаганлиги сабабли йўқолади.

Адабиётлар

• Галактионов В. Г . Иммунология. М.: Издат. центр «Академия», 2004. ИСБН 5-7695-1260-1.