Imomul Arus sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi| religion           = [[Islom]]
| honorific_prefix   = Janobi Oliylari
| name               = Imomul Arus
| image_size         = 250px

| title              = Imom, Alloma Qutbuz Zamon, As-Siddiqiy

| birth_date         = 1816
| birth_place        = [[Kayalpatnam]], [[Tinnevely tumani]], [[Madras prezidentligi]],
[[Britaniya Hindistoni]]<br>{{Small|(hozirgi [[Tutukudi tumani]], [[Tamilnad|Tamil Nadu]], Hindiston)}}
| death_date = 1898
| death_place = [[Kilakaray]], [[Madura tumani]], Madras prezidentligi, [[Britaniya Hindistoni]]<br />{{Small|(hozirgi [[Ramanathapuram tumani]], Tamilnadu, Hindiston)}}
| resting_place = [[Arusiyya madrasasi|Arusiyya tekkasi]], [[Kilakaray]]
| other_names = Mappillay Lebbay Olim
| nationality = hindistonlik
| era = 19-asr, [[Yangi tarix|zamonaviy davr]]
| region = Janubiy Hindiston, Shri-Lanka

| denomination = [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|Sunniy]] ([[Tasavvuf|soʻfiy]])
| jurisprudence = [[Shofiʼiylik|Shofiiy]]
| creed = [[Moturidiylik|Moturidiy]]

| main_interests = [[Arab tili|arab tili]], [[arvi]], [[Tamil tili|tamil tili]], [[Aqida|aqida]], [[Fiqh|fiqh]], [[Tafsir|tafsir]], [[Tasavvuf|tasavvuf]], tarix

| notable_works = ''Magʻani'',''Fathud Dayyan'',''Fathul Matin'',''Ratibul Jalaliyya'',''Minhatul Sarandib Fi Madahil Habib''

| Sufi_order = 'Arusiy-[[Qodiriylar|qodiriy]]
| disciple_of = Kilakkaray Tayka sohib Valiy

| influences = Tayka sohib Valiy, Shayx Ahmad
| influenced = Sohib al-Jalva Shohul Hamid, Sohib al-Xalva Abdul Qodir, A. M. Vappachi Marikkar

}}

'''Imomul Arus''' (1816–1898), shuningdek, '''Qutbuz-zamon Mappillay Lebbay Olim''' nomi bilan ham tanilgan, [[Ulamo|olim]], yozuvchi, shoir, voiz va islohchi edi. U [[arvi]] (arabcha tamil) adabiyotiga muhim hissa qoʻshganlardan biri boʻlgan<ref>{{cite book|last=Shukri|first=M A M|title=Muslims of Sri Lanka : Avenues to Antiquity|publisher=Jamiya Naleemiyah Institute|date=1986|location=Beruwela|isbn=|page=351}}</ref>. U, shuningdek, Arusiyatul [[Qodiriylar|qodiriya]] tariqatining (qodiriy soʻfiy tariqatining bir boʻlagi) asoschisi hisoblanadi<ref>{{cite book|last=Shuayb Alim|first=Dr.Tayka|title=Arabic, Arwi and Persian in Serandib and Tamil Nadu|publisher=Imamul Arus Trust |date=1996|location=Madras|isbn=|page=63}}</ref>.

== Hayoti ==
Imomul Arus Janubiy Hindistonning [[Kayalpatnam]] hududida tugʻilgan. Uning otasi Vellay Ahmadu Olim edi<ref>[http://www.geni.com/people/Mappillai-Lebbai-Alimsa/6000000007817681254 Family Tree of Imamul Aroos] accessed on 19 June 2016</ref>.
Tugʻilgandagi ismi Sayyid Muhammad boʻlgan. Imomul Arus oilasi u ikki yoshligida [[Kilakaray]]ga koʻchib oʻtdi. U xalifa [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakr]] avlodlaridan boʻlib, nasabi Sadoq Maraykkayar (Nagor Shoul Hamidning safdoshi)ga borib taqaladi, u esa Muhammad Xaljiy naslidan edi<ref name="tslineage">{{cite web|url= http://thaikashuaib.com/lineage-forefathers/|title= Ark of Guidance – Lineage and Forefathers|publisher= Thaika Shuaib|date= |accessdate= 15 November 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20140201202123/http://thaikashuaib.com/lineage-forefathers/|archive-date= 1 February 2014|url-status= dead}}</ref>.

== Taʼlimi ==
Imomul Arus oʻn yoshga yetmasidan [[Qurʼon|Qurʼoni karim]]ni yod olgan va otasi qoʻlida [[Tafsir|tafsir]], [[Hadis|hadis]], [[Fiqh|fiqh]], [[Tasavvuf|tasavvuf]] va islom tarixi hamda boshqa asosiy diniy fanlarni oʻrgangan. Keyinchalik Imomul Arus Kilakarayda Tayka sohib Valiy qoʻlida tahsil oldi. U ustozidan turli islomiy fanlarni oʻrgandi. Shuningdek, oʻsha davrning koʻplab buyuk olimlari huzurida ham taʼlim oldi<ref>{{cite book|last=Shuayb Alim|first=Dr.Tayka|title=Arabic, Arwi and Persian in Serandib and Tamil Nadu|publisher=Imamul Arus Trust |date=1996|location=Madras|isbn=|page=585,586}}</ref>.

== Faoliyati ==
Imomul Arus ustozining qizi Tayka Shoibga uylangan va Tayka sohib Valiy Imomul Arusga xilofatni (soʻfiy tariqatini tarbiyalash va ergashtirish vakolatini) topshirdi. Imomul Arus qaynotasi Shayx Abdulqodir al-Kirkariydan [[Arusiyya madrasasi]]ni (diniy oʻquv yurti) meros qilib oldi, u bu madrasa kutubxonasini taʼmirlab, koʻplab qoʻlyozmalar toʻplamini jamladi<ref name="Aniff-Doray">Aniff-Doray, S. '' Opening Towards Understanding the Best of Religions.'' A. S. Noordeen, 1999. {{ISBN|983-065-060-X}}</ref>.

Avval savdogar sifatida Shri-Lankaga borgan Imomul Arus orolda yashovchi musulmonlarning yevropaliklarning zolimona qoidalari natijasida tushib qolgan ayanchli ahvolini koʻrib iztirob chekdi. Bunday holatga chiday olmagan yosh savdogar oʻzining savdo faoliyatini tark etib, daʼvat va missionerlik ishlariga kirishdi<ref>{{cite book|last=Shuayb Alim|first=Dr.Tayka|title=Arabic, Arwi and Persian in Serandib and Tamil Nadu|publisher=Imamul Arus Trust |date=1996|location=Madras|isbn=|page=46}}</ref>.

U koʻplab arab mamlakatlariga tashrif buyurdi. [[Makka]] va [[Madina (shahar)|Madina]]ga borganida, u yerda taniqli kishilar tomonidan hurmat-eʼtibor bilan kutib olindi<ref>{{cite book|last=  |first=  |title=Souvenir : Third International Islamic Conference|publisher=Jamal Muhammed College |date=1978|location=Tiruchy|isbn=|page=38}}</ref>, ularning ayrimlari uning shogirdlariga aylandilar. Arab boʻlmagan bu insonning yuksak darajadagi notiqlik va adabiy isteʼdodi arab ziyolilarini hayratga soldi. U oʻzi yozgan „Minhatu Sarandib“ asarining nusxasi muqaddas Makka shahridagi bir kutubxonada ehtirom bilan saqlanayotganini koʻrib, oʻzi ham hayratda qoladi<ref>{{cite book|last= Aniff Dorai |first= J |title=English Translation FATHUD DAYYAN|publisher=Fathud Dayyan Publication Committee |date=1978|location=Colombo|isbn=|page=xxi}}</ref>.

=== Ijtimoiy islohotlar ===
[[Kayalpatnam]] va [[Kilakaray]] kabi Tamilnaduning musulmon sohilboʻyi hududlari Tamilnaduda [[portugal hukmronligi]] (1501–1575-yillar) davrida portugallarning zolimliklaridan eng koʻp aziyat chekkan hududlar boʻlgan<ref>{{cite book|last=Ajmal Khan|first=Dr|title=MUSLIMS IN TAMIL NADU:BEFORE AND AFTER PORTUGUESE ARRIVAL|publisher=Department of Islamic Tamil Research, Madurai Kamaraj University |date=2003 |location=Madurai|isbn=|pages=33–37}}</ref>. 1505-yildan 1658-yilgacha boʻlgan portugal hukmronligi davrida ular Shri-Lankadagi deyarli barcha musulmon muassasalari va yodgorliklarini vayron qilib, [[musulmon madaniyati]]ning azaliy ulugʻvorligiga qattiq zarba berganlar. Musulmonlar ijtimoiy munosabatlarini islomiy yoʻl bilan yurita olmay qolgan edilar. Qisqasi, ular musulmon sifatida yashay olmay qolgan edilar<ref>{{cite book|last=Faroque|first=M.H.Z|title=The Introduction of Muslim Law in Ceylon|publisher=Ismaic Moor Cultural Home|date=1965|location=Colombo|isbn=|page=16}}</ref>.

Imomul Arus [[Tamilnad|Tamilnadu]] va Shri-Lankada islomiy uygʻonishga hissa qoʻshdi. U oʻz davrining eʼtiborga molik islohotchilaridan biri edi. Portugallar hukmronligi davrida musulmon muassasalari va yodgorliklari vayron qilingach, u Shri-Lankada yuzlab masjidlar va muassasalar qurdi. Uning 1848-yilda asos solgan jamiyatining mavjud yozma manbalariga koʻra, u Shri-Lankada qariyb 350 dan ortiq masjidni arvi maktablari bilan birga qurilishiga vositachilik qilgan. Shuningdek, u Hindistonda ham bir necha maktablar tashkil etgan va ayrim masjidlarni qurdirgan. Tamilnadu va Shri-Lankadagi har bir shunday masjid uchun u qurilish va unga aloqador ishlarda yordam berganlarni maqtab arabcha sheʼrlar bitgan. Har bir bunday baytda qurilishning boshlanishi yoki tugallanish yilini ifoda etuvchi xronogramma mujassam etilgan<ref>{{cite book|last=Shamsudeen|first=A.T|title=Imamul Aroos|publisher=Muslim Nesan Press |date=1898|location=Colombo|isbn=|page=20}}</ref>.

Shri-Lanka aholisi bugungi kunda ham Marichikkaddi va Karadikkuli kabi chekka hududlarga zamonaviy transport boʻlishiga qaramay borish juda mashaqqatli va xavfli ekanini yaxshi biladilar. Chunki bu hududlar yovvoyi hayvonlarga toʻla boʻlib, yoʻllaridan oʻtish qiyin. Ammo Imomul Arus bundan 150-yil avval shunday olis va xavfli joylarga ham borib, oʻsha xarob qishloqlarda masjid va maktablar qurgan. Bu uning jamiyat uchun qilgan barcha saʼy-harakatlarining naqadar fidokorona ekanidan dalolat beradi<ref>{{cite book|last=Shuayb Alim|first=Dr.Tayka|title=Arabic, Arwi and Persian in Serandib and Tamil Nadu|publisher=Imamul Arus Trust |date=1996|location=Madras|isbn=|page=513}}</ref>.

=== Imomul Arus asarlari ===
Imomul Arus yirik [[arvi]] olimlaridan biri boʻlib, [[arvi]] adabiyotiga katta hissa qoʻshgan. Imomul Arusning oʻzi qariyb 100 ta yirik va 200 dan ortiq kichik asarlar yaratgan<ref>{{cite book|last=Shuayb Alim|first=Dr.Tayka|title=Arabic, Arwi and Persian in Serandib and Tamil Nadu|publisher=Imamul Arus Trust |date=1996|location=Madras|isbn=|pages=610–621}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fas.nus.edu.sg/journal/kolam/vols/kolam5%266/1AOldLit/Arwi.htm |title=Arwi Literature: Arwi (Arabic-Tamil) – An Introduction |accessdate=2017-04-09 |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040822180630/http://www.fas.nus.edu.sg/journal/kolam/vols/kolam5%266/1AOldLit/Arwi.htm |archivedate=22 August 2004 |df=dmy-all }}</ref>. Ularning ayrimlari quyidagilar:
# Magʻani
# [http://www.islamicbookstore.com/b11118.html Fathud Dayyan]
# Fathul Matin
# Gʻanimatus Solikin
# Fathus Salam
# Ratibul Jalaliyya
# Talai Fotiha
# Minhatul Sarandib Fi Madahil Habib
# Madinatun Nuhas
# Mavohibullohil Aliyyi Fi Manaqibish Shayx Barbaliyyi

== Yana qarang ==
* [[Tayka Ahmad Abdulqodir|Tayka Ahmad Abdulqodir]]
* [[Tayka Shuayb]]
* [[Shayx Mustafo]]
* [[Arusiyya madrasasi]]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://web.archive.org/web/20160129142937/http://www.thaqwa.info/Im%C4%81m_al-Ar%C5%ABs_Mapillai_Lebbai_Alim.html/ Imamul Aroos tarjimai holi]
* [http://sufimanzil.org/mappillai-lebbe-alim/ Imamul Aroosning qisqacha tarjimai holi]

{{DEFAULTSORT:Arus, Imomul}}
[[Turkum:1816-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1898-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tamil musulmonlari]]
[[Turkum:19-asr musulmon ilohiyotchilari]]
[[Turkum:Qodiriy tariqati]]
[[Turkum:Tasavvuf olimlari]]
[[Turkum:Sunniy soʻfiylar]]