Imperator Jiajing sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi|tasvir=Portrait_assis_de_l'empereur_Jiajing.jpg|title=嘉靖帝|izoh=Imperator Jiajingning saroy portreti. [[Tayvan]]dagi Milliy saroy muzeyida saqlanmoqda|succession=Min imperiyasining 12-imperatori|reign=1521-yil 27-may-1567-yil 23-yanvar|coronation=1521-yil 27-may|predecessor=Imperator Chjende|successor=Imperator Longqing|cor-type=Taxtga oʻtirishi:|succession1=Birinchi darajali shahzoda (興王)|reign1=1521-yil 15-apreldan 1521-yil 27-may|reign-type1=Mansab davri:|predecessor1=Chju Youyuan|successor1=Imperator sifatida taxtga chiqqan|tugʻilgan_sanasi=1507-yil 16-sentabr|tugʻilgan_joyi=Anluchjou, Xuguan provinsiyasi|vafot_sanasi=1567-yil 23-yanvar (59 yoshda)|vafot_joyi=Yopiq shahardagi "Samoviy poklik" saroyi|dafn_etilgan_joy=Pekindagi Min maqbaralarining Yonglin mavzoleyi}}
'''Imperator Jiajing''' ({{lang-zh|嘉靖帝}}; 1507-yil 16-sentabr – 1567-yil 23-yanvar) - Min sulolasining 12-imperatori, 1521-yildan 1567-yilgacha hukmronlik qilgan. Tugʻilgandagi ismi '''Chju Xoukong''', u sobiq imperator Chjengdening amakivachchasi edi. Uning otasi Birinchi darajali shahzoda Chju Yuyuan (1476–1519-yillar) imperator Chenxuaning toʻrtinchi oʻgʻli (1464—1487-yillarda hukmronlik qilgan) va imperatorning kanizagi Shao xonimdan tugʻilgan uch oʻgʻilning kattasi edi. Imperator Jiajingning [[Nyanxao|hukmdorlik nomi]] "Jiajing" "hayratlanarli osoyishtalik" degan ma'noni anglatadi.

== Yoshlik yillari ==
Vassal knyazning merosxoʻri sifatida tugʻilgan Chju Xoukong taxtga oʻtirish uchun tarbiyalanmagan. Biroq, taxt 1521-yilda imperator Xonchji  oʻgʻli imperator Chjende toʻsatdan vafot etgach boʻshab qoldi, undan merosxoʻr qolmadi. 
 
13 yoshli Chju Xoukong, oʻsha paytdagi taxminiy merosxoʻr, taxtga oʻtirdi va otasining knyazligidan (hozirgi Chjungxiang, [[Xubey]] yaqinida) poytaxt [[Pekin]]ga koʻchib oʻtdi. Imperator Jiajing sifatida Chju Xoukong ota-onasi vafotidan keyin "faxriy" imperator unvoniga koʻtarilgan va ular uchun Chjungxiang yaqinida imperatorga moslab Sianling maqbarasi qurilgan<ref>Eric N. Danielson, "[http://www.chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=016_mingancestor.inc&issue=016 The Ming Ancestor Tomb]"</ref>.

== Imperator sifatida hukmronlik qilish davri ==
[[Fayl:明世宗像.jpg|thumb|Imperator Jiajingning portreti]]
[[Fayl:Yellow_glazed_pot_and_cover_with_hidden_streak_designs.jpg|left|thumb|210x210px| Sariq sirlangan qozon. Jiajing davri. Xuanchjoudagi Dadao qabridan topilgan.]]
Odatga koʻra, oldingi imperatorning bevosita avlodi boʻlmagan shaxs, uzluksiz avlodni saqlab qolish uchun avvalgi imperator tomonidan asrab olinishi kerak edi. Imperator Xonchji Chju Xoukongni vafotidan keyin bunday asrab olishga taklif qilgan edi, lekin u qarshilik koʻrsatib, otasining vafotidan keyin imperator deb e'lon qilishni afzal koʻrdi. Bu mojaro " Buyuk marosimlar bahsi " nomi bilan tanilgan. Bahsda imperator Jiajing gʻalaba qozondi va uning yuzlab raqiblari surgun qilindi. Surgun qilinganlar orasida shoir Yang Shen ham bor edi.

Imperator Jiajing aqlli va samarali ekanligi ma'lum edi. Keyinchalik u ish tashlash qildi va hech qanday davlat yigʻilishlarida qatnashmasligini ma'lum qildi. U byurokratiya va boshqa hukumat ishlarini e'tiborsiz qoldirmadi. Imperator Jiajing shafqatsiz va oʻzini ulugʻlaydigan imperator sifatida ham tanilgan va u izolyatsiyada yashashi uchun Pekindagi [[Imperator saroyi|Yopiq shahardan]] tashqarida yashashni tanlagan. Imperator Jiajing davlat ishlariga e'tibor bermay, davlat ishlarini boshqarishda Chjan Kong va Yan Songga tayangan. Vaqt oʻtishi bilan otasining siyosiy ta'siri natijasida hokimiyatga kelgan Yan Song va uning oʻgʻli Yan Shifan butun hukumat ustidan hukmronlik qilishdi, hatto "birinchi va ikkinchi bosh vazir" deb ham atalishdi. Xay Rui va Yang Jisheng kabi vazirlar Yan Song va uning oʻgʻliga qarshi chiqdilar va hatto jazoladilar, ammo imperator ularni e'tiborsiz qoldirdi. Xay Rui va koʻplab vazirlar ishdan boʻshatildi yoki qatl qilindi. Imperator Jiajing, shuningdek, 1539-yildan boshlab oʻz vazirlarini qabul qilish amaliyotidan butunlay voz kechdi va deyarli 25 yil davomida rasmiy auditoriyaga koʻrinishdan bosh tortdi. Buning oʻrniga oʻz xohish-istaklarini amaldorlar orqali yetkazishni tanladi. Faqat Yan Song, bir hovuch amaldorlar va daoist ruhoniylari imperatorni koʻrgan. Bu oxir-oqibat Min hukumatining barcha darajalarida korrupsiyaga olib keldi. Biroq, imperator Jiajing aqlli hukumatni boshqarishga muvaffaq boʻldi<ref>一本书读懂大明史</ref>.

Min sulolasi davrida uzoq vaqt tinchlik hukmron boʻldi, ammo 1542-yilda moʻgʻullar rahbari Altan Xon shimoliy chegara boʻylab Xitoyga bostirib kira boshladi. 1550-yilda u hatto Pekin chegarasiga ham yetib bordi. Oxir-oqibat, Min hukumati unga maxsus savdo huquqlarini berib, tinchlantirdi. Min hukumati janubi-sharqiy qirgʻoq chegaralariga hujum qilgan vokou qaroqchilari bilan ham kurashishga majbur boʻldi<ref>"China > History > The Ming dynasty > Political history > The dynastic succession", ''Encyclopædia Britannica Online'', 2007</ref>. 1550-yildan boshlab Pekin tashqi shaharni qoʻshib kengaytirildi<ref>"Beijing." ''Encyclopædia Britannica Online''. 2007.</ref>.

1556-yildagi Shensi zilzilasi imperator Szajing davrida sodir boʻlgan. U 800000 dan ortiq odamning hayotiga zomin boʻldi va tarixdagi eng halokatli zilzila boʻldi.

=== Renyin yilidagi saroy fitnasi ===
Imperator Jiajingning shafqatsizligi va fohishalarga mukkasidan ketganligi tufayli kanizaklari va saroy xizmatkorlari 1542-yil oktabr oyida uxlab yotgan vaqtida boʻgʻib oʻldirishni reja qildilar. Uning abadiy hayotga intilishi sababli umrni uzaytiradigan eliksirlarini tayyorlash uchun bokira saroy xizmatkorlarining hayz qonini yigʻishga ishonishiga olib keldi. Bu mashaqqatli ishlar hatto saroy xizmatkorlari kasal boʻlib qolganda ham toʻxtovsiz bajarilgan va har qanday istamagan ishtirokchilar imperatorning xohishiga koʻra qatl etilgan. Imperatorning shafqatsizligidan toʻygan bir guruh saroy xizmatkorlari uni oʻldirishga qaror qilishdi. Bu voqea Renyin yili saroy fitnasi deb nomlanadi. Saroy xizmatkori imperatorni sochlaridagi lentalar bilan boʻgʻib oʻldirmoqchi, boshqalari esa imperatorning qoʻllari va oyoqlarini ushlab turmoqchi boʻlishdi. Lekin imperatorga fitna uyushtirish davrida halokatli xatoga yoʻl qoʻydilar. Ayni paytda, saroyning yosh xizmatkorlaridan ba'zilari vahimaga tushishdi va ulardan biri (Chjan Jinlian) imperatorga fitna haqida ma'lum qildi. Bu fitna fosh boʻldi. Imperator va ba'zi amaldorlarning buyrugʻiga koʻra, barcha saroy xizmatkorlari, shu jumladan imperatorning sevimli kanizi (Konsor Duan) va boshqa kanizaklar (Konsor Ning, nee Vang) sekin-asta qatl etilishi buyurildi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=端妃曹氏与嘉靖宫变 |url=http://www.zh5000.com/zhrw/gudai/houfei/duanfei/zgrw-duanfei.htm |kirish sanasi=2022-06-05 |arxivsana=2017-09-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170907081846/http://www.zh5000.com/zhrw/gudai/houfei/duanfei/zgrw-duanfei.htm }}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://book.sohu.com/20050825/n240299604.shtml|sarlavha=明廷"壬寅宫变"之谜|kirish sanasi=2010-12-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110720204929/http://book.sohu.com/20050825/n240299604.shtml|arxivsana=2011-07-20}}</ref><ref>''萬曆野獲編'', vol.18</ref>. Keyinchalik imperator Jiajing Qirolicha Duanning aybsizligini aniqladi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.readtcm.com/book_GuoXue/24_114.thtml|sarlavha=《明史》卷一百十四 列傳第二 后妃二|muharrir=Zhang Tingyu|sana=1739|ish=Lishichunqiu Net|nashriyot=Lishi Chunqiu|til=Chinese|kirish sanasi=27 June 2017|arxivsana=2017-10-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171014133413/http://www.readtcm.com/book_GuoXue/24_114.thtml}}</ref> va ularning qizi Luchjengni imperatorning zodagon xotini Shen tomonidan tarbiyalanishini buyurdi<ref>{{Kitob manbasi|editor=History Office|title=明實錄：明世宗實錄|language=Chinese|url=http://ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=309093|publisher=Ctext|date=1620s}}</ref>.
[[Fayl:Jiajing_Emperor_on_his_state_barge.jpg|thumb|300x300px| Imperator Jiajing davlat barjasida, 1538-yilda noma'lum saroy rassomlari tomonidan chizilgan]]
[[Fayl:Porcelaine_chinoise_Guimet_261101.jpg|right|thumb|254x254px| Jiajing davridagi sirlangan baliq naqshli chinni vaza.]]

=== Daoistlarga e'tibor ===
Imperator Jiajing [[Daosizm|daoizmning]] sodiq izdoshi boʻlgan va [[buddizm]]ni bostirishga harakat qilgan. 1542-yildagi suiqasddan soʻng imperator imperator saroyidan chiqib ketdi va oʻzining jinsiy ishtahasini qondira oladigan kichkina, ozgʻin, 13 yoshli qiz bilan yashadi (Ledi Shan). Imperator Jiajing imperatorlik majburiyatlarini e'tiborsiz qoldirib, oʻzining Taoist harakatlariga haddan tashqari e'tibor bera boshladi. U uchta Taoist ibodatxonasini qurdi: Quyosh ibodatxonasi, Yer ibodatxonasi va Oy ibodatxonasi va ''Yer togʻini'' qoʻshib Osmon ibodatxonasini kengaytirdi. Yillar davomida imperatorning daoizmga sodiqligi Min hukumati uchun ogʻir moliyaviy yuk boʻlib, butun mamlakat boʻylab qarama-qarshilikni keltirib chiqardi.

Ayniqsa, hayotining keyingi yillarida, imperator Jiajing umrini uzaytirish uchun dori-darmonlar topish umidida alkimyoga koʻp vaqt sarflagani bilan mashhur edi. U oʻsmirlik davridagi yosh ayollarni majburan yollab, kuchli eliksirlarni iste'mol qilish bilan birga oʻzini kuchaytirish umidida jinsiy faoliyat bilan ham shugʻullanardi. U eliksirlarni yaratish uchun butun mamlakat boʻylab noyob minerallarni toʻplash uchun Taoist ruhoniylarni ishlatdi, shu jumladan yuqori dozalarda qabul qilingan simobli eliksirlar sogʻliq uchun muqarrar ravishda muammolarni keltirib chiqardi.

== Vafoti va merosi ==
45 yillik hukmronlikdan soʻng (Min sulolasidagi ikkinchi eng uzun hukmronlik) imperator Jiajing 1567-yilda vafot etdi. Vafotiga ehtimoliy sabab xitoylik alkimyoviy eliksirdan simobning haddan tashqari dozasi boʻlishi mumkin. Uning oʻrniga oʻgʻli imperator Longqing keldi. Uning uzoq hukmronligi sulolaga barqarorlik olib kelgan boʻlsa-da, imperator Jiajingning oʻz rasmiy vazifalarini e'tiborsiz qoldirganligi XVI asr oxirida sulolaning tanazzulga uchrashiga olib keldi.

Imperator Jiajing dafn etilishi hozir yoʻqolgan Yongle entsiklopediyasining qoʻlyozma nusxasini tugallanish vaqtiga juda yaqin edi. Imperator Jiajing 1566-yilning dekabrida vafot etdi, lekin uch oydan keyin, 1567-yil martida dafn qilindi<ref name=":6">{{Yangiliklar manbasi |last=Lin |first=Guang |date=2017-02-28 |title=《永乐大典》 正本陪葬了嘉靖帝？ |work=《北京日报》 |url=http://news.ifeng.com/a/20170311/50771110_0.shtml |access-date=2018-07-30}}</ref> Bir ehtimolga koʻra, dafn etish uchun qoʻlyozma tugallanishini kutishgan.

== San'atda tasvirlash ==
Imperator Jiajing zamonaviy saroy portret rasmlarida, shuningdek, boshqa san'at asarlarida tasvirlangan. Misol uchun, quyidagi panoramali rasmda imperator Jiajingning oʻng tomonda qora ot minib, dubulgʻa kiyganini koʻrish mumkin. U oʻz atrofidagi tansoqchilardan gʻayritabiiy uzun boʻyli shaxs sifatida ajralib turadi.{{Keng tasvir|Departure Herald-Ming Dynasty.jpg|4000px|'''Asl''' – panoramali rasm. Imperator Jiajingning ulkan otliq askarlar va fil aravasi hamrohligida Min sulolaviy qabrlariga sayohati aks ettirilgan.|5=}}

== Shajarasi ==
{{Ahnentafel-compact5|Imperator Jiajing (1507–1567)|[[Chju Youyuan]] (1476–1519)|Imperatritsa Cixiaoxian (d. 1538)|[[Imperator Chenghua]] (1447–1487)|Imperatritsa Xiaohui (d. 1522)|Jiang Xiao|Lady Wu|[[Imperator Yingzong]] (1427–1464)|Imperatritsa Xiaosu (1430–1504)|Shao Lin|Lady Yang|Jiang Xing|16=Imperator Xuande (1399–1435)|17=Imperatritsa Xiaogongzhang (1399–1462)|18=Zhou Neng|19=Lady Zhen|20=Shao Yi|21=Lady Peng|24=Jiang Sheng|align=center|boxstyle_1=background-color: #fcc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_4=background-color: #bfc;|boxstyle_5=background-color: #9fe;}}

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Qoʻshimcha oʻqish ==

** Fisher, Carney T. "Smallpox, Salesmen, and Sectarians: Ming-Mongol Relations in the Jiajing Reign (1522–67)." ''Ming Studies'' 1988.1 (1988): 1-23.
** Mote, F.W. ''Imperial China 900–1800'' (1999) pp 660–72.
** Wan, Maggie CK. "Building an Immortal Land: The Ming Jiajing Emperor's West Park." ''Asia Major'' (2009): 65-99. [https://www.jstor.org/stable/41649977 online]
** ''The Cambridge History of China, Vol. 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part I,'' "The Prince of Ning Treason" by Frederick W. Mote and Denis Twitchett.
** Huiping Pang, "The Confiscating Henchmen: The Masquerade of Ming Embroidered-Uniform Guard Liu Shouyou (ca. 1540-1604)," Ming Studies 72 (2015): 24-45. ISSN 0147-037X

[[Turkum:1567-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1507-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Min sulolasi]]