Imperator Jiajing
| Император Жиажинг | |
|---|---|
| 嘉靖帝 | |
 Император Жиажингнинг сарой портрети. Тайвандаги Миллий сарой музейида сақланмоқда | |
| Мин империясининг 12-императори | |
| Салтанат | 1521-йил 27-май-1567-йил 23-январ |
| Ўтмишдоши | Император Чженде |
| Давомчиси | Император Лонгқинг |
| Биринчи даражали шаҳзода (興王) | |
| Мансаб даври: | 1521-йил 15-апрелдан 1521-йил 27-май |
| Ўтмишдоши | Чжу Ёуюан |
| Давомчиси | Император сифатида тахтга чиққан |
| Туғилиши |
1507-йил 16-сентабр Анлучжоу, Хугуан провинсияси |
| Вафоти |
1567-йил 23-январ (59 ёшда) Ёпиқ шаҳардаги "Самовий поклик" саройи |
| Дафн этилган жой |
Пекиндаги Мин мақбараларининг Ёнглин мавзолейи |
Император Жиажинг (хитойча: 嘉靖帝; 1507-йил 16-сентабр – 1567-йил 23-январ) - Мин сулоласининг 12-императори, 1521-йилдан 1567-йилгача ҳукмронлик қилган. Туғилгандаги исми Чжу Хоуконг, у собиқ император Чженгденинг амакиваччаси эди. Унинг отаси Биринчи даражали шаҳзода Чжу Ююан (1476–1519-йиллар) император Ченхуанинг тўртинчи ўғли (1464—1487-йилларда ҳукмронлик қилган) ва императорнинг канизаги Шао хонимдан туғилган уч ўғилнинг каттаси эди. Император Жиажингнинг ҳукмдорлик номи "Жиажинг" "ҳайратланарли осойишталик" деган ма'нони англатади.
Ёшлик йиллари
Вассал князнинг меросхўри сифатида туғилган Чжу Хоуконг тахтга ўтириш учун тарбияланмаган. Бироқ, тахт 1521-йилда император Хончжи ўғли император Чженде тўсатдан вафот этгач бўшаб қолди, ундан меросхўр қолмади. 13 ёшли Чжу Хоуконг, ўша пайтдаги тахминий меросхўр, тахтга ўтирди ва отасининг князлигидан (ҳозирги Чжунгхианг, Хубей яқинида) пойтахт Пекинга кўчиб ўтди. Император Жиажинг сифатида Чжу Хоуконг ота-онаси вафотидан кейин "фахрий" император унвонига кўтарилган ва улар учун Чжунгхианг яқинида императорга мослаб Сианлинг мақбараси қурилган[1].
Император сифатида ҳукмронлик қилиш даври
Одатга кўра, олдинги императорнинг бевосита авлоди бўлмаган шахс, узлуксиз авлодни сақлаб қолиш учун аввалги император томонидан асраб олиниши керак эди. Император Хончжи Чжу Хоуконгни вафотидан кейин бундай асраб олишга таклиф қилган эди, лекин у қаршилик кўрсатиб, отасининг вафотидан кейин император деб э'лон қилишни афзал кўрди. Бу можаро " Буюк маросимлар баҳси " номи билан танилган. Баҳсда император Жиажинг ғалаба қозонди ва унинг юзлаб рақиблари сургун қилинди. Сургун қилинганлар орасида шоир Янг Шен ҳам бор эди.
Император Жиажинг ақлли ва самарали эканлиги ма'лум эди. Кейинчалик у иш ташлаш қилди ва ҳеч қандай давлат йиғилишларида қатнашмаслигини ма'лум қилди. У бюрократия ва бошқа ҳукумат ишларини э'тиборсиз қолдирмади. Император Жиажинг шафқациз ва ўзини улуғлайдиган император сифатида ҳам танилган ва у изоляцияда яшаши учун Пекиндаги Ёпиқ шаҳардан ташқарида яшашни танлаган. Император Жиажинг давлат ишларига э'тибор бермай, давлат ишларини бошқаришда Чжан Конг ва Ян Сонгга таянган. Вақт ўтиши билан отасининг сиёсий та'сири натижасида ҳокимиятга келган Ян Сонг ва унинг ўғли Ян Шифан бутун ҳукумат устидан ҳукмронлик қилишди, ҳатто "биринчи ва иккинчи бош вазир" деб ҳам аталишди. Хай Руи ва Янг Жишенг каби вазирлар Ян Сонг ва унинг ўғлига қарши чиқдилар ва ҳатто жазоладилар, аммо император уларни э'тиборсиз қолдирди. Хай Руи ва кўплаб вазирлар ишдан бўшатилди ёки қатл қилинди. Император Жиажинг, шунингдек, 1539-йилдан бошлаб ўз вазирларини қабул қилиш амалиётидан бутунлай воз кечди ва деярли 25 йил давомида расмий аудиторияга кўринишдан бош тортди. Бунинг ўрнига ўз хоҳиш-истакларини амалдорлар орқали етказишни танлади. Фақат Ян Сонг, бир ҳовуч амалдорлар ва даоист руҳонийлари императорни кўрган. Бу охир-оқибат Мин ҳукуматининг барча даражаларида коррупсияга олиб келди. Бироқ, император Жиажинг ақлли ҳукуматни бошқаришга муваффақ бўлди[2].
Мин сулоласи даврида узоқ вақт тинчлик ҳукмрон бўлди, аммо 1542-йилда мўғуллар раҳбари Алтан Хон шимолий чегара бўйлаб Хитойга бостириб кира бошлади. 1550-йилда у ҳатто Пекин чегарасига ҳам етиб борди. Охир-оқибат, Мин ҳукумати унга махсус савдо ҳуқуқларини бериб, тинчлантирди. Мин ҳукумати жануби-шарқий қирғоқ чегараларига ҳужум қилган вокоу қароқчилари билан ҳам курашишга мажбур бўлди[3]. 1550-йилдан бошлаб Пекин ташқи шаҳарни қўшиб кенгайтирилди[4].
1556-йилдаги Шенси зилзиласи император Сзажинг даврида содир бўлган. У 800000 дан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бўлди ва тарихдаги энг ҳалокатли зилзила бўлди.
Ренйин йилидаги сарой фитнаси
Император Жиажингнинг шафқацизлиги ва фоҳишаларга муккасидан кетганлиги туфайли канизаклари ва сарой хизматкорлари 1542-йил октабр ойида ухлаб ётган вақтида бўғиб ўлдиришни режа қилдилар. Унинг абадий ҳаётга интилиши сабабли умрни узайтирадиган эликсирларини тайёрлаш учун бокира сарой хизматкорларининг ҳайз қонини йиғишга ишонишига олиб келди. Бу машаққатли ишлар ҳатто сарой хизматкорлари касал бўлиб қолганда ҳам тўхтовсиз бажарилган ва ҳар қандай истамаган иштирокчилар императорнинг хоҳишига кўра қатл этилган. Императорнинг шафқацизлигидан тўйган бир гуруҳ сарой хизматкорлари уни ўлдиришга қарор қилишди. Бу воқеа Ренйин йили сарой фитнаси деб номланади. Сарой хизматкори императорни сочларидаги ленталар билан бўғиб ўлдирмоқчи, бошқалари эса императорнинг қўллари ва оёқларини ушлаб турмоқчи бўлишди. Лекин императорга фитна уюштириш даврида ҳалокатли хатога йўл қўйдилар. Айни пайтда, саройнинг ёш хизматкорларидан ба'зилари ваҳимага тушишди ва улардан бири (Чжан Жинлиан) императорга фитна ҳақида ма'лум қилди. Бу фитна фош бўлди. Император ва ба'зи амалдорларнинг буйруғига кўра, барча сарой хизматкорлари, шу жумладан императорнинг севимли канизи (Консор Дуан) ва бошқа канизаклар (Консор Нинг, неэ Ванг) секин-аста қатл этилиши буюрилди[5][6][7]. Кейинчалик император Жиажинг Қиролича Дуаннинг айбсизлигини аниқлади[8] ва уларнинг қизи Лучженгни императорнинг зодагон хотини Шен томонидан тарбияланишини буюрди[9].
Даоистларга э'тибор
Император Жиажинг даоизмнинг содиқ издоши бўлган ва буддизмни бостиришга ҳаракат қилган. 1542-йилдаги суиқасддан сўнг император император саройидан чиқиб кетди ва ўзининг жинсий иштаҳасини қондира оладиган кичкина, озғин, 13 ёшли қиз билан яшади (Леди Шан). Император Жиажинг императорлик мажбуриятларини э'тиборсиз қолдириб, ўзининг Таоист ҳаракатларига ҳаддан ташқари э'тибор бера бошлади. У учта Таоист ибодатхонасини қурди: Қуёш ибодатхонаси, Ер ибодатхонаси ва Ой ибодатхонаси ва Ер тоғини қўшиб Осмон ибодатхонасини кенгайтирди. Йиллар давомида императорнинг даоизмга содиқлиги Мин ҳукумати учун оғир молиявий юк бўлиб, бутун мамлакат бўйлаб қарама-қаршиликни келтириб чиқарди.
Айниқса, ҳаётининг кейинги йилларида, император Жиажинг умрини узайтириш учун дори-дармонлар топиш умидида алкимёга кўп вақт сарфлагани билан машҳур эди. У ўсмирлик давридаги ёш аёлларни мажбуран ёллаб, кучли эликсирларни исте'мол қилиш билан бирга ўзини кучайтириш умидида жинсий фаолият билан ҳам шуғулланарди. У эликсирларни яратиш учун бутун мамлакат бўйлаб ноёб минералларни тўплаш учун Таоист руҳонийларни ишлатди, шу жумладан юқори дозаларда қабул қилинган симобли эликсирлар соғлиқ учун муқаррар равишда муаммоларни келтириб чиқарди.
Вафоти ва мероси
45 йиллик ҳукмронликдан сўнг (Мин сулоласидаги иккинчи энг узун ҳукмронлик) император Жиажинг 1567-йилда вафот этди. Вафотига эҳтимолий сабаб хитойлик алкимёвий эликсирдан симобнинг ҳаддан ташқари дозаси бўлиши мумкин. Унинг ўрнига ўғли император Лонгқинг келди. Унинг узоқ ҳукмронлиги сулолага барқарорлик олиб келган бўлса-да, император Жиажингнинг ўз расмий вазифаларини э'тиборсиз қолдирганлиги ХВИ аср охирида сулоланинг таназзулга учрашига олиб келди.
Император Жиажинг дафн этилиши ҳозир йўқолган Ёнгле энциклопедиясининг қўлёзма нусхасини тугалланиш вақтига жуда яқин эди. Император Жиажинг 1566-йилнинг декабрида вафот этди, лекин уч ойдан кейин, 1567-йил мартида дафн қилинди[10] Бир эҳтимолга кўра, дафн этиш учун қўлёзма тугалланишини кутишган.
Сан'атда тасвирлаш
Император Жиажинг замонавий сарой портрет расмларида, шунингдек, бошқа сан'ат асарларида тасвирланган. Мисол учун, қуйидаги панорамали расмда император Жиажингнинг ўнг томонда қора от миниб, дубулға кийганини кўриш мумкин. У ўз атрофидаги тансоқчилардан ғайритабиий узун бўйли шахс сифатида ажралиб туради.
Шажараси
| Император Хуанде (1399–1435) | ||||||||||||||||
| Император Йингзонг (1427–1464) | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаогонгзҳанг (1399–1462) | ||||||||||||||||
| Император Ченгҳуа (1447–1487) | ||||||||||||||||
| Зҳоу Ненг | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаосу (1430–1504) | ||||||||||||||||
| Ладй Зҳен | ||||||||||||||||
| Чжу Ёуюан (1476–1519) | ||||||||||||||||
| Шао Йи | ||||||||||||||||
| Шао Лин | ||||||||||||||||
| Ладй Пенг | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаоҳуи (д. 1522) | ||||||||||||||||
| Ладй Янг | ||||||||||||||||
| Император Жиажинг (1507–1567) | ||||||||||||||||
| Жианг Шенг | ||||||||||||||||
| Жианг Хинг | ||||||||||||||||
| Жианг Хиао | ||||||||||||||||
| Императрица Cихиаохиан (д. 1538) | ||||||||||||||||
| Ладй Wу | ||||||||||||||||
Манбалар
- ↑ Эриc Н. Даниэлсон, "Тҳе Минг Анcестор Томб"
- ↑ 一本书读懂大明史
- ↑ "Чина > Ҳисторй > Тҳе Минг дйнастй > Политиcал ҳисторй > Тҳе дйнастиc суccессион", Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине, 2007
- ↑ "Беижинг." Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. 2007.
- ↑ „端妃曹氏与嘉靖宫变“. 2017-йил 7-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
- ↑ „明廷"壬寅宫变"之谜“. 2011-йил 20-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-декабр.
- ↑ 萬曆野獲編, вол.18
- ↑ {{{эдитор}}}: „《明史》卷一百十四 列傳第二 后妃二“ (Чинесе). Лишичунқиу Нет. Лиши Чунқиу (1739). 2017-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 27-июн.
- ↑ 明實錄：明世宗實錄 (Чинесе) Ҳисторй Оффиcе: . Cтехт, 1620с.
- ↑ Лин, Гуанг. „《永乐大典》 正本陪葬了嘉靖帝？“. 《北京日报》 (2017-йил 28-феврал). Қаралди: 2018-йил 30-июл.
Қўшимча ўқиш
- Фишер, Cарней Т. "Смаллпох, Салесмен, анд Сеcтарианс: Минг-Монгол Релатионс ин тҳе Жиажинг Реигн (1522–67)." Минг Студиэс 1988.1 (1988): 1-23.
- Моте, Ф.W. Империал Чина 900–1800 (1999) пп 660–72.
- Wан, Маггиэ CК. "Буилдинг ан Иммортал Ланд: Тҳе Минг Жиажинг Эмперор'с Wест Парк." Асиа Мажор (2009): 65-99. онлине
- Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина, Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй, 1368–1644, Парт И, "Тҳе Принcе оф Нинг Треасон" бй Фредериcк W. Моте анд Денис Тwитчетт.
- Ҳуипинг Панг, "Тҳе Cонфисcатинг Ҳенчмен: Тҳе Масқуэраде оф Минг Эмброидеред-Униформ Гуард Лиу Шоуёу (cа. 1540-1604)," Минг Студиэс 72 (2015): 24-45. ИССН 0147-037Х