Ziyosfera

Imre Nagy

Имре Нагй (  Нагй Имре, [нɒɟ имрɛ]; Таваллуд топган: 1896-йил 7-июн, Капосвар, Австрия-Венгрия. Вафот этган: 1958-йил 16-июн, Будапешт, Венгрия) — Венгрия сиёсат ва давлат арбоби. Коммунистик партияда демократик ислоҳотлар тарафдори. 1953—1955-йилларда ва 1956-йил қўзғолони пайтида Совет қўшинлари томонидан бостирилган Венгрия Халқ Республикасининг Бош вазири. 1958-йил 16-июнда қатл этилган.

Биографияси

Иккинчи жаҳон урушидан олдин

Биринчи жаҳон уруши пайтида Имре Нагй Австрия-Венгрия армиясига сафига чақирилди. 1916-йилда у руслар томонидан асирга олинди ва Иркуцк вилоятига олиб кетилди, у ерда Австрия-Венгриядаги бошқа кўплаб ҳарбий асирлар сингари у қатъий назоратга олинди. 1917-йилда у СИКП сафига қўшилди, фуқаролар уруши пайтида Қизил Армия сафида жанг қилди.

Имре Нагй Венгрияга фақат 1921-йилда қайтиб келди. 1925-йилда Венгрия Марксистик Коммунистик партиясига аъзо бўлгач, раҳбариятни танқид қилгани учун ҳайдалди. Умуман олганда, 1921-йилдан 1927-йилгача у сиёсий сабабларга кўра уч йил қамоқда ўтирди. Ҳорти режимининг қаттиқлашиши ва Коммунистик партиянинг тақиқланиши билан у яна ҳибсга олинди, кейин Венага ҳижрат қилинди.

1929—1944-йилларда Имре Нагй СССРда яшаб, Коминтерн ва СССР Фанлар академиясининг Қишлоқ хўжалиги институтида ишлади. 1933-йил 17-январда у СССР ИИХК агенти (махфий маълумот берувчи) сифатида ишга қабул қилинди. Николай Иванович Бухарин билан яхши муносабатда бўлгани сабабли, биринчи марта ҳибсга олинганидан кейин у ҳам 1938-йил 4-мартдан 5-мартга ўтар кечаси ҳибсга олинган, бироқ бир неча кундан кейин озод қилинган эди.

1937—1938-йилларда Бела Кун ва бошқа бир қатор венгрия коммунистларининг қатағон қилинишига олиб келган тозалашлар пайтида Нагйнинг ИИХК билан ҳамкорлиги унга тез-тез бўлиб ўтадиган тозалашлар пайтида омон қолишга имкон берди[1]. СССР КГБ архивида мавжуд бўлган ҳужжатларга мувофиқ, Имре Нагй ИИХК билан фаол ҳамкорлик қилди ва Коминтернда ишлаган венгрия коммунистларига қарши қоралашлар ёзди. Имре Нагининг ўзи имзолаган эътирозларга кўра, ўнлаб одамлар ҳибсга олинган, улардан 15 нафари отиб ўлдирилган ёки лагерларда ҳалок бўлган. Унинг „Володя“ лақабли яширин исми бор эди ва бошлиқлар таъкидлаганидек, у фаол, моҳирона ва беғараз ишлаган, моддий мукофот олмаган[2].

1941-йилда у Қизил Армия сафига кўнгилли бўлиб кетди, лекин ҳеч қачон фронтга юборилмади. 1944-йил ноябригача у урушда Германиянинг иттифоқчиси бўлган Венгрия аҳолиси учун венгрия тилида кўрсатувлар олиб борадиган Москва радиостансияси Коссутҳ Радиода ишлади.

Урушдан кейинги йиллар

1944-йил 4-ноябрда Наги коммунистик муҳожирларнинг биринчи гуруҳи билан ватанига қайтиб келди. 1944-йил охиридан Венгрия коалицион ҳукуматларида вазирлик (асосан қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ) лавозимларида ишлади. 1945-йил 15-мартда у ер тўғрисидаги ҳукумат қарорини эълон қилди, унга кўра барча деҳқонларга ўз ер участкалари берилди. 1945-йилдан Имре Нагй Золтан Тилди кабинетида ички ишлар вазири, Ференц Нагй ва Истван Доби кабинетларида озиқ-овқат вазири бўлиб ишлаган.

Имре Наги невараси билан Рождество арчаси ёнида, 1951-йил

1949-йилда Имре Наги оппортунизмда айбланиб, Марказий Қўмита аъзолигидан чиқариб юборилди ва барча лавозимлардан четлатилди. 1950-йилнинг декабрида „тавба“дан сўнг қишлоқ хўжалиги вазири лавозимига қайтарилди.

Саноатлаштириш режаларининг муваффақияцизлиги, Венгрия раҳбариятининг қатъий йўналиши ва И. В. Сталин вафотидан кейин СССРдаги ўзгаришлар Совет раҳбариятининг (вакиллик қилган Г. М. Маленков, Л. П. Берия, В. М. Молотов, Н. С. Хрушчев, Н. А.) бўлишига олиб келди. Булганин, А. И. Микоян ва Совет Иттифоқининг Венгриядаги элчиси Э. Д. Киселёв) 13-июн куни Матиас Ракоси бошчилигидаги Венгрия раҳбариятини кенг кўламли танқид остига олдилар. Москвага ташрифи чоғида у мамлакатни бошқаришнинг ўта қаттиқ усуллари ва қишлоқ хўжалигидаги аянчли вазият учун танқид қилинди, шу сабабли Совет раҳбарияти Венгриядаги ҳокимиятни ўзгартириш ва Венгрия ҳукуматини қайта ташкил этиш зарурлигини таъкидлади[3]. Кейинчалик, Хрушчев Иосип Броз Тито билан музокаралар пайтида (1955-йил май ойида) Лаврентй Берия Венгрия ҳукумати раҳбари лавозимига Нагй номзодини кўрсатишни эълон қилди. Шундан сўнг, 1953-йил 27-28-июнда бўлиб ўтган Венгрия Марказий раҳбариятининг пленумида Ракоси танқид қилинди ва ҳукумат бошлиғи лавозимига Имре Наги тайинланди. Янги ҳукумат раҳбари ўз тарафдорлари билан партияда жиддий позицияни эгаллади. Бу венгрия сиёсатчиси ҳукумат раҳбари сифатида халқ ҳаётини яхшилашга қаратилган бир қатор чора-тадбирларни амалга оширди (солиқлар камайтирилди, маошлар оширилди, ердан фойдаланиш тамойиллари либераллаштирилди), сиёсий қатағонларни тўхтатилди. Амнистия эълон қилинди, интернирлаш тўхтатилди ва ижтимоий сабабларга кўра шаҳарлардан кўчириш тақиқланди. Имре Нагй кўплаб йирик саноат об’эктларини қуришни тўхтатди. Капитал қўйилмалар енгил ва озиқ-овқат саноатини ривожлантиришга йўналтирилди, қишлоқ хўжалигига тазйиқ енгиллаштирилди, аҳоли учун озиқ-овқат маҳсулотлари нархи ва тарифлари пасайтирилди[4].

Буларнинг барчаси уни оддий венгерлар орасида машҳур қилди. Қишлоқ хўжалигида саноатлаштириш ва кооперациянинг чекланиши Ракоси ва унинг издошларининг кескин танқидига сабаб бўлди. Бундан ташқари, СССРда енгил саноатни устувор ривожлантириш тарафдори бўлган ҳукумат бошлиғи Г. М. Маленковнинг лавозимидан четлатилиши Наги позициясини заифлаштирди.

1958-йил 16-июнда Пал Малетер ва Миклос Гимес билан бирга давлатга хиёнат қилгани учун осилган. Совет раҳбарияти капитализмни тиклашда айбланмоқда; Ўша пайтдаги нашрнинг сўзларига кўра, „Имре Нагй ҳамфикрлари билан халқ демократияси давлати капиталистик давлат, миллийлаштирилган саноат корхоналари эса социалистик эмас, давлат-капиталистик секторни ифодалайди, деб ҳисобларди. Шу тариқа улар пролетариат диктатурасини тугатишга ҳаракат қилдилар“[5]. Ким ҳақ эканини тарих ва жаҳон коммунистик ҳаракати ҳукм қилади, деб афв этиш учун ариза ёзишдан бош тортди[6].

Манбалар

  1. ↑ Жоҳанна Гранвилле. Имре Нагй ака „Володя“ — А Дент ин тҳе Мартйр’с Ҳало? (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-06-19 санасида архивланган) // Cолд Wар Интернатионал Ҳисторй Прожеcт Буллетин, 1995.
  2. ↑ Мусатов В. Л. Трагедия Имре Надя // Новая и новейшая история. — 1994. — № 1. — С. 170.
  3. ↑ Жáнос Раинер т ҳе Неw Cоурсе ин Ҳунгарй ин 1953 Cолд Wар Интернатионал Ҳисторй Прожеcт, Жуне 2002.
  4. ↑ Контлер 2002.
  5. ↑ Тюлпанов С. И. Критика современного ревизионизма в вопросах государства // Правоведениэ. — 1958. — № 4. — С. 12—21.
  6. ↑ „Венгерская «оттепль» 56-го“. 2014-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-май.

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Imre_Nagy" dan olindi