Ingmar Bergman
Ингмар Бергман (шведча: Эрнст Ингмар Бергман; 1918-йил 14-июл, Упсала — 2007-йил 30-июл, Фёрё) — швед кино ва театр режиссёри ҳамда ссенарийнавис. Унинг филмлари инсон руҳияти ва қалби дуч келадиган сон-саноқсиз курашларга бағишланган чуқур шахсий мушоҳадалар сифатида таърифланади[1].
| Ингмар Бергман | |
|---|---|
.jpg) | |
| Таваллуди |
14-июл 1918-йил |
| Вафоти |
30-июл 2007-йил (89 ёшда) Фёрё,  Швеция |
| Фуқаролиги |
Швеция |
| Фаолият йиллари | 1944 — 2005 |
| Болалари | 9 |
| Мукофотлари | „Осcар“ мукофоти (1960, 1961, 1982), Ирвинг Г. Талберг ёдгорлик мукофоти (1971), „Олтин палма новдаси“ (1997) |
Унинг энг машҳур асарлари — „Еттинчи муҳр“ (1957), „Ёввойи қулупнай“ (1957), „Персона“ (1966) ва „Фанни ва Александр“ (1982) — „Сигҳт & Соунд“ журналининг 2012-йилги барча даврларнинг энг яхши филмлари рўйхатига кирган. Бергман филмлари халқаро миқёсда кенг эътироф этилиб, режиссёр ўз фаолияти давомида „Осcар“ мукофотлари ва кўплаб номинацияларига сазовор бўлади. Хусусан, у нуфузли Ирвинг Г. Талберг ёдгорлик мукофоти билан тақдирланган, унинг режиссёрлигида суратга олинган учта швед филми эса „Энг яхши хорижий филм“ номинациясида „Осcар“ мукофоти билан тақдирланади.
Бергман 60 дан ортиқ филм ва ҳужжатли филмни суратга олган, кўпчилигининг ссенарийсини ўзи ёзган. Филмларининг аксарияти Швецияда кечган, 1961-йилдан бошлаб кўплари Фåрö оролида суратга олинган. Операторлар Гуннар Фисчер ва Свен Нйквист билан ижодий ҳамкорлик қилган. Шунингдек, 170 дан ортиқ спектаклни саҳналаштирган ва Стокголмдаги Қироллик драматик театри ҳамда Мюнхендаги Ресидензтҳеатернинг етакчи режиссёри бўлган.
Биографияси
Эрнст Ингмар Бергман 1918-йил 14-июлда Упсалада лютеран руҳоний (кейинчалик Швеция қироли Густаф В нинг руҳонийси) Эрик Бергман ва ҳамшира Карин (қизлик фамилияси Åкерблом) оиласида туғилган[2]. У акаси Даг ва синглиси Маргарета билан бирга диний тасвирлар ва суҳбатлар муҳитида улғайган. Отаси қаттиққўл консерватив черков руҳонийси эди, Ингмарни баъзан жазо сифатида қоронғи шкафга қамаб қўярди. Диндор лютеран оиласида улғайган бўлсада, Бергман саккиз ёшидаёқ эътиқодини йўқотганини ва фақат 1962-йилда, „Қишки ёруғлик“ филмини суратга олиш жараёнидагина бу ҳақиқат билан бутунлай муросага келганини таъкидлаган. У тўққиз ёшида ўзининг қалай аскарларини „сеҳрли фонус“ (проектор)га алмаштиради. Бир йил ичида ушбу ўйинчоқ ёрдамида ўз тасаввур дунёсини яратади, саҳна декорациялари, қўғирчоқлар ва ёруғлик эффектларини мустақил тайёрлаб, Стриндберг песалари асосида қўғирчоқ спектаклларини саҳналаштиради ҳамда барча ролларга ўзи овоз беради.
Ўсмирлигида Палмгрен мактабида ўқиган, мактаб йиллари бахциз кечган. 1944-йилда унинг ссенарийси асосида суратга олинган „Қийноқ“ филми Швеция мактаблари ҳақида баҳс уйғотгач, мактаб директори Хеннинг Хокансон хатида Бергманни „муаммоли бола“ деб атаган. Бергман жавобида мактабни тизим ва муассаса сифатида ёқтирмаслигини, бу танқид ўз мактабига эмас, барча мактабларга қаратилганини ёзган[3].
1934-йилда, 16 ёшида у ёзги таътилни Германиядаги оилавий дўстларининг уйида ўтказади ва Веймарда бўлиб ўтган нацистлар митингида Адолф Гитлерни ўз кўзи билан кўради. Кейинчалик режиссёр ўзининг „Сеҳрли фонус“ („Латерна Магиcа“) автобиографик асарида кўп йиллар давомида Гитлерга хайрихоҳ бўлганини ва унинг ғалабаларидан қувонганини тан олган. Бироқ, конслагерлар ҳақидаги даҳшатли ҳақиқат фош бўлганида, бу воқеадан қаттиқ ларзага тушганини баён этади[4]. Швецияда икки марта беш ойлик мажбурий ҳарбий хизматни ўтаган.
1937-йилда Стокголм университети коллежига (ҳозирги Стокголм университети) санъат ва адабиёт йўналишига ўқишга кирган. Вақтининг кўп қисмини талабалар театрига бағишлаган ва кинога қаттиқ иштиёқманд бўлган. Университетни тамомламаган, аммо бир нечта песа ва опера ёзган, маҳаллий театрда режиссёр ёрдамчиси бўлган. 1942-йилда ўзининг „Каспарнинг ўлими“ песасини саҳналаштириш имкониятини қўлга киритган, спектаклни „Свенск Филминдустри“ компанияси вакиллари кўриб, Ингмарга ссенарий устида ишлашни таклиф қилган. 1943-йилда Элсе Фишерга уйланган. 1960–1966-йилларда Стокголмдаги Қироллик драматик театрига раҳбарлик қилган, 1977–1984-йилларда Мюнхендаги Ресидензтҳеатернинг режиссёри бўлган. Саҳнадаги охирги иши — 2003-йилда Бруклин мусиқа академиясида қўйилган Ибсеннинг „Арвоҳлар“ спектакли эди.
Бергман 2003-йилнинг декабр ойида киночилик фаолиятини бутунлай якунлайди. 2006-йил октябрида сон суяги операциясини ўтказган ва тикланиш даври оғир кечган. У 2007-йил 30-июлда уйқуда, 89 ёшида вафот этган[1]. Дафн маросими 2007-йил 18-августда Фёрё черковида ёпиқ тарзда ўтган[5].
Кино фаолияти
Бергманнинг кино фаолияти 1941-йилда ссенарийларни қайта ёзишдан бошланган. Биринчи йирик ютуғи — 1944-йилда Алф Сжöберг режиссёрлигида суратга олинган „Қийноқ“ (Ҳец) филмининг ссенарийси, шу филмда у режиссёр ёрдамчиси ҳам бўлган. „Имагес: Мй Лифе ин Филм“ китобида Бергман филмнинг ташқи саҳналарини суратга олишни ўзининг ҳақиқий режиссёрлик дебюти деб таърифлаган[6]. Филмнинг халқаро муваффақияти унга бир йилдан кейин биринчи марта режиссёрлик қилиш имконини берган. Кейинги ўн йил ичида у ўн иккитадан ортиқ филм ёзиб, суратга олган, улар орасида „Қамоқхона“ (1949) ҳамда иккаласи ҳам 1953-йилда чиққан „Қипиқ ва ялтироқ“ ва „Моника билан ёз“ филмлари бор.
Бергман биринчи марта жаҳон шуҳратига „Ёз кечасининг табассумлари“ (1955) билан эришган, бу филм Cаннес кинофестивалида „Энг яхши поэтик ҳазил“ мукофотини олган ва „Олтин палма новдаси“га номзод бўлган. Ундан кейин 1957-йилда бир-биридан ўн ой фарқ билан „Еттинчи муҳр“ ва „Ёввойи қулупнай“ филмлари суратга олинган ва оммага намойиш этилган, биринчиси Cаннес кинофестивалида ҳакамлар ҳайъатининг махсус мукофотини олган ва „Олтин палма новдаси“га номзод бўлган, иккинчиси эса Бергман ва бош рол ижрочиси Виcтор Сжöстрöм учун кўплаб мукофотлар келтирган. 1960-йиллар бошидан ҳаётининг катта қисмини Фåрö оролида ўтказиб, шу ерда бир неча филм суратга олган.
1960-йиллар бошида у эътиқод ва Худонинг мавжудлигига бўлган шубҳа мавзусига бағишланган учта филм — „Ойнадагидек“ (1961), „Қишки ёруғлик“ (1963) ва „Сукунат“ (1963) трилогиясини яратади. Оператор Свен Нйквист билан бирга „Қичқириқ ва пичирлашлар“ (1972) филмида тўқ қизил ранг уйғунлигидан фойдаланган, филм „Осcар“ мукофотига энг яхши филм номинациясида номзод бўлган. Биби Андерссон ва Лив Уллманн иштирокидаги „Персона“ (1966) филмларини Бергман энг муҳим ишлари қаторига киритган, жуда экспериментал бўлиб, кўп мукофот олмаган бўлсада, унинг дурдонаси ҳисобланади. Шу даврда у Швеция телевидениеси учун ҳам ишлаган, „Никоҳ саҳналари“ (1973) ва „Сеҳрли най“ (1975) шулар жумласидандир.
1976-йил 30-январда Стокголмдаги Қироллик драматик театрида Стриндбергнинг „Ўлим рақси“ устида машқ қилаётган пайтда Бергманни фуқаро кийимидаги икки полициячи солиқ тўлашдан бўйин товлашда айблаб ҳибсга олган. У шармандаликдан руҳий инқирозга учраб, чуқур тушкунлик ҳолатида касалхонага ётқизилган. Махсус прокурор 23-март куни айбловни бекор қилган ва қўзғалган иш учун ҳуқуқий асос йўқлигини айтган. Шунга қарамай, Бергман Швеция Бош вазири Олоф Палме ва кино соҳаси раҳбарларининг илтимосларига қарамасдан, Швецияда бошқа ишламасликка аҳд қилган, Фåрö оролидадаги студиясини ёпган ва ўз ихтиёри билан Ғарбий Германиянинг Мюнхен шаҳрига кетган. У ерда бўлган вақтидау „Илон тухуми“ (1977), Буюк Британия ва Норвегия ҳамкорлигида суратга олинган ҳамда бош ролларни Ингрид Бергман ва Лив Улман ижро этган „Куз сонатаси“ (1978), шунингдек, „Қўғирчоқлар ҳаётидан“ (1980) бадиий филмларини яратади.
„Фанни ва Александр“ (1982) филми учун вақтинча ватанига қайтган, бу филмни охиргиси деб эълон қилиб, кейин театрга эътибор қаратишини айтган. Кейин бир неча ссенарий ёзган ва телевизион филмлар суратга олган, уларнинг баъзилари кейинроқ кинотеатрларда ҳам намойиш этилган. Охиргиси — „Никоҳ саҳналари“нинг давоми „Сарабанда“ (2003) — 84 ёшида суратга олинган.
Филмографияси
| Йил | Филм номи | Асл номи | Изоҳ |
|---|---|---|---|
| 1944 | „Қийноқ“ | Ҳец (Тормент) | ссенарий муалифи ва режиссёр ёрдамчиси (режиссёр Алф Сёберг) |
| 1949 | „Қамоқхона“ | Фäнгелсе (Присон) | |
| 1953 | „Қипиқ ва ялтироқ“ | Гйcкларнас афтон (Саwдуст анд Тинсел) | |
| 1953 | „Моника билан ёз“ | Соммарен мед Моника (Суммер wитҳ Моника) | |
| 1954 | „Севги сабоқи“ | Эн лектион и кäрлек (А Лессон ин Лове) | |
| 1955 | „Ёз кечасининг табассумлари“ | Соммарнаттенс леэнде (Смилес оф а Суммер Нигҳт) | Cаннес кинофестивалида „Энг яхши поэтик ҳазил“ мукофоти |
| 1957 | „Еттинчи муҳр“ | Дет сжунде инсеглет (Тҳе Севентҳ Сеал) | Cаннес кинофестивалида ҳакамлар ҳайъатининг махсус мукофоти |
| 1957 | „Ёввойи қулупнай“ | Смултронстäллет (Wилд Страwберриэс) | |
| 1958 | „Сеҳргар“ | Ансиктет (Тҳе Магиcиан) | |
| 1958 | „Ҳаёт ёқасида“ | Нäра ливет (Бринк оф Лифе) | Cаннес кинофестивалида энг яхши режиссёр |
| 1960 | „Бокира булоғи“ | Жунгфрукäллан (Тҳе Виргин Спринг) | „Осcар“ (энг яхши хорижий филм) |
| 1961 | „Ойнадагидек“ | Сåсом и эн спегел | „Осcар“ (энг яхши хорижий филм) |
| 1963 | „Қишки ёруғлик“ | Наттвардсгäстерна (Wинтер Лигҳт) | |
| 1963 | „Сукунат“ | Тйстнаден (Тҳе Силенcе) | |
| 1964 | „Бу аёлларнинг ҳаммаси“ | Фöр атт инте тала ом алла десса квиннор (Алл Тҳесе Wомен) | |
| 1966 | „Персона“ | Персона | |
| 1968 | „Бўри вақти“ | Варгтиммен (Ҳоур оф тҳе Wолф) | |
| 1968 | „Уят“ | Скаммен (Шаме) | |
| 1969 | „Аннанинг эҳтироси“ | Эн пассион (Тҳе Пассион оф Анна) | |
| 1971 | „Тегиниш“ | Берöринген (Тҳе Тоуч) | Ингмар Бергманнинг биринчи инглизча филми |
| 1972 | „Қичқириқ ва пичирлашлар“ | Вискнингар оч роп (Cриэс анд Wҳисперс) | „Осcар“ мукофотига энг яхши филм номинациясида номзод |
| 1973 | „Никоҳ саҳналари“ | Сcенер ур этт äктенскап (Сcенес фром а Марриаге) | Телевизион сериал |
| 1975 | „Сеҳрли най“ | Троллфлöжтен (Тҳе Магиc Флуте) | Телевизион филм-опера |
| 1976 | „Юзма-юз“ | Ансикте мот ансикте (Фаcе то Фаcе) | |
| 1977 | „Илон тухуми“ | Тҳе Серпентъс Эгг | |
| 1978 | „Куз сонатаси“ | Ҳöсцонатен (Аутумн Соната) | Британия–Норвегия копродуксияси |
| 1980 | „Қўғирчоқлар ҳаётидан“ | Аус дем Лебен дер Марионеттен (Фром тҳе Лифе оф тҳе Марионеттес) | Британия–Ғарбий Германия копродуксияси |
| 1982 | „Фанни ва Александр“ | Фаннй оч Алехандер (Фаннй анд Алехандер) | „Осcар“ (энг яхши хорижий филм) |
| 2003 | „Сарабанд“ | Сарабанд | „Никоҳ саҳналари“нинг давоми, Бергманнинг охирги иши |
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Ротҳстеин, Мервйн. „Ингмар Бергман, Мастер Диреcтор, Диэс ат 89“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2007-йил 30-июл). Қаралди: 2007-йил 31-июл.
- ↑ Стеэне, Биргитта. Ингмар Бергман: А Референcе Гуиде. Амстердам Университй Пресс, 2005-01-01 — 23, 33-бет. ИСБН 978-90-5356-406-6.
- ↑ Гадо, Франк. Тҳе Пассион оф Ингмар Бергман. Дуке Университй Пресс, 1986 — 59-бет. ИСБН 0-8223-0586-0.
- ↑ „Бергман адмиц Нази паст“. ББC Неwс (1999-йил 7-сентябр). Қаралди: 2022-йил 14-май.
- ↑ „Бергман wас буриэд ин а қуиэт cеремонй“. ББC Неwс (2007-йил 18-август). Қаралди: 2010-йил 5-январ.
- ↑ Бергман, Ингмар. Имагес: Мй Лифе ин Филм. Арcаде Публишинг, 2011. ИСБН 978-1-61145-041-5.