Инқилоб (лотинча: револутио, 'бурилиш')- бу жамият давлати, синфий, этник ёки диний тузилмаларининг тез, тубдан ўзгариши[1][2][3]. Инқилоб сиёсий режимларни ўзгартиришга уриниш, жиддий оммавий сафарбарлик ва институционал бўлмаган воситалар (масалан, оммавий намойишлар, норозилик намойишлари, иш ташлашлар ёки зўравонлик) орқали ўзгартиришга мажбурлаш ҳаракатларини ўз ичига олади[1].

Инқилоблар инсоният тарихи давомида содир бўлган ва усуллари, муваффақияти ёки муваффақияцизлиги, давомийлиги ва мотивацион мафкура нуқтаи назаридан жуда хилма-хилдир[1][4]. Инқилоблар шаҳар қўзғолонлари ва режимнинг қулаши билан бошланиши мумкин ёки улар партизанлар уруши ёки деҳқонлар қўзғолонлари орқали чекка ҳудудларда бошланиши мумкин[1]. Сиёсий режимлар ҳарбий мағлубиятлар, миллий ғурур ва ўзига хосликни ҳақорат қилиш, репрессия ва коррупсия туфайли инқилобларга заиф бўлиши мумкин[1]. Инқилоблар инқилобнинг олдини олишга ёки давом этаётган ёки муваффақиятли инқилоб йўналишини ўзгартиришга интилаётган аксилинқилобларга туртки бериши мумкин[5].


Халқаро тизим инқилобларни илҳомлантирадиган миллатчилик, ўз тақдирини ўзи белгилаш, республикачилик, либерализм, демократия, фашизм ва социализм каби мафкура ва бошқарув моделларини тарқатиши мумкин[6].

Сўнгги асрлардаги эътиборга молик инқилоблар АҚСҲ мустақиллик уруши (1775-1783), Буюк франсуз инқилоби (1789-1799), Гаити инқилоби (1791-1804), Америкадаги испанияликнинг мустақиллик урушлари (1808-1826), Европадаги 1848-йил инқилоблари, Мексика инқилоби (1910-1920), 1917-йилдаги Россия инқилоби, 1940-йиллардаҳи Хитой коммунистик инқилоби, Африкани мустамлакачиликдан чиқариш, 1959-йилдаги Куба инқилоби, 1979-йилдаги Эрон инқилоби ва 1989-йилги инқилобларни ўз ичига олади.

Этимологияси

Франсуз тили да"револуcион" сўзи ХИИИ асрдан, инглиз тилида эса „револутион“ сўзи ХИВ аср охиридан самовий жисмларнинг айланиш ҳаракати билан боғлиқ ҳолда маълум. Ижтимоий тузумдаги кескин ўзгаришларни ифодаловчи „инқилоб“ камида 1450-йил томонидан тасдиқланган[7][8]. Ушбу атаманинг сиёсий қўлланиши 1688-йилда Жамес ИИ нинг Wиллиам ИИИ билан алмаштирилиши тавсифида яхши аниқланган. Бу воқеа „Шонли инқилоб“ деб аталди[9].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Голдстоне, Жаcк (2001). "Тоwардс а Фоуртҳ Генератион оф Револутионарй Тҳеорй". Аннуал Ревиэw оф Политиcал Сcиэнcе 4: 139–187. дои:10.1146/аннурев.полисcи.4.1.139. ИССН 1094-2939. 
  2. ↑ Беcк, Cолин Ж. (2018). "Тҳе Струcтуре оф Cомпарисон ин тҳе Студй оф Револутион" (эн-УС). Соcиологиcал Тҳеорй 36 (2): 134–161. дои:10.1177/0735275118777004. ИССН 0735-2751. ҳттпс://осф.ио/х8бф7/доwнлоад. 
  3. ↑ Скоcпол, Тҳеда. Статес анд Соcиал Револутионс: А Cомпаративе Аналйсис оф Франcе, Руссиа анд Чина. Cамбридге Университй Пресс, 1979. ДОИ:10.1017/cбо9780511815805. ИСБН 978-0-521-22439-0. 
  4. ↑ Стоне, Лаwренcе (1966). "Тҳеориэс оф Револутион" (эн). Wорлд Политиcс 18 (2): 159–176. дои:10.2307/2009694. ИССН 1086-3338. ҳттпс://www.cамбридге.орг/cоре/жоурналс/wорлд-политиcс/артиcле/абс/тҳеориэс-оф-револутион/66CДА67ФФ55Э08Э0620257Ф0ФДЕ14876. 
  5. ↑ Cларке, Киллиан (2023). "Револутионарй Виоленcе анд Cоунтерреволутион". Америcан Политиcал Сcиэнcе Ревиэw 117 (4): 1344–1360. дои:10.1017/С0003055422001174. ИССН 0003-0554. 
  6. ↑ Гуницкй 2018; Гуницкй 2017; Гуницкй 2021; Реус-Смит 2013; Фукуяма 1992; Гетачеw 2019
  7. ↑ ОЭД вол Қ-Р п. 617 1979 Сенсе ИИИ статес а усаге „Алтератион, чанге, мутатион“ фром 1400 бут лисц ит ас „раре“. „c. 1450, Лйдг 1196 Сеcреэс оф Элементйс тҳе Револуcиуонс, Чаунг оф тймес анд Cомплехиоунс.“ Итъс cлеар тҳат тҳе усаге ҳад беэн эстаблишед бй тҳе эарлй 15тҳ cентурй бут онлй cаме инто cоммон усе ин тҳе лате 17тҳ cентурй ин Энгланд.
  8. ↑ „Револутион“. онлинеэтймологй.cом.
  9. ↑ Пипес, Ричард „А Cонcисе Ҳисторй оф тҳе Руссиан Револутион“. 2011-йил 11-майда асл нусхадан архивланган.

Адабиётлар

Ҳаволалар