Ziyosfera

Intentona de Yauco

24-26-март 1897-йилларда Интентона де Яуcо (Яуcо ҳужумини қўлга киритиш) – Пуэрто-Рико Испания ҳукмронлиги қарши иккинчи ва охирги қисқа муддатли исёни эди. Бу Пуэрто-Рико мустақиллик тарафдорлари томонидан Жануби-ғарбий Яуcо шаҳарчасида, биринчи муваффақияциз исёндан 29 йил ўтгач, Грито де Ларес (Лареснинг йиғи) деб номланган. Интентона де Яуcо даврида Пуэрто-Рико байроғи биринчи марта оролга ўтказилган.

Интентона де Яуcо
Пуэрто-Рикода жойлашган Яуcо шаҳарчаси қизил рангда кўрсатилган

1868-йилда биринчи катта жанг Эл Грито де Ларес деб танилган. Бу қисқа муддатли исённинг муваффақияциз бўлишидан сўнг, маҳаллий етакчи ва иштирокчиларнинг кўпчилиги ҳибсга олинган ва баъзилари ўлдирилган. Ўз қамоқ жазосига қўшилганлар кейинчалик озодликка чиқди ва баъзилари, айниқса, Ню-Ёрк шаҳрида мустамлакага кетишди.

1868-йилги исёндан кўп ўтмай, Испания оролга либерал ислоҳотларни амалга оширди. Бу Пуэрто-Рикога ўзининг Жанубий Америка собиқ колонияларига рухсат берган либерал конституцияларнинг баъзи элементларини кенгайтирди. Сиёсий ислоҳотлар Пуэрто-Риколикларга махсус сайловларда иштирок этишга ва расмий равишда тан олинган сиёсий партияларни ташкил этишга имкон беришган[1]. Кейинги йилларда оролнинг турли шаҳарларида марказчилик ҳукмронлигига қарши кўп бўлмаган норозиликларни ҳукумат тезда енгди.

Ню-Ёрк шаҳрида сургунликда бўлган Эл Грито де Ларес раҳбарлари 1895-йил-8 декабрда ташкил этилган Пуэрто-Рико инқилоб қўмитаси қўшилдилар. 1897-йилда Яуcо шаҳрининг мустақиллик ҳаракати маҳаллий раҳбарларининг ёрдами билан улар Интентона де Яуcо деб номланган яна бир кўтарилишни ташкил этишди. Бундай ҳаракат сиёсий автономия учун курашларига таҳдид солиши мумкин деб ҳисоблаган маҳаллий автономий сиёсий фраксиялар бундай ҳаракатга қаршилик кўрсатишди. Режалаштирилган тадбир ҳақида норозиликлар маҳаллий ҳокимиятга тарқалди, улар тез ҳаракат қилдилар ва оролдаги охирги катта исённи испан марказчи ҳукмронлигига тугатдилар .

Бошқача

Доктор Рамóн Эметерио Бетанcес

1868-йил 23-сентабр куни Ларес шаҳрида Пуэрто-Рикода Испания колонияси ҳукмронлигига қарши биринчи катта кўтарилиш бўлиб ўтди. Пуэрто-Рико ватанпарварлари, доктор Рамóн Эметерио Бетанcес ва Сегундо Руиз Белвис томонидан режалаштирилган кўтарилиш Мануэл Рожас, Матҳиас Бругман, Мариана Браcетти, Хуан Рíос Ривера, Жуан де Мата Террефорте ва Аурелио Мéндез Мартинез бошчилигидаги бир нечта инқилобчи амалдорлар томонидан амалга оширилди. Улар Ларесни назорат қилишди ва кейин Сан Себастиáн дел Пепино деган кейинги шаҳарни эгаллаб олиш учун ҳаракат бошланди. Испаниялик милислар гуруҳни кучли қаршилик билан ҳайратда қолдириб, қуролли исёнкорлар орасида катта муаммо келтирдилар. Мануэл Рожас бошчилигида улар Ларесга қайтиб келишди. Губернатор Жулиáн Павия испан милисларига исёнкорларни тўплашга буюрди ва тез орада исённи тугатди.

475 га яқин исёнкорлар, жумладан, Мануэл Рожас, Мариана Браcетти ва Хуан Риус Ривера Ареcибо шаҳридаги маҳаллий қамоқда сақланган. 17-ноябр куни ҳарбий суд уларни сотқинлик ва исён учун ҳукм чиқарди ва барча маҳбусларни ўлимга маҳкум қилди. Шу билан бирга, Мадрида Эугенио Марíа де Ҳостос ва бошқа таниқли пуэрто-рикликлар президент Франсиско Серрано билан муваффақиятли ҳамкорлик қилишди. Оролдаги ноодатий вазиятларни бартараф этиш мақсадида, 1869-йил бошида янги губернатор Хосе Лауреано Санз умумий армицияни берди ва барча маҳбуслар озод қилинди. Бетанcес, Рожас, Риус Ривера, Террефорте, Мéндез Мартíнез ва кўплаб бошқа кишишилар сургун қилинди [2].

Испания Коронасининг ғарбий ярим қиролликда қолган иккита колониясини, Пуэрто-Рико ва Куба мустақиллик исёнкорларига бой беришдан қўрққан. Ларес исёнининг натижасида Испания Пуэрто-Рикога вилоят мақоми берди ва унинг маҳаллий аҳолисига Испания фуқаролиги берилди. Пуэрто-Рикадаги фуқароларга махсус сайловларда иштирок этишга ва расмий тан олинган сиёсий партияларни ташкил этишга рухсат берилди[3].

Сиёсий ва мустақиллик тарафдорликдаги норозилик ва жанглар

Пуэрто-Рико Инқилоб қўмитаси (ҳозирги Л-Р) Мануэл Бесоса, Аурелио Мéндез Мартíнез ва Сотеро Фигуэроа (ҳозирки Л-Р), Жуан де Мата Террефорте, доктор Хосе Жулио Ҳенна ва Роберто Ҳ. Тодд

Грито-дан кейинги йилларда Лас Марíас, Аджунтас, Утуадо, Виэқуэс, Баямон, Cиалес ва Тоа Бажа (Пало Сеcо) шаҳарларида испан ҳокимияти билан кичик мустақиллик учун норозилик намойишлари ва исёнлар бўлди[4].

1871-йил июл ойида бир гуруҳ одамлар Пуэрто-Рико пойтахти Сан-Хуан шаҳрида испанлик аскарлари ва маҳаллий милис аъзоларига ҳужум қилишди. Испаниянинг тайинлаган губернатори генерал-лейтенант Габриэл Балдрич ҳарбий вазиятни эълон қилди. Баъзи протестлар оролнинг либерал ва консерватив сиёсий фраксиялари ўртасида бўлиб, мустақиллик муҳожирлиги билан боғлиқ эмас эди. Булардан 1871-йилги "Мотин де Ябуcоа" ва 1873-йилги „Ла Эстрелла ва Суcесос де Cамуй“ ҳам бор .

1895-йил 8-декабр куни Ню-Ёрк шаҳрида Пуэрто-Рико революсия қўмитаси ташкил этилди. Ушбу гуруҳ Пуэрто-Рико Испаниядан мустақил бўлишига умид боғлади. Унда Рамон Эметерио Бетанcес, Жуан Риус Ривера, Жуан де Мата Террефорте ва Аурелио Мéндез Мартíнез каби Эл Грито де Ларес иштирокчилари аъзолари сифатида иштирок этди. Қўмита Террефорте-ни ўз вице-президенти этиб тайинлади . 1892-йилда Террефорте ва Инқилоб қўмитаси аъзолари Куба байроғига ўхшаш, аммо ранглари ўзгартирилган байроқнинг дизайни қабул қилдилар. Пуэрто-Рико Республикасини ифодалайдиган ушбу янги байроқ ҳали ҳам оролда ишлатилади [1][5].

Антонио Маттеи Ллуберас

1896-йилда Пуэрто-Рико тўлиқ мустақиллигини қўллаб-қувватлаган Яуканолар гуруҳи (Яуcо маҳаллий аҳоли деб аталади) кучларини бирлаштирди ва Баррио Баринас тўқнашди. Гуруҳни бой кофе экинлари ўстирувчи Антонио Маттеи Ллуберас ва Матео Мерcадо бошчилик қилишди. Ўша йилнинг декабр ойида маҳаллий фуқаролик қўриқчиси уларнинг режаларини топиб, барча иштирокчиларни, шу жумладан, Дарíо, Cарлос Франчеси ва Эмилиано Лавергуэ-ни ҳибсга олдилар. Аммо улар тез орада озодликка чиқариб, уйларига қайтишди.

1897-йилда Маттеи Ллуберас Ню-Ёрк шаҳрида Пуэрто-Рико инқилоб қўмитасига ташриф буюрди. У ерда у Бетанcес, Террефорте ва Мéндез Мартíнез билан учрашди; улар биргаликда катта давлат тузумини режалаштирдилар. Бетанcес уни йўналтиради, Мéндез Мерcадо уни ташкил этади, Генерал Риус Ривера эса қуролли кучларга команданлик қилади. Ўша пайтда Куба озодлик армиясига ва Хосе Мартининг Куба мустақиллиги учун курашларига қўшилган Риус Ривера Ғарбнинг Куба озодлик армаси бош комондони эди.

Маттеи Ллуберас 30 мингта макет сотиб олди ва уларни исёнкорларга тарқатди. У Пуэрто-Рико байроғи билан Пуэрто-Риконга қайтиб келди ва исён режаларини амалга оширишни бошлади. Будет Ривера биродарлари Гуиллермо Велазконинг фермасида исёнкорларни ўқитиш лагерини ташкил этишди. Ўз қўшни исёнкорлар Герардо Форест Вéлез ва Агустíн Ф. Моралес (Доминикан Республикаси армиясидаги генерал) тарғибот қилиш учун мас’ул эдилар. Улар бутун орол бўйлаб саёҳат қилиб, ўз ишини қўллаб-қувватлаш йўлини излашди. Кубадаги инқилобчи Томáс Эстрада Палма 500 та пуф ва ярим миллион та ўқ-дори таклиф қилди ва унинг шерикларидан бири генерал Моралес бошчилигида 200 кишидан иборат ҳужумчи куч билан жиҳозланган буғ кемаси таклиф қилди. Инқилоб 1897-йил декабр ойининг бошида ўтказилди[6].

Бу вақтга келиб Луис Муñоз Ривера ва унинг Автономист партияси Испаниянинг Либерал партияси раҳбари Прáхедес Матео Сагаста билан шартнома имзолаган эди. Сагаста ўзи ва либераллар Испанияда ҳокимиятни эгаллашига ваПуэрто-Рикога автонимияни беришини ваъда қилган эди. Пуэрто-Рикодаги йирик сиёсий раҳбарлар бу вақтда тўлиқ мустақилликка эришиш уларнинг фаолиятини автономия олиш ва испан ҳокимияти томонидан қаттиқ репрессияга дучор бўлиш хавфи остида қўйишига ишонишган[7]. Яуcо шаҳар ҳокими Франcисcо Ллуч Баррерас режалаштирилган исён ҳақида хабар топганида, у дарҳол орол ҳокими генерал Сабас Марíн Гонзалезни хабардор қилди.

Фидел Влез ва унинг одамлари „Интентона де Яуcо“ исёнида парвоз қилган байроқ

Сепаратистларнинг етакчиларидан бири Фидел Вéлез Испания ҳукумати уларнинг режалари ҳақида билганини билиб, тез орада Маттеи Ллуберас ва бошқа етакчилар билан учрашди. У ҳибсга олинишидан қўрққанлиги учун, декабр ойида эмас, олдинроқ ҳаракатни бошлашни талаб қилди. Бошқа раҳбарлар бундай шошилинч ҳаракат Эл Грито де Ларес. даврида содир бўлганидек ҳалокатли натижаларга олиб келиши мумкин деб қўрқишган[6].

1897-йил 24-март куни Фидел Вéлез ва Жосé „Агуила Бланcа“ Малдонадо Ромáн Сусúа Арриба шаҳрида Яуcо шаҳри ташқарисида кичик бир эркаклар армияси билан учрашишди. Улар оролда биринчи марта Пуэрто-Рико байроғини тастиқладилар ва шаҳарга қараб саф тортишдилар[8][9]. Улар ўша ерда сақланган қурол ва аммунисияларни назорат қилиш учун Испания фуқаролик қўриқчиларининг қўшинига ҳужум қилишни режалаштирдилар. Улар келганида, испан қўшинлари томонидан қўлга киритилган ва улар ўзларининг ҳимоясига қўйган. натижа аниқ бўлганидан сўнг, исёнчилар тезда орқага чекинди.

26-март куни Хосе Николáс Қуиñонес Торрес ва Рамóн Торрес бошчилигидаги бошқа гуруҳ Яуcо Қуэбрадас туманида испанларга ҳужум қилди ва улар мағлуб бўлдилар[6]. 150 дан ортиқ исёнкорлар ҳибсга олинган, давлатга қарши турли жиноятларда айбдор деб тан олинган ва Понсия шаҳрига қамоққа юборилган. Вéлез Санкт-Томасга қочиб кетди, у ерда ҳижратда яшарди, Маттеи Ллуберас эса Ню-Ёркда ҳижратга кетиб, „Пуэрто-Риконинг комиссияси“ деб номланган гуруҳга қўшилди.

Натижаси

УСС Сент-Луис

Сагаста партияси Испанияда сайловларда ғолиб бўлди ва 1897-йил 25-ноябрда Испания Пуэрто-Рикога автономияни берди. Муñоз Ривера Хусусийлик, Адлия ва Ҳукумат котиби ва Пуэрто-Рико мустақил ҳукумати учун кабинет бошлиғи сифатида хизмат қилган[10]. 1897-йил декабр ойида Интентона де Яуcо иштирок этганлар жазолари енгиллаштирилиб, қамоқдан озод этилган.

Куба шаҳридаги Ҳаванада „Маине“ жанг кемаси чўкганидан сўнг, Қўшма Штатлар Испанияга Кубадан чиқиш учун ултиматум юборди. Бунинг жавоби сифатида Испания АҚШ билан дипломатик муносабатларни узди ва 1898-йил 23-апрел куни Испания уруш эълон қилди. 25-апрел куни АҚШ Конгреси АҚШ ва Испания ўртасида уруш ҳолати 20-апрелдан бери мавжудлигини эълон қилди[11]. Испания-Америка урушида АҚШнинг асосий мақсадларидан бири Атлантика океанидаги испан колоникаларини: Пуэрто-Рико ва Кубани назорат қилиш эди[12].

Маттеи Ллуберас ва Ню-Ёркдаги Пуэрто-Рико комиссияси Президенти Вилиам Маккинлини бир мунча вақт давомида Пуэрто-Риконинг тартиб ўрнатишига ишонтиришга ҳаракат қилишган. АҚШ Кубани назоратга олгандан сўнг, Маккинли Пуэрто-Рикога бостириб келишни тасдиқлади. Кемалар конвойи Флорида штатининг Тампа шаҳридан чиқиб, 21-июл куни яна бир конвой 4 кунлик саёҳат учун Гуантанамо шаҳридан Пуэрто-Рикога жўнаб кетди[13]. Орол қўшинининг бош қўмондони генерал-маёр Нелсон А. Милес ўз қўшинларини оролнинг жанубий минтақасида жўнатди ва ўша пайтда Яуcо шаҳарчасининг бир қисми бўлган Гуáниcа-ни жўнатиш зонаси сифатида танлади [1] [14]. 1898-йил 31-июл куни Маттеи Ллуберас ва унинг гуруҳи Понcега УСС Ст. Лоуис билан етиб келиб, генерал Майлз бош вазирлигига тайинландилар. 13-август куни Пуэрто-Рико кампанияси якунланди.

1898-йил 10-декабрда ратификация қилинган Париж шартномаси асосида Қўшма Штатлар Пуэрто-Рикога қўшилди. 1904-йилда Маттеи Ллуберас Пуэрто-Рикода давлатни қўллаб-қувватловчи Республикачи партиясини вакил қилиб Яуcо шаҳар ҳокими этиб сайланди. Маттеи Ллуберас 1908-йил 15-январда вафот этди . Фидел Вéлез Сабана Грандега қайтиб келди ва 1950-йилгача у ерда яшади, у 86-ёшида табиий офат сабаб вафот этди .

Шунингдек қаранг

  1. ↑ „Грито де Ларес“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-03-25 санасида архивланган), Эл Бориcуа
  2. ↑ Пéрез Морис, Жосé, Ҳисториа де ла Инсурреccиóн де Ларес, 1871, Либрарй оф Cонгресс
  3. ↑ Мосcосо, Франcисcо, Ла Револуcиóн Пуэрторриқуэñа де 1868: Эл Грито де Ларес, Паге 10; Институто де Cултура Пуэрторриқуэñа, 2003
  4. ↑ Мосcосо, Франcисcо, ас қуотед бй Cолладо Счwарз, Áнгел, Воcес де ла Cултура, Фундаcиóн Ла Воз дел Cентро, Сан Жуан, Пуэрто Риcо, 2005
  5. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед ЭПР
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Негрони (1992), "Ҳисториа милитар де Пуэрто Риcо", ; п. 307
  7. ↑ Ресидент Cоммиссионер Унионист оф Пуэрто Риcо
  8. ↑ Мануэл Малдонадо-Денис, Пуэрто Риcо: А Соcио-Ҳисториc Интерпретатион, пп. 47-48; Рандом Ҳоусе пуб., 1972; ИСБН 978-0-394-71787-6
  9. ↑ Тҳе Флаг, Флагс оф тҳе Wорлд, Ретриэвед Феб. 25, 2009
  10. ↑ Марíн, Рамóн (1994), Лас фиэстас популарес де Понcе (испанча), Эдиториал УПР, 37-бет, ИСБН 0-8477-0189-1, қаралди: 2009-03-11
  11. ↑ Ҳаким, Жой. Ҳисторй оф УС: Боок Эигҳт, Ан Аге оф Эхтремес. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 1994 — 144–149-бет. ИСБН 0-19-507759-8. 
  12. ↑ Тҳе Wорлд оф 1898: Тҳе Спаниш–Америcан Wар, Ҳиспаниc Дивисион, Либрарй оф Cонгресс, қаралди: 2008-08-03
  13. ↑ Барнес, Марк Р., „Тҳе Америcан Армй Мовес он Пуэрто-Риcо, Парт 2“, Wар ин Пуэрто Риcо, Спаниш Америcан Wар Cентенниал Wебсите, қаралди: 2008-08-02
  14. ↑ „Эл десембарcо эн Гуáниcа“, 1898 Ла Гуэрра Ҳиспано Америcана эн Пуэрто Риcо (испанча), 2010-04-21да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2008-08-02
  • Пуэрто-Рико ҳарбий тарихи
  • Рамóн Эметерио Бетанcес
  • 1950-йилларда Пуэрто-Рико миллий партияси исёнлари
  • Пуэрто-Рико мустақиллик партияси
  • Пуэрто-Рико миллий партияси
  • Инқилоблар ва исёнларнинг рўйхати

Маълумотномалар

Андоза:ПРИндепенденcе

Қайта ўқиш

Рубéн Cолладо Салазар, Дон Фидел Вéлез Вéлез й ла интентона де Яуcо: – а cонспираcиóн cентенариа (испан тилида); 1998, [с.н.] (Гуáниcа, П.Р); ЛCCН: 98195895; Деwей: 972.95/04; ЛC: Ф1981.Й3 C65 1998 (очиқ кутубхона) Андоза:ПРИндепенденcе 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Intentona_de_Yauco" dan olindi