Файл:Нина Колларс - Cонфессионс оф ан Неспрессо Моней Муле - ДЕФ CОН 27 Cонференcе.wебм Интернетдаги фирибгарлик — Интернет орқали инсонларга тегишли пул, қимматбаҳо нарсалар ва мерос каби шахсий мулкларини ўғирлаш, ўмариш, талом-торож қилиш мақсадида ташкиллаштирилувчи кибержиной фирибгарлик, алдов турларидан бири[1]. Интернет фирибгарлиги ягона, ўзига хос жиноят ҳисобланмайди, бироқ кибермаконда содир этиладиган бир қатор ноқонуний ҳаракатларни ўз ичига олади[1]. Фирибгарликнинг ушбу тури о'г'ирлик жиноятидан фарқ қилади. Чунки бу ҳолатда жабрланувчи онгли равишда фирибгарга шахсий маълумоти, пул ёки мол-мулкидан фойдаланиш ихтиёрини топширади[2][3].

Америка Қўшма Штатлари ФҚБсининг 2017-йилдаги онлайн жиноятлар тўғрисидаги ҳисоботига кўра, Интернетдаги жиноятлар бўйича шикоят марказига (ИC3) 300 000га яқин шикоят келиб тушган. Жабрланувчилар 2017-йилда онлайн фирибгарлик туфайли 1,4 миллиард доллардан кўпроқ зарар кўришган[4]. Стратегик ва халқаро тадқиқотлар маркази (CСИС) ва МcАфеэ томонидан ўтказилган тадқиқотга кўра, кибержиноятлар жаҳон иқтисодиётига 600 миллиард долларга тушган. Бу умумий глобал ялпи ички маҳсулотнинг 0,8 фоизини ташкил қилади[5]. Онлайн фирибгарлик кўп шаклларда, электрон почта спамерлигидан тортиб ҳижакинггача, намоён бўлади. Онлайн фирибгарлик, қисман, Интернет хизматларидан фойдаланишга асосланган.

Хайрия фирибгарлиги

Фирибгар ўзини табиий офат, теракт (масалан, 11-сентабр хуружи), минтақавий можаро ёки эпидемия қурбонларига ёрдам сўраб чиққан хайрия ташкилоти сифатида намоён қилади. Катрина то'фони ва 2004-йилдаги цунами хайрия фирибгарликларини амалга оширувчи фирибгарларнинг машҳур нишони бўлган. Бошқа сохта хайрия ташкилотлари саратон, ОИТС ёки Эбола вирусини тадқиқ қилиш, болалар уйлари (фирибгар ўзини болалар уйида ёки у билан боғлиқ бўлган нотижорат ташкилотда ишлайдиган шахсдек тутади.), Қизил Хоч ва Америка бирдамлик ё'ли каби хайрия ташкилотлари учун пул йиғишни мақсад қилиб олганлар қиёфасида намоён бўлишади. Сўнгги йилларда хайрия ишларини бошлаган одамлар ниқоби остида фирибгарлик қилиш ҳолатлари кўп учрамоқда[6]. Бунга Лонг Исланд хайрия ташкилоти раҳбари Wафа Аббоунд мисол бўла ўлади. Аббоунд миллион долларга яқин пул ўғирлашда айбдор деб тоилган ҳамда банк фирибгарлиги, пул ювиш ва ўзлаштиришда айбланган[7]. Фирибгарлар фойдаланадиган кўплаб усуллар мавжуд. Биринчидан, улар одамлардан ёрдам учун хайрия қилишни сўрашади, кўпинча онлайн янгиликларда шу ҳақда мақолалар жойлаштиришади ва уларни маблағ жалб қилишга кўмаклашувчи сохта ҳикоялар билан мустаҳкамлашади. Фирибгарнинг қурбонлари эҳсон қилувчи одамлар бўлиб, улар муносиб ишда ёрдам бераётганига ишонадилар ва бунинг эвазига ҳеч нарса кутмайдилар. Юборилгандан сўнг, пул ҳам ва фирибгар ҳам тезда кўздан ғойиб бўлишади. Жабрланувчи баъзан даромад солиғидан тахминий хайр-эҳсонларини чегириб ташлаганидан кейин ўзини ҳуқуқий муаммога дучор қилиши мумкин. Америка Қўшма Штатлари солиқ қонунчилигида айтилишича, қилнган хайриялар фақат нйфйзли нотижорат ташкилотларга қилинган тақдирда чегириб ташланади[8]. Фирибгар жабрланувчига қилаётган эҳсони чегириб ташланиши мумкинлигини айтиши ва хайриянинг барча керакли далилларини тақдим этиши мумкин, аммо фирибгар томонидан тақдим этилган маълумотлар сохтадир ва агар текширилса, фирибгарлик натижасида жабрланувчи қаттиқ жазога тортилади. Гарчи ушбу фирибгарликлар, айниқса, катта офатдан кейин энг юқори муваффақият кўрсаткичларига эга бўлса ва бутун дунё бўйлаб фирибгарлар томонидан қўлланилса-да, жабрланувчининг ўртача йўқотиши бошқа фирибгарлик схемаларига қараганда камроқ. Бунинг сабаби шундаки, кўп кутилган тўловни ўз ичига олган фирибгарликлардан фарқли ўлароқ, жабрланувчи эҳсон қилиш қарз олиш эҳтимоли камроқ[9].

Онлайн чипта фирибгарлиги

Интернет-маркетинг фирибгарлигининг ўзига хослиги концертлар, шоулар ва спорт тадбирлари каби изланаётган тадбирларга чипталарни таклиф қилишидир. Чипталар сохта ёки ҳеч қачон етказилмайди. Онлайн чипта агентликларининг кўпайиши тажрибали ва инсофсиз чипта сотувчиларнинг мавжудлиги бундай фирибгарликни кучайтиради. Кўпгина бундай фирибгарликлар Британия чипта агентликлари томонидан бошқарилади, аммо улар бошқа мамлакатларда ўз операцияларини асослаши мумкин[10].

АҚШда рўйхатдан ўтган „Хcлусиве Леисуре анд Ҳоспиталитй“ томонидан бошқариладиган 2008-йилги Пекин Олимпиадаси ўйинлари чипталарининг „Пекин 2008 чипталари“ номи билан профессионал тарзда ишлаб чиқилган веб-сайт орқали сотилгани бунга ёрқин мисол бўлади[11]. 4-август куни веб-сайт орқали 50 миллион Австралия долларидан ортиқ сохта чипталар сотилгани хабар қилинган эди[12]. 6-август куни маълум бўлишича, бутунлай Хитойдан ташқарида жойлашган фирибгарлик ортидаги шахс Британиялик Теранс Шепҳерд исмли шахс бўлган[13].

Онлайн совға картаси фирибгарлиги

Чакана сотувчилар ва бошқа корхоналар ўғирланган кредит карта рақамлари билан сотиб олинган гифт карталардан фойдаланишнинг олдини олиш борасида нима қилиш мумкинлиги ҳақида ташвишланаётганлиги пайтда, кибер жиноятчилар сўнгги пайтларда гифт карталардан фойдаланишга эътибор қаратишмоқда[14]. Хакерлар, ўғирланган, лекин пул ечилмаган карталарга тегишли маълумотларни олишга ҳаракат қилишган. Гифт карта маълумотларини ўғирлаш усулларидан баъзилари уларни сақлайдиган чакана савдо тизимларига кучли ҳужумларни амалга оширадиган автоматлаштирилган ботларни ўз ичига олади. Биринчидан, хакерлар гифт карта маълумотларини ўғирлайдилар, чакана сотувчининг онлайн хизмати орқали мавжуд балансни текширадилар ва кейин бу маблағларни товарларни сотиб олиш ёки учинчи томон веб-сайтида қайта сотиш учун ишлатишга ҳаракат қиладилар. Совға карталари қайта сотилган ҳолларда, тажовузкорлар қолган маблағни нақд пулда олишади, бу пул ювиш усули сифатида ҳам ишлатилиши мумкин. Бу харидорнинг гифт карта тажрибасига, чакана сотувчининг бренд идрокига зарар етказади ва унга йирик миқдорда зарар келтириши мумкин. Гифт карталарини фирибгарлик қилишнинг яна бир усули — янги гифт карталарини сотиб олиш учун одамнинг кредит карта маълумотларини ўғирлаш.

Ижтимоий тармоқлар ва фирибгарлик

Одамлар ижтимоий тармоқ профилларида ўзлари ҳақида кўпроқ шахсий маълумотларни (масалан, туғилган кун, электрон почта, манзил, туғилган шаҳар ва муносабатлар ҳолати) ошкор қилишга мойилдирлар[15]. Шахснинг аниқлаш мумкин бўлган маълумотлари фирибгарлар томонидан фойдаланувчиларнинг шахсий маълумотларини ўғирлаш учун ишлатилиши мумкин ва бу маълумотни ижтимоий тармоқларга жойлаштириш фирибгарлар учун уни назорат қилишни анча осонлаштиради.

Онлайн шарҳлардаги ҳақиқийлик муаммоси узоқ вақтдан бери давом этаётган ва нахсли муаммодир. 2004-йилда содир бўлган машҳур воқеалардан бирида Амазоннинг Канададаги сайти тасодифан АҚШдаги илгари аноним бўлган минглаб китоб шарҳловчиларининг ҳақиқий шахсини ошкор қилиб юборади. Анонимликдан мақсад шунда эдики, кўплаб муаллифлар ўз китобларига ижобий баҳо олиш учун сохта исмлардан фойдаланишган[16]. Шунингдек, 72 % ижобий шарҳлар уларни бизнесга кўпроқ ишонишга ундайди, 88 % эса „тўғри шароитларда“ шахсий тавсиялар каби онлайн шарҳларга ҳам ишонишини айтишади[16].

Фирибгарлар жиноий фаолиятни амалга ошириш учун ижтимоий тармоқларнинг кучидан тобора кўпроқ фойдаланаётган бўлса-да, ақлли хавф менежерлари ва уларнинг суғурта компаниялари суғурта фирибгарлигига қарши курашиш воситаси сифатида ижтимоий медиа маълумотларидан фойдаланиш йўлларини топмоқдалар[17].

Маҳаллий полиция маълумотларига кўра, Буюк Британиялик бир аёлни „ишқий фирибгарлик“ билан алдашади. Хабар қилинишича, 50 ёшлардаги аёл ота-онасидан олинган 320 минг фунт стерлинг миқдоридаги меросидан маҳрум бўлган, улар кейинчалик йўқотишдан кейин ундан воз кечган. Тим исми остида ўзини намоён қилган жиноятчи 2019-йилда турмуш ўртоғини йўқотганидан сўнг, жабрланувчи билан танишув веб-сайтида учрашган. У аввалига божхона тўловлари номидан 68 минг фунт стерлинг олАди, сўнгра ундан пудратчиларни ҳимоя қилиш ва жиҳозларини сақлаш учун таржимонига тўғридан-тўғри 200 минг фунт стерлинг тўлашини сўради, жами йўқотилган сумма 320 минг фунт стерлингни ташкил қилади[18].

Сохта почта жўнатмалари

АҚСҲ ФҚБси маълумотларига кўра, 2005-йил 26-апрелда кичик Том Зеллер Тҳе Неw Ёрк Тимес газетасида[19] АҚШ почта жўнатмаларини қалбакилаштириш миқдори ва сифатининг ошиши ва ундан онлайн фирибгарлик учун фойдаланиш ҳақида мақола ёзган. Сохта пул сотувчилар бу фирибгарликларни электрон почта ёки чат хоналари орқали амалга оширадилар. Агар бирор киши ўз нарсасини сотишга ёки беришга ҳаракат қилса, қалбаки пул сотувчилар уларни эБай каби аукцион сайтлари билан боғлиқлигига ишонтиришади. Ҳозирча бу сохта буюртмалар орқали қанча пул олинаётганини аниқлашнинг имкони йўқ, Америка Қўшма Штатлари почта хизмати бу миллионлаб деб ҳисоблайди. Энг кўп мақсадли одамлар — бу интернет орқали ишлайдиган кичик чакана сотувчилар ёки Интернетда нарсаларни сотадиган ёки тўлайдиган оддий одамлар. Қоидаларнинг йўқлиги ёки қалбаки пул сотувчилари ҳақида огоҳлантирувчи белгиларнинг йўқлиги туфайли кўпроқ одамлар зарар кўради.

УПС ва Федерал Эхпресс каби кўплаб компаниялар пул жўнатмаларини назорат қилишни бошлаш учун Қўшма Штатлар почта хизмати билан ҳамкорлик қилишни бошладилар. Шундай қилиб, улар ҳақиқийни сохтадан фарқлай оладилар, аммо буни айтиш осонроқ, шунинг учун улар фойдаланувчиларни почта орқали пул ўтказишда эҳтиёт бўлишга чақирадилар. Ҳибсга олишлар бўлиб ўтди, 2004-йилдан 2005-йилгача 160 та қалбаки пул сотувчиси қўлга олинди. Ушбу ҳибсга олинганларнинг кўпчилиги ўғирланган пулларни нақд қилиш жараёнида қўлга олинган[20]. Америка Қўшма Штатларида қалбаки почта жўнатмаларини ясаганлик ёки ундан фойдаланганлик учун жазо ўн йилгача қамоқ ва/ёки 25 000 АҚШ доллари миқдорида жаримага тортилади[21].

Сотиб олишда фирибгарлик

Фирибгар мавжуд бўлмаган товарлар ёки хизматларни реклама қилиш учун Wорлд Wиде Wебдан фойдаланади. Тўлов масофадан юборилади, лекин товарлар ёки хизматлар ҳеч қачон келмайди. Ушбу фирибгарлар қўллайдиган усуллар шундаки, улар ушбу сохта маҳсулотларга жуда паст нархларни беришади, улар электрон пул ўтказмалари орқали тўловларни амалга оширишни хоҳлашади ва улар буни дарҳол қилишни сўрашади. Тўловлар ПайПал ёки кредит карталари орқали амалга оширилмайди. Ушбу хизматлар жуда хавфсиз ва фирибгарлар учун муаммоларни келтириб чиқаради. Бу усулларнинг барчаси, шунингдек, бу фирибгарлик ёки йўқлигини аниқлаш усулларидир. Фирибгарликни аниқлашнинг яна бир усули — махфийлик ва алоқа маълумотлари, етказиб бериш ҳақидаги маълумотлар, шартлар ва бошқалар тақдим этилмайди. Фирибгарлар сохта дўконлардан фойдаланадилар. Фирибгарлар ишлайдиган бу сохта дўконлар уларни ижтимоий тармоқлар орқали тарқатилинади. Бу, биринчи навбатда, ижтимоий тармоқлардан фойдаланадиган кўплаб одамлар борлиги ва уларнинг сони кундан-кунга ўсиб бораётганлиги сабабли амалга оширилади. Ушбу дўконлар узоқ вақт давомида ишламайди. Улар фақат бир нечта сотувлар учун қолади, кейин улар ҳаракат қилишади ва сайтни ёпишади. Одатда, бу сохта дўконларни аниқлашнинг йўли онлайн шарҳларни излашдир, агар уларда шарҳлар бўлмаса, улар сохта[22].

Шунингдек қаранг:

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Wарф, Барней. Тҳе САГЕ Энcйcлопедиа оф тҳе Интернет (эн). САГЕ, 2018-05-16. ИСБН 9781526450432. 
  2. ↑ Бреннер, Сусан W.. Cйбертҳреац: Тҳе Эмергинг Фаулт Линес оф тҳе Натион Стате (эн). Охфорд Университй Пресс, 2009-01-16. ИСБН 9780190452568. 
  3. ↑ Фишер, Бонниэ С.. Энcйcлопедиа оф Виcтимологй анд Cриме Превентион. Тҳоусанд Оакс, CА: САГЕ Публиcатионс, 2010 — 493-бет. ИСБН 9781412960472. 
  4. ↑ „ФБИ 2017 Интернет Cриме Репорт“. ФБИ.гов. Федерал Буреау оф Инвестигатион (2018-йил 7-май). 2021-йил 29-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
  5. ↑ „Тҳе Эcономиc Импаcт оф Cйберcриме— Но Слоwинг Доwн“. МcАфеэ (2018). Қаралди: 2018-йил 24-октябр.
  6. ↑ Гоэл, Ражеэв К. (2020). „Унчаритабле Аcц ин Чаритй: Соcиоэcономиc Дриверс оф Чаритй-Релатед Фрауд“. Соcиал Сcиэнcе Қуартерлй (инглизча). 101-жилд, № 4. 1397–1412-бет. дои:10.1111/ссқу.12794. ИССН 1540-6237.
  7. ↑ Бурке. „Л.И. чаритй чиэф cонвиcтед оф эмбеззлинг неарлй 7 миллион меант фор дисаблед“. нйдаилйнеwс.cом. Қаралди: 2021-йил 22-апрел.
  8. ↑ „Чаритабле Cонтрибутионс: Фор усе ин препаринг 2016 Ретурнс“.
  9. ↑ „Сcам Wатч - Нигериан Сcамс“. Сcам Wатч - Аустралиан Говернмент (2016-йил 12-май). 2021-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
  10. ↑ Жамиэ Доwард. „Ҳоw боом ин рогуэ тиcкет wебситес флеэcес Бритонс“. Тҳе Обсервер (2008-йил 9-март). Қаралди: 9-март 2008-йил.
  11. ↑ „УСОC анд ИОC филе лаwсуит агаинст фраудулент тиcкет селлер“. Спорц Cитй. 2014-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 1-август.
  12. ↑ Жаcқуэлин Магнай. „Тиcкет сwиндле леавес траил оф лосерс“. Тҳе Сйдней Морнинг Ҳералд (4-август 2008-йил).
  13. ↑ Келлй Бурке. „Бритиш фрауд ран Беижинг тиcкет сcам“. Тҳе Сйдней Морнинг Ҳералд (6-август 2008-йил).
  14. ↑ Франcис. „Wҳат нот то гет Мом фор Мотҳер'с Дай“. CСО фром ИДГ (2017-йил 11-май). 2017-йил 1-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
  15. ↑ Ҳеw, Кҳе Фоон (Марч 2011). „Студенц' анд теачерс' усе оф Фаcебоок“. Cомпутерс ин Ҳуман Беҳавиор. 27-жилд, № 2. 662–676-бет. дои:10.1016/ж.чб.2010.11.020.
  16. ↑ 16,0 16,1 Куглер, Логан (27-октабр 2014-йил). „Кеэпинг онлине ревиэwс ҳонест“. Cоммуниcатионс оф тҳе АCМ. 57-жилд, № 11. 20–23-бет. дои:10.1145/2667111.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  17. ↑ Wилсон, Бриан (Мар 2017). „Усинг Соcиал Медиа то Фигҳт Фрауд“. Риск Манагемент. 64-жилд, № 2. Неw Ёрк. 10–11-бет.
  18. ↑ „Wоман лосес £320,000 ин 'романcе фрауд' сcам“. ББC Неwс. Қаралди: 2020-йил 20-октябр.
  19. ↑ Том Зеллер Жр. „А Cоммон Cурренcй фор Онлине Фрауд: Форгерс оф У.С. Постал Моней Ордерс Гроw“. Неw Ёрк Тимес (26-апрел 2005-йил).
  20. ↑ „Cоунтерфеит Моней Ордерс: Тҳе Ултимате Гуиде“ (эн-УС). Фрауд Гуидес (2017-йил 7-сентябр). 2021-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-июн.
  21. ↑ „CйберCопс.cом - Cоунтерфеит Постал Моней Ордерс“. www.cйберcопс.cом. 2020-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 23-май.
  22. ↑ „Онлине Шоппинг Сcамс / Сcамс анд Фрауд / Cонсумер Ресоурcес / Ҳоме - Флорида Департмент оф Агриcултуре & Cонсумер Сервиcес“. www.фдаcс.гов. Қаралди: 2021-йил 22-апрел.

Адабиётлар

  • Легенд, Тҳерза (1-январ 2018-йил). „CЙБЕР ФРАУД: Ҳоw то бе аwаре, то протеcт ёурселф анд ёур бусинесс“. Подиатрй Ревиэw. 75-жилд, № 1. 32–34-бет. {{cите магазине}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  • Лин, Кан-Мин (Септембер 2016). „Ундерстандинг ундерградуатес' проблемс фром детерминанц оф Фаcебоок cонтинуанcе интентион“. Беҳавиоур & Информатион Течнологй. 35-жилд, № 9. 693–705-бет. дои:10.1080/0144929Х.2016.1177114.

Ҳаволалар