Ziyosfera

Internet uzilishi

Интернет узилиши (интернет блаcкоут, интернет шутдоwн) – бу интернет хизматларининг тўлиқ ёки қисман ишламай қолиши ҳолати. Бундай узилишлар цензура, киберҳужумлар, техноген авариялар, табиий офатлар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ёки махфий хизматлар аралашуви, шунингдек инсон омили ва техник хатолар туфайли юзага келиши мумкин.[1].

Кўп ҳолларда асосий узилишлар субмарина алоқа кабелларидаги узилишлар, йирик ма’лумот марказиларидаги муаммолар ёки йирик провайдерларнинг носозликлари билан боғлиқ бўлади. Интернет инфратузилмаси кам ривожланган мамлакатлар бир нечта юқори сиғимли халқаро каналларга қарам бўлгани учун бундай узилишларга кўпроқ заиф ҳисобланади.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, интернет тармоғи „ҳуб–ядро“ тузилмасига эга: яъни тасодифий тугунлар узилиб қолса ҳам нисбатан барқарор, аммо жуда кучли боғланган марказий тугунларга қаратилган ҳужумлар ва носозликлар уни жуда заифлаштиради[1].

Турлари

Асосий мақола: Интернет

Ҳукумат томонидан интернет узилиши

Асосий мақола: Интернет цензураси

Ҳукумат интернет узилиши – бу давлат органлари томонидан маълум ҳудудда ёки бутун мамлакат бўйлаб фуқароларнинг интернетга киришини атайлаб тўхтатиш ёки кескин чеклашдир. Бундай чора-тадбирлар кўпинча:

  • сиёсий норозилик намойишлари,
  • баҳсли сайловлар,
  • ижтимоий тартибсизликлар

даврида ахборот оқимини назорат қилиш, ташкилотчилар ва норозилар ўртасидаги мулоқотни қийинлаштириш мақсадида қўлланади[2].

Ҳукумат томонидан жорий этилган интернет узилишлари бўйича энг кўп қайд этилган мамлакатлардан бири Ҳиндистондир.[3] Тадқиқотларда Ҳиндистондаги кўплаб узилишлар штат даражасидаги ҳукуматлар ташаббуси билан, айниқса норозилик намойишларини бостириш мақсадида амалга оширилгани кўрсатилади[4].

Ҳарбий интернет узилиши

Ҳарбий интернет узилиши – бу фуқаролик интернет тармоқларининг вақтинча узиб қўйилиши ёки кескин чекланиши бўлиб, одатда:

  • ахборот урушининг бир қисми сифатида,
  • ҳарбий операция олдидан ёки давомида,
  • муайян ҳудуддаги алоқа ва координацияни издан чиқариш мақсадида

амалга оширилади. Бундай узилишлар разведка, дезинформация ва психологик босим воситаси сифатида ҳам қўлланади.

Об-ҳаво ва табиий офатлар

Кескин об-ҳаво шароитлари ва табиий офатлар:

  • кучли шамол, бўрон, довул,
  • зилзила, тошқин, сел, кучли қор ёғиши

маҳаллий АКТ инфратузилмасини (устунлар, кабеллар, база стансиялари) ҳам, электр тармоқларини ҳам шикастлаб, интернет хизматларининг узилишига олиб келиши мумкин. Монаш ИП Обсерваторй ва КАСПР Датаҳаус каби ташкилотлар Ҳурриcане Флоренcе (2018), Cйcлоне Фани (2018) ва Ҳурриcане Лаура (2020) пайтида интернет инфратузилмасидаги реал вақт ўзгаришларини кузатган[5][6].

Қуёш бўронлари

Кучли қуёш супербўронлари бутун дунё бўйлаб ойлар давом этадиган йирик интернет узилишларини келтириб чиқариши мумкинлиги ҳақидаги илмий ишлар мавжуд[7][8].

Тадқиқотчилар:

  • денгизости кабеллари ва йирик магистрал линияларнинг заифлиги,
  • тармоқни янада тарқоқ ва мустаҳкам қилиш,
  • фойдаланувчи томонидан қувватланадиган меш тармоқлар,
  • янги протоколлар ва пеэр-то-пеэр иловалар

каби юмшатиш чораларини муҳокама қиладилар.

Киберҳужумлар

ДДоС ҳужумлари

ДДоС ҳужумлари тармоқ ёки сайт серверларини жуда катта трафик билан тўлдириб, уларга одатий фойдаланувчиларнинг уланишини имконсиз қилади. Бундай ҳужумлар йирик хизматлар, ДНС провайдерлари ёки давлат инфратузилмасини нишонга олганда катта ҳудудлар учун амалий „интернет узилиши“ни юзага келтириши мумкин.

Масалан, 2016-йилда ДНС провайдери Дйн’га қарши ДДоС ҳужуми Европа ва Шимолий Америкадаги кўплаб йирик сайтларга киришни вақтинча имконсиз қилган[9][10].

Маршрутлаш (роутинг) ҳужумлари

Интернет тармоғида маршрутлашни бошқарувчи тизимларга қаратилган ҳужумлар ҳам кенг кўламли узилишларга олиб келиши мумкин. Бунга:

  • БГП конфигурациясидаги хатолар,
  • маршрутларни нотўғри эълон қилиш,
  • маълумот оқимини „қора туйнук“ларга йўналтириш

киради. 2019-йилда Веризон билан боғлиқ БГП хатоси натижасида Фаcебоок, Cлоудфларе ва бошқа кўплаб хизматлар трафикнинг нотўғри йўналтирилиши туфайли жиддий узилишларга дуч келган[11].

Зарарли дастур ва ботнетлар

Зарарли дастур (малwаре) тармоқлар ва қурилмаларни зарарлаб, уларни:

  • ДДоС ҳужумлари,
  • жосуслик,
  • бошқа киберҳужумлар

учун ишлатиши мумкин. Ботнетлар – ҳужумчи томонидан бошқариладиган зарарланган қурилмалар тармоғи бўлиб, миллионлаб қурилмалардан келадиган трафик орқали йирик провайдерлар ва хизматларни ишдан чиқариши мумкин. Масалан, Мираи ботнети 2016-йилда Германия, Либерия ва бошқа ҳудудларда миллионлаб фойдаланувчиларга таъсир кўрсатган интернет узилишларига сабаб бўлган[12].

Тасодифлар ва техник омиллар

Қуйидаги омиллар ҳам интернет узилишларига сабаб бўлиши мумкин:

  • Табиий офатлар – тошқин, зилзила, довул, бўрон натижасида кабеллар, антенна ва бошқа қурилмаларнинг шикастланиши;
  • Электр таъминоти узилиши – провайдерлар инфратузилмаси электр энергиясига тўлиқ боғлиқ бўлгани учун кенг кўламли электр узилиши интернет хизматларини ҳам тўхтатиб қўяди;
  • Инсон омили – қурилиш ишларида оптик толали кабелни тасодифан кесиб юбориш, нотўғри конфигурация, хато янгиланишлар;
  • Ускуна носозлиги – серверлар, маршрутизаторлар, коммутаторлар ва бошқа асосий ускуналарнинг ишдан чиқиши;
  • Режалаштирилган техник хизмат – профилактика ишлари пайтида қисқа муддатли узилишлар;
  • Об-ҳаво шароитлари – кучли қор, дўл, чақмоқ туфайли инфратузилмага зарар етиши ёки таъмирлаш ишларини қийинлаштириши.

Интернет узилишларини ўлчаш ва мониторинг

Интернет узилишлари турли халқаро ташкилотлар ва тадқиқот лойиҳалари томонидан кузатиб борилади. Улар орасида:

  • Опен Обсерваторй оф Нетwорк Интерференcе (ООНИ)[13],
  • Аccесс Ноw ва унинг #КеэпИтОн ташаббуси[14],
  • Фреэдом Ҳоусе ва Фреэдом он тҳе Нет ҳисоботлари[15].
  • Дигитал Соcиэтй Прожеcт (В-Дем инфратузилмаси асосида)[16],
  • Монаш ИП Обсерваторй, Cенсоред Планет ва бошқа лабораториялар

каби субектлар бор[17].

Улар шутдоwнларни аниқлаш учун бир нечта ёндашувлардан фойдаланадилар:

Мутахассислар таҳлили

Баъзи ташкилотлар экспертларга йўналтирилган сўровлар ва таҳлиллар орқали маълумот йиғади. Масалан:

  • Дигитал Соcиэтй Прожеcт „Ҳукумат ички интернетга киришни қанчалик тез-тез ўчиради?“ деган саволни турли мамлакат экспертларига беради ва жавобларни агрегация қилади[18].
  • Фреэдом Ҳоусе эса ҳар бир мамлакат бўйича битта маҳаллий мутахассис билан ишлайди ва унинг батафсил таҳлилига асосланган ҳисобот эълон қилади[19].

Бундай ёндашув кўпинча кўпроқ „ижобий топилмалар“ (шутдоwн бор деб баҳолаш) беради, яъни масофадан кузатувга қараганда кўпроқ шутдоwнга оид ҳолатларни қайд этади.

Масофавий кузатув

Бошқа ташкилотлар автоматлаштирилган ёки ярим автоматлаштирилган масофавий кузатув усулларидан фойдаланади. Масалан:

  • ООНИ – бутун дунёдаги кўнгиллилар компютерларига ўрнатилган дастур орқали сайтларнинг мавжудлиги ва филтрланишини текширади[20];
  • турли лабораториялар пассив трафик маълумотлари, пинг ва траcероуте ўлчовлари, БГП эълонлари асосида узилишларни аниқлайди.

Бу усуллар техник мураккабликлар туфайли сохта мусбат ёки сохта манфий натижалар бериши мумкин, шу боис баъзан қўшимча қўлда текширув талаб этилади.

Масофавий кузатув ва қўшимча назорат

Баъзи ташкилотлар масофавий кузатувни қўлда тасдиқлаш билан бирлаштиради. Масалан, Аccесс Ноw техник сигналларни:

  • маҳаллий фаоллар хабарлари,
  • расмий ҳукумат баёнотлари,
  • ОАВ хабарлари,
  • провайдерларнинг расмий маълумотлари

билан солиштириб, шутдоwн ҳолатини тасдиқлайди[21]. Бундай ёндашув одатда камроқ сохта мусбат, лекин кўпроқ кўздан қочган (сохта манфий) ҳолатларга эга бўлади.

Янги ёндашувлардан бири – масофавий кузатув + автоматлаштирилган назорат бўлиб, у кўнгиллиларни хавф остига қўймасдан маълумот йиғишни мақсад қилади, бироқ ҳали мунтазам очиқ маълумотлар тўпламларини етарли даражада бермаган[22].

Эътиборга молик интернет узилишлари мисоллари

Тарихда турли сабаблар билан юз берган кўплаб йирик интернет узилишлари қайд этилган. Улардан баъзилари:

  • 1997-йил ДНС ТЛД узилиши – .cом ва .нет юқори даражали доменлар зонаси билан боғлиқ маълумотлар базаси носозлиги туфайли дунё бўйича миллионлаб фойдаланувчилар бир неча соат давомида доменлар ечилмаслиги муаммосига дуч келди[23].
  • 2008-йил субмарина кабеллар узилиши – Ўрта Ер денгизи ва Яқин Шарқдаги бир нечта денгизости кабелларининг бир неча марта шикастланиши Ҳиндистон ва Яқин Шарқ фойдаланувчилари учун жиддий секинлашув ва узилишларга сабаб бўлди[24].
  • 2011-йил Миср интернетининг ўчирилиши – ҳукумат анти-ҳукумат намойишларини тўхтатиш мақсадида мамлакатдаги тармоқларнинг катта қисмини интернетдан узиб қўйди[25].
  • 2012-йил Сурия интернет узилиши – Сурия телекоммуникация тармоғининг глобал интернетдан ажралиши натижасида мамлакатда деярли бутунлай интернет йўқолгани кузатилган[26].
  • 2016-йил Дйнъга ДДоС ҳужуми – ДНС провайдерига қарши Мираи ботнети орқали уюштирилган ҳужум Тwиттер, Спотифй, Реддит ва бошқа кўплаб хизматларнинг вақтинча ишламаслигига олиб келди[27].
  • 2021-йил Фаcебоок узилиши – Фаcебоок, Инстаграм ва WҳацАпп бир неча соат давомида БГП конфигурацияси хатоси натижасида ишламай қолган, бу бутун дунё бўйича миллиардлаб фойдаланувчиларга таъсир кўрсатган[28].

Шунингдек, турли мамлакатларда (масалан, Ҳиндистон, Эрон, Қозоғистон, Бангладеш) сиёсий норозиликлар фонида ҳукумат томонидан кенг кўламли интернет узилишлари қайд этилган.

Олдини олиш

Тадқиқотчилар ва мутахассислар интернет узилишлари хавфини камайтириш учун қуйидаги чораларни таклиф этадилар[29]:

  • тармоқ инфратузилмасини янада тарқоқ ва марказлашмаган қилиш;
  • халқаро алоқа каналларини кўпайтириш, алтернатив маршрутлар яратиш;
  • йирик „бўғин нуқталари“ (марказий тугунлар, магистрал провайдерлар)га бўлган ҳаддан ташқари қарамликни камайтириш;
  • авария режаларини ишлаб чиқиш, захира маълумот марказлари ва захира маршрутларни тайёрлаш;
  • давлатлараро ҳамкорлик асосида БГП хавфсизлигини кучайтириш.

Бошқарув ва фавқулодда алоқа

Замонавий жамиятда интернет:

  • алоқа,
  • молиявий операциялар,
  • соғлиқни сақлаш,
  • транспорт ва бошқа тармоқлар

учун асосий инфратузилма бўлгани учун йирик узилишлар катта иқтисодий ва ижтимоий зарарларга олиб келиши мумкин. Шу сабабли:

  • фавқулодда режа ва протоколлар,
  • муқобил алоқа тизимлари (радио, фавқулодда хабар етказиш тизимлари),
  • маҳаллий офлайн хизматлар

ни тайёрлаш зарур деб қаралади.

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Дойле, Ж. C. ва бошқ. Тҳе „робуст ет фрагиле“ натуре оф тҳе Интернет. ПНАС, 2005.
  2. ↑ Эичҳорн, К.; Линҳарт, Э. Элеcтион-релатед интернет-шутдоwнс ин аутоcраcиэс анд ҳйбрид регимес. Жоурнал оф Элеcтионс, Публиc Опинион анд Партиэс, 2022.
  3. ↑ Эллис-Петерсен, Ҳ.; Ҳассан, А. А тоол оф политиcал cонтрол: ҳоw Индиа беcаме тҳе wорлд леадер ин интернет блаcкоуц. Тҳе Гуардиан, 2023.
  4. ↑ Руижгрок, К. Тҳе аутҳоритариан праcтиcе оф иссуинг интернет шутдоwнс ин Индиа. Демоcратизатион, 2022.
  5. ↑ "Тҳе Монаш ИП Обсерваторй – Ҳурриcане Флоренcеъс импаcт он лоcал интернет". ИП Обсерваторй.
  6. ↑ "Реал-тиме Маппинг оф Ҳурриcане Лаураъс Импаcт он Интернет Инфраструcтуре". Медиум, 2020.
  7. ↑ "Cомпутер сcиэнтист wарнс глобал интернет ис нот препаред фор а ларге солар сторм". ТечХплоре.
  8. ↑ Жётҳи, С. А. Солар суперстормс: Планнинг фор ан интернет апоcалйпсе. АCМ СИГCОММ, 2021.
  9. ↑ Этҳерингтон, Д.; Cонгер, К. Манй ситес инcлудинг Тwиттер, Шопифй анд Спотифй суфферинг оутаге. ТечCрунч, 2016.
  10. ↑ Wоолф, Н. ДДоС аттаcк тҳат дисруптед интернет wас ларгест оф иц кинд ин ҳисторй, эхперц сай. Тҳе Гуардиан, 2016.
  11. ↑ "Ҳоw Веризон анд а БГП Оптимизер cаусед а мажор интернет оутаге". 2019.
  12. ↑ Кребс, Б. Неw Мираи Wорм Кноcкс 900К Германс Оффлине. 2016.
  13. ↑ "ООНИ Эхплорер – Опен Дата он Интернет Cенсоршип Wорлдwиде"
  14. ↑ "#КеэпИтОн: Фигҳтинг интернет шутдоwнс ароунд тҳе wорлд". Аccесс Ноw
  15. ↑ "Фреэдом он тҳе Нет Ресеарч Метҳодологй". Фреэдом Ҳоусе
  16. ↑ Мечкова, В. ва бошқ. Дигитал Соcиэтй Прожеcт Датасет в2
  17. ↑ Флетчер, Т.; Ҳаес-Бирчлер, А. Cомпаринг Меасурес оф Интернет Cенсоршип. 2020
  18. ↑ Дигитал Соcиэтй Сурвей Cодебоок. ДСП, 2021.
  19. ↑ "Фреэдом он тҳе Нет Ресеарч Метҳодологй". Фреэдом Ҳоусе.
  20. ↑ Ниаки, А. А. ва бошқ. ИCЛаб: А Глобал, Лонгитудинал Интернет Cенсоршип Меасуремент Платформ. 2019.
  21. ↑ Антҳонио, Ф.; Ченг, С. Шутдоwн Траcкер Оптимизатион Прожеcт (СТОП) Метҳодологй
  22. ↑ Раман, Р. С. ва бошқ. Меасуринг тҳе Деплоймент оф Нетwорк Cенсоршип Филтерс ат Глобал Сcале. НДСС, 2020
  23. ↑ Wайнер, П. Ҳуман Эррор Cрипплес тҳе Интернет. Тҳе Неw Ёрк Тимес, 1997
  24. ↑ "Cабле дамаге ҳиц оне миллион Интернет Усерс". Кҳалеэж Неwс, 2008
  25. ↑ Cоwиэ, Ж. Эгйпт Леавес тҳе Интернет. Ренесйс, 2011
  26. ↑ "Ҳоw Сйриа Турнед Офф тҳе Интернет". Cлоудфларе Блог, 2012
  27. ↑ Неwман, Л. Ҳ. Wҳат Wе Кноw Абоут Фридай’с Массиве Эаст Cоаст Интернет Оутаге. Wиред, 2016
  28. ↑ Ли, Д. К.; Солон, С.; Cоллиэр, К. Фаcебоок бламес 'фаултй cонфигуратион чангеъ фор мажор оутагес. НБC Неwс, 2021
  29. ↑ Ҳинер, Ж. Такеаwайс фром Эгйпт: Килл тҳе килл сwитч анд деcентрализе тҳе Интернет. ЗДНет 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Internet_uzilishi" dan olindi