Ziyosfera

Iravan xonligi

Ираван хонлиги (озарбайжонча:ایروان خانلیغی; форсча:خانات ایروان, транслит. Хāнāт-э Иравāн) — Озарбайжон хонликларидан бири, Нодиршоҳ Афшор ва Афшор Нафардан кейин Чухурсад бейлербейи асосида шаклланган ва 1747—1828-йилларда мавжуд бўлган тарихий феодал давлат. ХВИИИ – асрнинг ўрталарида Ираван хонлигига Мирмеҳди хон томонидан асос солинган. Ираван хонлиги Қорабоғ, Нахичеван ва Маку хонликлари, Усмонли империяси билан, Борчали ва Газах султонлари билан чегарадош эдилар. Маркази Ираван (Ереван) шаҳри эди[6].

Ираван хонлиги
خانات ایروان
←
1747 — 1828


→
Ираван хонлигининг байроқлари

İраван ханлığı (1800)
Пойтахти Ираван
Дини Ислом (Шиалик)[1]
Пул бирлиги Гарапул[2], İраван тумани[3]
Майдони 19.400 км[4]
Аҳолиси тахминан 134.646[5]

Озарбайжон турклари - 99,609
Арманлар - 19,878
Курдлар - 14 902
Ло'лилар - 257

Хон
 - 1747–1751 Мирмеҳди Хон
 - 1806–1827 Ҳусейнгулу Хон

Мирмеҳди хондан кейин Хусейнали хон ҳукмронлиги даврида Ираван хонлиги мустаҳкамланди. Хусейнали хоннинг ўғли Муҳаммад хан Гажар даврлари Ираван хонлигида энг узоқ хон даври ҳисобланади. Муҳаммад хон 21 йил давомида Ираван тахтига ўтирди.

Муҳаммад хондан кейин Хусайннгулу хон Гажар ҳокимиятга келди. Унинг бошқаруви даврида Ираван Россия империясининг вайронагарчилик юришларига дучор бўлган. Хусайннгулу хоннинг ҳукмронлиги Ираван хонлиги маданияти чўққисига чиққан давр эди. Иравандаги Гой масжид ва Сардаробод туманидаги шу номдаги қалъа Хусейннгулу хоннинг буйруғи билан қурилган.

ХИХ аср охири – ХХ асрнинг бошларида Ираванда озарбайжон номлари билан ўнлаб кўчалар бўлган. Ушбу кўчалар қадимги Ереванда машҳур бўлган: Шариат, Карвансарай, Гала, Султон, Чолмекчи, Нахчиван, Бозор, Дашли, Паша хон, Гариблар ўчоғи, Дейирманли, Масжид, Меҳнат бозори, Тепебаши, Қабристон, Наиб, Мир Жафар, Рустам хон, Имомра, Корбулаг, ака, Кетан, Дуканли, Саллахлар ва бошқалар.

Боғлар эрлари Ираван ва унинг атрофида 1473 боғ бор эди, шундан 772 таси шаҳар ичида эди. Сардар боғи, Далма, Аббосдараси, Абухаят, Кешагли, Гизилғала, Дере боғи, Савзикари, Хосровобод, Союдлу, Гул водийси, Канкан, Керпихҳана боғлари номлари Еревандан жуда узоқда тарқалган. Ереван боғларининг баъзи маҳсулотлари қуритилган шаклда Европага экспорт қилинди[7].

Иравандаги 15 га яқин масжид ва иккита арман черковининг номлари тарихий адабиётда қайд этилган. Мовий масжид (ёки Ҳусейнали хон), Гала масжиди (Сардар ёки Аббос Мирзо), Шаҳ Аббос, Тепебаши, Зал хон (ёки шаҳар), Сартиб хон, Ҳожи Новрузали ака, Демирбулаг, Ҳожи Жафар ака, Ражаб пошо, Муҳаммад Сартиб хон, Ҳожи Инам масжидларининг миноралари узоқдан Ереваннинг мусулмон шаҳар бўлганини кўрсатар эди. Арманистонда Совет ҳокимияти ўрнатилгандан сўнг масжидлар бирин-кетин йўқ қилинди. Мовий масжид, Жанубий Кавказдаги энг катта масжид, Ираванда тарих музейига эга эди ва Зал Хон масжиди рассомларнинг кўргазма залига айланди. Фақат Демирбулаг масжиди 1988-йилгача ўз мақсадига эришди ва ҳозир масжид ер юзидан ўчирилди ва унинг ўрнига баланд қаватли бино қурилди. Шаҳарда мавжуд бўлган Погос-Петрос ва Катогке черковлари, масжидлар билан бир қаторда шаҳарга арманларнинг кириб келишини таъминлаш учун христиан миссионерлари ҳисобига қурилган[7].

1827-йил 6-октабрда Ираван хонлиги руслар томонидан ишғол қилинди ва бу ишғол 1828-йил 10-февралда Туркманчай тинчлик шартномаси билан мустаҳкамланди. Ушбу шартноманинг 15-моддасига биноан, Гажарлар ва Усмонли империяси ҳудудида яшовчи арман аҳолиси Жанубий Кавказга, шу жойларга кўчирилган[6].

Эрта давр

Нодиршоҳ

Асосий мақолалар: Мирмеҳди хон Гасимли-Афшар, Халил хон Ўзбек, Ҳасанали хон Зиё’г’ли-Гажар ва Ҳасанали хон Зиё’г’ли-Гажар

Мирмеҳди хон

Нодиршоҳнинг ўлдирилиши билан 1747-йил 19 дан 20-июлга ўтар кечаси[8], Озарбайжонда катта тартибсизликлар юзага келди ва ҳар томондан тахтга даъволар берила бошланди. Ушбу курашда Нодиршоҳнинг жияни Алиқулу хон вақтинча Адилшоҳ номи билан ҳокимиятга келтирилди[9]. Бироқ, янги шоҳ мустақил хонликларнинг пайдо бўлишига тўсқинлик қила олмади. Мустақил бўлишга интилиб, озарбайжон хонлари тахтга даъвогарларга қарши кураш шароитида ўзларининг кичик феодал давлатларини яратдилар[10].

Табриз ҳокими Амираслан хон Афшар қўмондонларидан бири Мирмеҳди хонни Иравандаги марказий ҳукуматга қарши қўзғолонни бостириш учун қўшинлари билан Ираванга юборди. Аммо Мирмеҳди хон Ираван аҳли билан рози бўлиб, уларга қўшилди ва қўзғолонни бошқаришни бошлади. Мирмеҳди хон, Муган хон Хасанали хон, курдлар ва афшарлар ўз кучларини бирлаштирдилар ва 30.000 яқин қўшин билан Амираслан хонга қарши чиқдилар. Бирлашган кучлар Урмия шаҳрига ҳужум қилди, бу ерда жойлашган барча хон бойликларини тортиб олишди ва шаҳарни ўзаро бўлишишди. Ушбу воқеадан кўп вақт ўтмай, Адилшоҳни (Алиқулу хон) ағдариб, ҳокимиятга келган Иброҳим Мирзо Амираслан хон мағлубиятга учради ва ўлдирилди[11].

Шундай қилиб, 1747-йилда Нодиршоҳ Афшарнинг ўлдирилишидан сўнг Мирмеҳди хон Афшар мустақил Ираван хонлигининг пойдеворини қўйди[12][13][14][15]. Мир Меҳди хон ўз хонлиги ҳудудини кенгайтириш сиёсатини олиб борди.

Шу мақсадда 1748-йилда Урмия хонлигига ҳужум қилди. Урмия ҳукмдори Фатали хон Афшар мағлубиятга учради ва ўз хонлигининг баъзи ҳудудларини Меҳди хонга беришга мажбур бўлди[16][17][18].

Бироқ, 1749-йилнинг ёзида Ираван хонлигининг ўзи яна бир Озарбайжон хонлиги - Қорабоғ хонлигига ҳужум қилди. Қорабоғлик Панаҳали хон 4000 та қўшин билан Ираван хонлиги чегараларини кесиб ўтди ва Учкилса атрофидаги ерларга юрди. Ираван хонлигида озчилик бўлган хорижий арманлар ушбу воқеалардан ўз позицияларини мустаҳкамлаш учун фойдаланганлар. Улар „ўзларини мусулмонлардан ҳимоя қилиш“ учун Кахетия подшоси Ираклий ИИ га мурожаат қилишди. Ираклий ИИ қўшинларини йиғиб, уларни Панахали хонга қарши юборди. Жангда қаттиқ мағлуб бўлган Панаҳали хон чекинади[19].

Арманларнинг хиёнати Ираван хонининг эътиборидан четда қолмади. Мирмеҳди хон Картли-Кахети саройи билан яширин алоқада бўлган арманларни жазолашга қарор қилди. Унинг ҳаракати Картли-Кахети саройини ғазаблантирди. Арманларнинг мурожаатидан фойдаланган ҳолда Цар Теймураз Ираваннинг ички ишларига аралашиш учун баҳона қидириб, 2549 кишилик қўшин билан 1749-йил сентябр ойида Ираванга йўл олди. Қаршилик қила олмаган Мирмеҳди хон арманларни қўлга олишни тўхтатди ва Теймураз билан ярашди. 22-ноябрда чор қўшинлари хонликдан чиқиб, орқага қайтишди[20].

Мирмеҳди хон кучининг заифлашувидан фойдаланган ҳолда, Фатали хон Афшар Ироқни эгаллашга қарор қилди. 1751-йилда Озод Хон бошчилигида у Ираванга 30000 қўшин юборди. Ушбу қўшинларнинг олдинги чизиғи Ираван қалъасини қуршаб олди. Грузия подшоҳи Ираванни ҳимоя қилиш учун шаҳар томон йўл олди. Жангда Ираклий ИИ қўшинлари йўқ қилинди[21][22][23]. Шундай қилиб, Мирмеҳди хон ағдарилиб ўлдирилди ва унинг ўрнига Халил хон Ўзбек 1752-йилда Ираван ҳокими этиб тайинланди[24].

Халил хон ҳукмронлиги даврида доғистонликлар томонидан Ираван хонлиги ҳам кучли ҳужумга учради. 1754-1755-йилларда Авар хон Нусал хон бошчилигида Доғистон қўшинлари Картли-Кахети ҳудудига юриш қилдилар ва у ердан Ираван хонлиги ҳудудига ҳужум қилдилар. Ушбу ҳужум пайтида Гойча, Дарачичек, Кирхбулаг ва Абаран туманлари қишлоқларига жиддий зарар этказилди[25].

Доғистон қўшинларининг ушбу ҳалокатли юриши Халил хоннинг халқ орасидаги обрўсини сезиларли даражада пасайтирди. 1755-йилда халқ орасида катта обрўга эга бўлган Ҳасанали хан Гажар бошчилигида қўзғолон кўтарилди. Қўзғолон натижасида Халил хон ҳокимиятдан четлаштирилди ва унинг ўрнига Ҳасанали хан Гажар тайинланди[26].

Хусайнали хон

Хусейнали хонга тегишли Табриз гиламчаси „Малайир“, Озарбайжон тарихи музейи

Хасанали хон жуда қисқа вақт ҳокимият тепасида эди. У хонлик тахтида ўтирганида кўр эди. Унинг кўзларини бир вақтлар Нодиршоҳ чиқариб ташлаган[27]. Тўрт йил ҳукмронлик қилган Ҳасанали хон 1759-йил бошида вафот этди. Ўлимидан сўнг унинг укаси Хусейнали хон Ираванда ҳокимият тепасига келди[28][29].

Агар Ираван хонлигининг ташкил топиши Мирмеҳди хон Афшар номи билан боғлиқ бўлса, хонликнинг кучайиши Хусейнали хоннинг хизматлари туфайли бўлган. 1760-йил августда Доғистон қўшинлари Ираванга юриш қилдилар. Хусейнали хон уларга қарши қўшин юборди ва жангда Доғистон қўшинини мағлубиятга учратди. Аммо қўшимча ёрдам олган доғистонликлар Араз дарёсига этиб боришди. Даğıстан қўшини талончиликни тугатгандан сўнг қайтиб келганида, Картли–Кахети қўшинлари тўсатдан уларга ҳужум қилишди ва уларни мағлуб этишди. Ушбу воқеа Картли–Кахетия подшолигининг Ираван хонлигига таъсирини кучайтирди[30].

Карим хон Занд Фатҳали хон Афшарани мағлуб қилгандан сўнг, Азад хонни қувғин қила бошлади. Қувғинлардан қочиб, Азад хон Газах султонлигига қочди. Бу ерда лавозимни эгаллаган Озод хон ИИ Ираклий ИИ дан ёрдам олмоқчи эди. Бироқ, уни 1760-йилда Ираклий ИИ босиб олиб, Карим хон Зандга топширди. Ушбу хизмат эвазига Карим хон Занд бир мунча вақт Картли-Кахети Ираван хонлигидан товон пули олганига кўз юмди[31].

Аммо, Хусейнали хон ўз кучини мустаҳкамлагандан кейин солиқ тўлашдан бош тортди. Бу 1765-йилда Ираклий ИИ нинг катта қўшин билан Ираванга ҳужумига олиб келди. Кучларнинг этишмаслиги туфайли Хусейнали хон яна тинчлик таклифига рози бўлиб, солиқ тўлашга рози бўлди. Ираклий ИИ қайтди[32]. Ираклий ИИ қўшинлари Иравандан олиб чиқилгандан сўнг, Хусейнали хон яна солиқ тўлашдан бош тортди. 1769-йилда Ираклий ИИ Ираванга яна ҳужум қилди, аммо мағлубиятга учради ва орқага чекинади[33]. Шундай қилиб, Ираклий ИИ нинг Ираван хонлигига қилган ҳарбий юришлари ҳеч қандай натижа бермади. У хонликни ўзига қарам қилиб қўёлмади[34].

1779-йилда Каримхон Занднинг вафоти Озарбайжонда фуқаролар уруши авж олди. Қулай шароитлардан фойдаланиб, Ираклий ИИ яна Хусейнали хондан солиқларни талаб қилди. Хусейнали хон бош тортди. 1779-йил сентябр ойида Ираклий ИИ 20 минг кишилик армия билан яна Ираван хонлигига юриш қилди. Хусейнали хон Усмонли империяси ва унинг иттифоқчилари, Қорабоғва Хой хонликларининг кўмаги билан Грузияга депортация қилинган оилаларни қайтаришни талаб қилди. Хусейнали хон ва Ираклий ИИ ўртасида тинчлик музокаралари Ахалсихе Сулаймон Пошонинг воситачилиги билан бошланди[35].

1781-йил ноябрда Ираван хонлиги ва Картли-Кахети қироллиги ўртасида тинчлик шартномаси имзоланди. Ираклий ИИ асирларни Грузияга қайтаришга рози бўлиб, йилига 30 минг томан тўлайди[36][37]. Ушбу тинчлик шартномаси Ираван хонлигини Россияга яқинлаштирди. Бу Усмонлиларни хавотирга солган эди[38].

1783-йил 9-ноябрда Хусейнали хон Гажар касал бўлиб, вафот этди. Хоннинг хоҳишига кўра, унинг катта ўғли 15 ёшли Ғуломали хон Гажар ҳокимиятга келган[39]. Хусейнали хоннинг ўлими хонликдаги вазиятни янада оғирлаштирди. Ираклий ИИ ўз куёви Багратионни қўшинлари билан Ираванга юбориш имкониятидан фойдаланди. Бироқ, Багратион Ираванга яқинлашиб, Хусейнали хоннинг тўнғич ўғли Ғуломали хон тахтга ўтирганини эшитиб, ҳужумни давом эттирмади[40].

Ғуломали хон

Ираван зодагонлари княз Багратионанинг Ғуломали хон билан Ираван хонлигида тузган битимини шубҳасиз қадрлашди ва бу ишда Ираклий ИИ қўли бор деб тахмин қилишди. Шунинг учун улар янги хонга ишонишмади[41]. Отасининг дафн маросимида қатнашаётганда, Ғуломали хон маҳаллий зодагонлардан бири Усми ака тарафдорлари билан қўзғолон кўтариб, Ираван қалъасини эгаллаб олди. Бироқ, қўзғолон марҳум Ҳусайнали Хоннинг собиқ тарафдорлари ёрдамида бостирилди[42].

Ғуломали хоннинг саккиз ойлик ҳукмронлиги Ираван хонлигининг энг мунозарали даврларидан бири эди. Унинг ҳукмронлиги даврида Усмонлилар давлати ва рус кучлари ўртасида хонликда ўз мавқеини мустаҳкамлаш учун яширин кураш бор эди. Ғуломали хоннинг жуда ёш ва тажрибасиз давлатидан фойдаланиб, бу икки давлат Ираван ҳукмдори устидан ғалаба қозонишга ҳаракат қилишди. Агар Ҳусайнали хон икки томон ўртасида бетараф позицияни эгаллаган бўлса, Ғуломали хон ҳукмронлиги даврида Ираван хонлиги Усмонли давлатига яқинлашди. Хоннинг ёшлиги ва тажрибасизлигини инобатга олиб, баъзи Усмонли пашолари, у Ираванни босиб олишидан қўрқиб, Ираклий ИИ билан яқин алоқада бўлган[43]. Отасининг вафоти муносабати билан ҳамдардлик билдирган Ахалсиг, Арзирум, Карс ва Баязид пашалар вакиллари Ғуломали хон билан музокаралар олиб бориш имкониятидан фойдаланишди[44].

Ғуломали хон, Чилдир губернатори Салмон Пошога хат ёзиб, Усмонлилар билан бирдамлигини ва Озарбайжон воқеалари ҳақида қимматли маълумотларни юборган. Хатлардан кўриниб турибдики, Усмонли султони Ғуломали Хонни уни ғалаба қозониш учун байлербейи лавозимига тайинлаган ва шу билан бирга Усмонли пашосларига зарур пайтда унга ҳар томонлама ёрдам кўрсатишни буюрган[45]. Усмонийлар билан яқин алоқалар туфайли Ғуломали хон Ираклий ИИ билан тузилган шартноманинг шартларига риоя қилмади[46].

Ираван хонлигига қарши агрессия осон эмаслигини англаган Ираклий ИИ биринчи бўлиб дипломатик воситаларга мурожаат қилди. Бироқ, бу жиддий натижа бермаганини кўриб, Россия ва Грузия подшоси Ираван хонига қарши фитна бошладилар. Шундай қилиб, 1784-йил ёзида Ғуломали хон ўлдирилди ва хон ўлдирилди[47]. Карс қўриқчиси Мустафо Пошонинг сўзларига кўра: „Иравон хоннинг Усмонли давлати билан яқинлашиши натижасида ҳақиқий таҳдид юз берганда, Ғуломали хон бу минтақада руслар ва уларнинг иттифоқчиси бўлган Грузия подшоҳларининг фитналари натижасида ҳалок бўлди“[48].

Муҳаммад хон

Асосий мақолалар: Муҳаммад хон Зиёдли-Гажар, Алиқулу хон Қажар, Ҳасан хон Макулу

Суиқасддан сўнг дарҳол Ираван аҳолисининг кўпчилиги Ғуломали Хоннинг 12 ёшли акаси Муҳаммад Хонни ҳоким қилиб сайладилар[49]. Муҳаммад хон энг узоқ вақт Ираван тахтида ўтирган ҳакамлардан бири эди. Ёшлиги туфайли Муҳаммад Хон ўз ҳукмронлигининг дастлабки йилларида онасига ва унга содиқ бўлган зодагонларга суянган ва Картли-Кахети қироллигига товон тўлашга мажбур бўлган[47].

Ираван тахтининг эгаси бўлган Муҳаммад Хон биринчи кундан бошлаб унга қарши бўлган кучлар томонидан босимга дуч келган. Ғуломали хоннинг вафотидан сўнг Ираван аҳолиси икки гуруҳга бўлинган. Биринчи гуруҳ Муҳаммад хон тарафдорлари эди. Бу гуруҳ Аҳмад Хон томонидан қўллаб-қувватланган. Иккинчи мухолиф кучни султон Аҳмад Султон бошқарган. Аҳмад Султон анчадан бери Ираван тахтини эгаллаш учун имконият қидирган эди. Ираклий ИИ Мирза Гургенга подшоҳнинг Ираван хонлиги ҳукмдори бўлишига ёрдам бериши тўғрисида Аҳмад Султонга хабар беришни буюрди[50].

Ираван қал'асининг режаси. Рассом В. Потто (1827)

Аслида Ираклий ИИ Иравандаги воқеалардан ўз обрўсини мустаҳкамлаш учун фойдаланишга қарор қилди. Иравандаги вазият кескинлашганда, Ишоқ бошо Хой ҳокими билан боғланиб, уни бу ердаги воқеаларга аралашишга чақирди. Натижада Аҳмадхоннинг вакили Мирза Абдулҳосаний ва Ишоқ бошо ҳазрат Ризван оғани Ираванга Муҳаммад Хон номига ёзилган фармон ва хат билан жўнатдилар. Уларнинг саъй-ҳаракатлари натижасида тартибсизликлар бостирилди ва тинчлик тикланди. Шундай қилиб, Иравандаги қарама-қаршиликда Муҳаммад Хон тарафдорлари ғалаба қозонишди[51].

Усмонли суди, онаси грузин қизи бўлган Муҳаммад Хон тобора кўпроқ Ираклий ИИ га қарам бўлиб қолишидан қўрқиб, шошилинч чоралар кўришни бошлади. Султон Абдулҳамид Муҳаммад Хон уни бошқа озарбайжон хонлари билан бирлашишга ва грузин-рус кучларига қарши курашишга чорловчи фармонни юборди[52].

Буни англаган Ираклий ИИ ўз тарафдорларига ёрдам бериш учун Ираванга 2000 аскар юборди. Муҳаммад хон Сулаймон пошога Ираклий ИИга бўйсуниши ҳақида хат юборди. Шундай қилиб, Ираклий ИИ ўз қўшинларини олиб кетди ва рус дипломатлари ўзига хос „Ираван масаласи“ га ишонч ҳосил қилдилар[53].

Султон тарафдорлари Муҳаммад Хоннинг болалигидан фойдаланган бир гуруҳ одамлар, хусусан унинг онаси Тифлис саройи билан яқин алоқада бўлишлари ёқмади. Ахалсих ҳукмдори Сулаймон бошо ташаббуси билан Муҳаммад хонга суиқасд уюштирилган. Усми ака ва унинг ўғли Усмонлиларнинг ташаббуси билан хонни ўлдиришга қарор қилишди. Аммо фитна ўз вақтида фош қилинди. Усми ака қочишга улгурган бўлса ҳам, уни Карс билан чегарада қўлга олишди. У ўғли билан бирга ҳибсга олинган ва қамоққа ташланган[54].

Аммо Хой хонлиги Ираван устидан ўз таъсиридан воз кечмоқчи эмас эди. Муҳаммад Хон ҳукмронлигининг дастлабки кунларидан Хойлу Аҳмадхон Ираван ички ишларига аралаша бошлади. Аҳмадхоннинг кучли армияси бор эди. Бошқа томондан, у Ахалсихе ҳокими Сулаймон Пошога қариндош эди ва Паша зарур бўлганда унга ҳарбий ёрдам берди[55]. Бундан ташқари, Аҳмадхон Қорабоғ, Гарадағ ва Нахчиван хонларининг иттифоқчиси бўлган. У тахт учун курашган Оға Муҳаммад хон Гажар билан ҳам дўст эди. Энг муҳими, Хой ҳукмдори Усмонли давлатига суянган[56].

Аҳмад Хон биринчи навбатда „никоҳ дипломатияси“ дан фойдаланишга қарор қилди. Аҳмадхоннинг марҳум Ғуломали хон билан алоқаси бор уриниши самара бермаган бўлса-да, у Муҳаммад хон билан бу ниятини амалга ошира олди. 1785-йил ёзида Аҳмадхон ўзининг 30 ёшли қизини 13 ёшли Муҳаммад Хонга уйлантирди[57]. Бу алоқани янада мустаҳкамлаш учун Аҳмадхон Муҳаммад Хоннинг синглисига уйланди[58].

Иравандаги мавқеини янада мустаҳкамлаш учун Хой хон ўзининг махфий вакили - амакиси Агахусейнни юборди. Кўп ўтмай, унинг гарови Ираван саройида жуда таъсирли бўлиб қолди. У ҳатто Муҳаммад Хоннинг ишончини қозонди ва вазир этиб тайинланди[59].

Агахусейн Хой вазирликни тортиб олиб, катта кучга эга бўлиб, ҳукмдор манфаатларини кўзлаб сиёсат олиб боришни бошлади. Натижада, Ираван хонлиги қисқа вақт ичида Аҳмадхонга қарам бўлиб қолди. Бўйсуниш белгиси сифатида совғалар ва совғалар Иравандан Хоёга юборилган[60][61]. Картли-Кахети саройидаги Россия вакили С.Д. Бурнашов марказга 1785-йил 9-августда хабар юборди:

„Ираван Аҳмадхоннинг ҳукмронлиги остида бўлиб, у Ираклига қараганда кўпроқ Иравон хонига кўпроқ қизларга уйланган. У бутун хонликни Ираван қалъасига эгалик қилган жияни Агахусейн билан бирга бошқарган. Аҳмад Хоннинг ташаббуси билан улар энди Ираклий ИИга солиқ тўламайдилар“[61].

1786-йил февралда унинг укаси Шаҳбаз Хоннинг ўғиллари ўлдирилди[62]. Вазир Агахусейн Муҳаммад Хонни ўлдирмоқчи бўлса ҳам, уни 1786-йил июн ойида Ираклий ИИ ўлдирди. Шундай қилиб, Муҳаммад хон бу хавфдан қочган бўлса-да, Ираван хонлиги яна Ираклий ИИ га ўлпон тўлашга мажбур бўлди[63].

1785-йил сентябрда Усмонли султонининг ташаббуси билан Авар ҳукмдори Умма хон 11000 кишилик қўшин билан Картли-Кахетияга ҳужум қилди[64]. Сигнагҳи қалъаси ва Кумуш уйни эгаллаб олган, кўплаб атрофдаги қишлоқларни талон-торож қилган Доғистон қўшинлари Сулаймон пошо билан Ахалсихага йўл олишди ва қишни шу ерда ўтказишди. Уларга Усмонли султонидан кўплаб либослар ва совғалар берилган[65].

Доғистонликларнинг Картли-Кахетияга ҳужуми Ираван хонлигига ҳам таъсир кўрсатди. Маҳаллий аҳолининг бир қисми Ираван қалъасига паноҳ топди, қолган қисми эса Карс пашаликка кўчиб ўтишни бошлади. Бу Ахалсих ҳукмдори билан Ираван хонининг ўртасида адоватни келтириб чиқарди. Ахалсих ҳукмдори Сулаймон Пошо Доғистон армиясига таяниб, Муҳаммад Хонга босим ўтказа бошлади. У Ираван ҳокимига таҳдид қилди ва муҳожирларга тегишли мол-мулкни унга қайтарилишини талаб қилди[66]. Муҳаммад хон унинг илтимосини қабул қилмади ва барча қочқинларни ва уларнинг мулкини ўз ҳимоясига олди[67].

Доғистон қўшинларининг юриши хонлик учун жиддий оқибатларга олиб келишини англаган Муҳаммад хон Умма хон ва Сулаймон пошо билан боғланиб, Аҳалсикига ўз қариндошларини хат ва қимматбаҳо совғалар билан юборади. Ирован ҳукмдорининг бу чора-тадбирлари бироз муваффақиятли бўлди ва хонликни қаттиқ вайронагарчиликдан қутқарди. Қиш учун Ахалсихда дам олган Умма хон 1786-йил 25-апрелда 7000 кишилик қўшин билан Арпа дарёсидан ўтиб, Ираван хонлиги ҳудудига кирди.[68] Умма хон армияси Ираван ҳудудида тўхтамади. Доғистон қўшинлари Абарандан ўтиб, Гойча кўлини кесиб ўтиб, Ганжа томон ҳаракатланишди[69].

Сардар саройидаги ёзги салон

1786-йилда Муҳаммад хоннинг Ираклий ИИ билан қайта яқинлашиши Қорабоғ хонлиги ва Ираван хонлиги ўртасидаги муносабатларнинг ёмонлашишига олиб келди. 1786-йил октябр ойида Иброҳимхалил хон Ираванга 3000 аскар юборди ва маҳаллий аҳолини Қорабоғга кўчиришга ҳаракат қилди. Ҳужумни билиб, чегарадош қишлоқлар аҳолиси бориш қийин бўлган жойларга чекиниб, Иброҳимхалил Хоннинг армиясига қаршилик қила бошладилар. Бундан ташқари, Муҳаммад хон Иброҳимхалил хон қўшинларига қарши қўшин юборди. Қаршиликка дуч келган Иброҳимхалил Хон қўшинлари орқага чекинишди[70]. Шу сабабли, 1787-йилда Қорабоғ хонлиги ва Нахчивандаги Картли-Кахети ўртасидаги жангларда Ираван хонлиги Ироқлий ИИ вакили бўлган[71].

Нахчиван Ираван хонлигининг мавжудлигидан фойдаланиб, Боязид пашали қўшини 1787-йилда Ираван ҳудудига бир неча марта ҳужум қилди ва чегара қишлоқларини талон-торож қилди. Бироқ, Ираван ҳокими бунга кўз юмди ва фақат 1789-йилнинг ёзида у қатъий чоралар кўришни бошлади[71]. Беязид пошо шунингдек, Ираваннинг ички ишларига аралашди, Муҳаммад Хонга қарши қўзғолончи кучларни қўллаб-қувватлади ва керак бўлганда уларга ўз ҳудудида бошпана берди[72].

1789-йилда Муҳаммад хон кучли қўшин тўплади ва Ишоқ пошога ҳужум қилди. Ишоқ пошонинг қўшини жангда мағлубиятга учради ва Боязид қалъасига чекинишга мажбур бўлди[73]. 1789-йилнинг кузида Муҳаммад хон билан Ишоқ пошо ўртасида Эрзурум ҳукмдори Абдулла пошонинг воситачилиги билан тинчлик шартномаси имзоланди[74].

Беязид пошо билан тинчлик шартномаси тузилгач, Муҳаммад хон Хой хонлиги билан уруш бошлади. Бунинг сабаби шундаки, Муҳаммад хон ва Боязид пошо ўртасидаги жангларда Хой ҳукмдори Ҳусайн хон Исоқ пошога яширинча ёрдам берган. Ушбу операцияда Нахчиван ҳокими Калбали хон унга ҳарбий ёрдам кўрсатди. Тайёргарлик тугагач, 1790-йил 10-майда Муҳаммад хон ва унинг иттифоқчиси Калбали хон Хой шаҳрига ҳужум қилишди. Бунга қарши тура олмаган Хусейн Хон Иравандан юборилган солиқни ўз вақтида қайтариб бериб, тинчликни таклиф қилди. Таклиф қабул қилинди ва томонлар ўртасида тинчлик шартномаси имзоланди[75].

Бироқ Нахчиван хонлиги билан Ираван хонлиги ўртасидаги иттифоқ узоқ давом этмади. Калбали хоннинг Ҳусайнали хон Хойлу билан яқинлашиши ўзининг эски иттифоқчиларини душманга айлантирди[76]. 1790-йилги Мухаммад хон Нахчиванга ҳужум қилган бўлса ҳам, қаршиликка дуч келди ва катта йўқотишлар билан чекинишга мажбур бўлди. Қарши ҳужумга учраган Нахчиван ва Хой хонликларининг қўшинлари ҳам Ираванда мағлуб бўлишди ва атрофдаги ҳудудларни талон-торож қилишди[77].

Аммо Гажарнинг таҳдиди хонликларни тинчлик ўрнатишга мажбур қилди. 1791-йилда Ираван, Нахчиван ва Хой хонлари ўртасида тинчлик шартномаси имзоланди. Калбали хон Муҳаммад хоннинг синглисига уйланиб тинчликни мустаҳкамлади. Иброҳимхалил хон 1791-йил декабр ойида Нахчиванга юриш қилганида, Ираван ва Хой хонлари Калбали хонга куч билан ёрдам беришган[78].

Оға Муҳаммад хон Гажарнинг Жанубий Кавказга биринчи юриши 1795-йил ёзида бўлиб ўтди. 1795-йил июн ойида у 85000 кишилик қўшин билан шимолга учта йўналишда - Ираван, Ланкаран-Муган ва Қорабог ътомон юрди[79]. Оға Муҳаммад хон акалари Алиқулу хан ва Жафаргулу хон бошчилигидаги 20000 кишидан иборат қўшинни Ираванга юборди[80].

1795-йил июл ойининг ўрталарида Алигул Хон қўшинлари Ираван қалъаси яқинидаги Чарбаги номли жойда қароргоҳ қурдилар. Ираван қалъаси Гажар қўшинлари томонидан қуршаб олинган. Муҳаммад Хон 35 кунлик қаршиликлардан сўнг таслим бўлди ва тинчликни таклиф қилди[81][82]. Ирован хон Оға Муҳаммадхонга хотинлари ва ўғилларидан бирини гаровга юбориб, ўлпон тўлашга ва агар керак бўлса қўшинга ёрдам беришга ваъда берган. Тинчликдан кейин Алиқулу хон Ираванда тўхтамади. У гаровга олинганларни 28-август куни Ганжадаги Оға Муҳаммадхоннинг олдига борди[83].

Тифлисни ишғол қилганидан сўнг, Оға Муҳаммад хон Ираван ва Ганжа хонлари фойдасига баъзи кўрсатмалар берган. Унинг буйруғига биноан Памбак ва Борчали султонлари Ираванга, Газах ва Шамшаддил султонлари Ганжага бўйсунишлари керак эди. Вазиятдан фойдаланган ҳолда Муҳаммад Хон Памбак ва Борчали аҳолисига итоат қилишни талаб қилиб хабар юборди[84].

Оға Муҳаммад Хоннинг Жанубий Кавказга юриши ва расман Россия ҳимоясида бўлган Грузия империясига ҳужуми Россиянинг манфаатларига ва минтақадаги обрўсига жиддий зарба берди. Шунинг учун Россия минтақада ўз тажовузкорона сиёсатини олиб бориш учун баҳона қидирди. Шу сабабли, фурсатдан фойдаланиб, Россия императори Кетрин ИИ, В. В. Зубов бошчилигида Озарбайжоннинг жанубий Кавказига 30 минг кишилик корпусни юборди[85][86].

Оға Муҳаммад Хоннинг Хуросондаги воқеаларга аралашувидан фойдаланишга ҳаракат қилиб, Муҳаммад Хан Картли Россия ва Усмонли ҳукумати билан боғланиб мустақил сиёсат юритишга интилди[87]. Аммо Цар Павел И ўз қўшинларини Жанубий Кавказдан олиб чиқиб кетгандан сўнг, бу режа амалга ошмади ва 1796-йил 6-ноябрда Оға Муҳаммад хон Гажар Ираван ва Нахчиван хонларини чақириб, уларни Теҳронда ҳибсга олди[88][89][90].

Оға Муҳаммад Шоҳнинг буйруғига биноан унинг укаси Алиқулу хан Гажар Ираван ҳокими этиб тайинланди. Бироқ, 1797-йилда Оға Муҳаммад Шоҳ ўлдирилганидан сўнг, Ираван аҳолиси Алиқулу хонга қарши исён кўтариб, юқори солиқ туфайли уни қувиб чиқаришди[91][92]. У Гажар давлатига содиқ қолиши шарти билан қамоқдан озод қилинган ва Ираванга юборилган[93]. Аммо Муҳаммад хан Гажарларнинг итоаткор вассали эмас эди. Аксинча, у Жафарғулу хон билан қўшилиб, янги шоҳга бўйсунишдан бош тортди. Бироқ, улар шаҳзода Аббос Мирзо ва Сардар Сулаймон бошчилигидаги Гажар қўшинлари томонидан мағлубиятга учрадилар. Бир неча йил ўтгач, Аббос Мирза Ираван хонлигига ҳужум қилди ва 40 кун давомида Ираван қалъасини қамал қилди. Бу вақт ичида атрофдаги қишлоқлар талон-торож қилинди. Натижада Муҳаммад хон Аббос компенсация ва садоқат белгиси сифатида Мирзога гаровга олишга мажбур бўлди[94].

Макс вилоятидаги тартибсизликлардан фойдаланган ҳолда, Карс ҳукмдори Муҳаммад Пошо Ираван ва Нахчиван хонликларига душман кучларга қўшилиб, бу хонликларнинг чегара ҳудудларида тез-тез рейдлар уюштирган[95]. 1802-йил май ойида Нахчиваннинг Калбали хони, унинг укаси Аббосгули хон ва Ираван хоннинг бирлашган кучлари Карс вилоятига ҳужум қилиш ва талон-торож қилиш учун Памбак ва Карс пашаллари томон ҳаракат қилишди[96]. Муҳаммад Пошони жазолаш учун Калбали хон бошчилигидаги Ираван қўшинлари Карс ҳудудига кириб, унинг бир қисмини босиб олдилар[97]. Карслик Муҳаммад Пошо ёрдам сўраб Россия генерал Книги-га мурожаат қилди. Памбакдаги рус қўшинлари қўмондонларига Карс чегарасига яқин бўлган Карс пошони қўшинларига қўшилиш ва хонликларнинг бирлашган кучларига зарба бериш буйруғи берилган. 1802-йил июн ойида Россия ва Карс пошонинг бирлашган кучлари Ираванлик Муҳаммад Хон ва Нахчиваннинг Калбали Хонни мағлуб этдилар[98].

1802-йил 12-сентябрда Георгиэвскийда имзоланган шартномага биноан Россия билан Шарқий Грузияни (Картли-Кахети) расмий бирлаштириш тўғрисидаги Царистлар манифести эълон қилинди[99]. Манифестга кўра, Тбилиси вилояти ташкил қилинди, уни Кавказдаги рус қўшинлари бош қўмондони ва фуқаролик суди бошқарган[100]. Озарбайжоннинг Картли-Кахети қироллигининг вассаллари бўлган Борчали, Ғазах ва Шамшаддил султонлари билан бир қаторда Памбак ва Шораеллар ҳам Тифлис губернаторлиги таркибида Россияга ноқонуний равишда киритилган[100].

Ираван хони Россиянинг агрессив сиёсатига қарши қатъият билан гапирар экан, Памбак аҳолисини босқинчиларга бўйсунмасликка чақирди ва уларга рус қўшинлари босиб олган ҳудудларни тарк этиб, Ираванга кўчиб ўтишни таклиф қилди. Ираван хонининг илтимосига биноан 600 пахтакор қишлоқларини ташлаб, Иравонга бошпана топдилар[101]. Шундай қилиб, Иравандан Тбилисига (Тбилисига) келган Учкилса монастирининг архиепископи Григорий рус армиясининг қўмондонларига, шу жумладан арманистонлик И.П.Лазаревга разведка билан таъминлади ва уларни Ираван ва Нахчиван хонларига ишонмасликка ишонтиришга ҳаракат қилди, чунки „... Ираван хон русларга фақат юзаки мойилликни намойиш этади, уларни ичидан нафратланади ва... Ириван хон, Нахчиван шаҳридан Калбали хонга суяниб, Памбак туманини Россия фуқаролигидан олиб чиқмоқчи.“ ИП Лазарев Памбак туманига янги қўшинлар юборди ва деярли бутун аҳолини қайтариб юборди. Ушбу воқеадан сўнг, Памбак ариларининг баъзилари яна Россияга итоацизлик қилишди ва Ираванга қочишди[102].

Картли-Кахетия подшолиги Россияга қўшиб олингандан сўнг, минтақа норозилик ва тартибсизликларга дуч келди. Бу тартибсизликни бостира олмаган Бош қўмондон КФ Кнорринг сиёсати ҳам подшоҳ Александр И нинг норозилигига сабаб бўлди. Шунинг учун подшонинг буйруғига биноан 1802-йил 8-сентябрда К.Д.Норрингнинг ўрнига П.Д. Сисианов Кавказдаги рус қўшинларининг бош қўмондони этиб тайинланди[103].

1801-йил мартда Учмуадзин католикаси Аргутинский вафот этди. Католиклар лавозимининг бўшлигидан фойдаланган ҳолда, архиэпископ Девид 1801-йил 28-апрелда бу лавозимга сайланди, унинг ёрдами билан у Ираван судясига кўплаб совғалар берди. Унинг номзодлигини қўллаб-қувватлаган Муҳаммад Хон[104] ҳатто Довуднинг хавфсизлиги учун Учвадзинда Эйваз Султон бошчилигида бир гуруҳ қуролли кучларни жойлаштирди[105].

1803-йил феврал ойининг бошида Ириван хонига юборилган мактубда П. Сисианов хонга самимий дўстликни таклиф қилди ва уни Россия фуқароси бўлишга таклиф қилди. Мактубнинг охирида у буюк рус императори ва Усмонли султони томонидан Данилга чиқарилган фармоннинг қатъий бажарилишини талаб қилди, у барча арманларнинг патриархи сифатида тасдиқланди ва Довуднинг ўрнига Данил патриарх деб эълон қилинди.[106] Гарчи Муҳаммад Хон Россия империяси билан алоқаларни бузишни истамаса ҳам, Данилни озод этишга буйруқ берган бўлса ҳам, у барибир уни патриарх қилиб тайинламади ва уни ўз назорати остида ушлаб турди[107].

Муҳаммад Хоннинг Павел Сисианов талабларини бажармаганлиги томонлар ўртасидаги тафовутларни янада кучайтирди. Шундай қилиб, 1804-йил май ойида Сисианов қўмондонлигидаги рус қўшинлари Ираван хонлиги чегараларига яқинлашдилар. Ушбу юришдаги рус қўмондонлигининг асосий мақсади Гажар қўшинларининг Жанубий Кавказга, шу жумладан Озарбайжоннинг шимолига киришига йўл қўймаслик ва катта ҳарбий ва стратегик аҳамиятга эга бўлган Ираван хонлигини эгаллаш эди.[108] Сисианов Ираван юришини муваффақиятли бажариш учун марказдан яна 4 полк ва 100 минг рубл кумушни талаб қилди. Ушбу кучлар билан у нафақат Ираванни, балки Нахчиван ва Шушани ҳам эгаллаб олишга ва ушбу кампанияда Кур-Араз бўйлаб истило режасининг бир қисмини бажаришга ваъда берди[109].

Худди шу ҳарбий тайёргарликни Ираван хонлиги ҳақида Гажарлар ҳам олиб борганлар. Гажар ҳукмрон доиралари Ираван хонлигига эга бўлгач, улар осонгина Грузияга қўшинлар жалб қилишлари, русларни у ердан ҳайдаб чиқаришлари ва Жанубий Кавказни эгаллаб олишлари учун қулай муҳит яратишлари мумкин деб ўйлашган. Шу мақсадда 20.000 аскар зудлик билан тайёрланди. Фатали Шоҳ армия раҳбарлигини унинг ўғли ва валиаҳд шаҳзода Аббос Мирзога ишониб топширган[110].

Ираван шаҳарининг ко'риниши. Рассам Қ. Серқевич (1796)

Россиянинг Жанубий Кавказдаги фаоллигига бефарқ бўла олмаган Гажарлар рус қўшинларидан минтақани тарк этишни талаб қилди. Табиийки, Россия Эроннинг талабини бажара олмади. Шундай қилиб, 1804-йил 10-июнда Гажарлар ва Россия ўртасида дипломатик алоқалар узилди ва биринчи Россия-Эрон уруши бошланди[111]. 15-июн куни рус қўшинлари Гюмрида кучайиб, Учкилса шаҳрига қараб йўл олишди[112]. 2-июл куни эрталаб Учкилсан ва Гамарлини катта қийинчилик билан босиб олган рус қўшинлари Ираван қалъасини қамал қилдилар. Ираван қалъасини 7000 жангчи ва 60 артиллерия қўриқчиси ҳимоя қилган[113].

Ираван гарнизони қуршовни кучсизлантириш учун истеҳкомдан чиқиб, рус қўшинларига бир неча йўналишда ҳужум қилди. Ираваннинг қуршовида бўлган одамларнинг бундай ҳужумлари натижасида 13 рус зобити ва 173 аскар ҳалок бўлди. Гажар қўшинлари биринчи марта қуршовнинг 15-кунида Ираванга этиб келишган ва рус қўшинлари ва ҳимоячилари ўртасидаги саккиз соатлик жангда руслар 3 офицерни, 120 аскарни йўқотиб, 6 офицер ва 200 аскарни ярадор қилишган[114].

1804-йил 20-июн куни эрта тонгда Аббос Мирзонинг қўмондонлиги остида 12000 кишилик Шаҳ қўшини рус қўшинларига қарши қатъиятли ҳужум бошлади. Учбирлик черкови учун кураш бошланди. Беш кунлик жанг натижасида рус армияси жуда ёмон аҳволда эди. Рус артиллериясидан қўрқиб, шоҳ қўшини тўсатдан ва кутилмаган ҳужум тактикасини танлаб, рус армиясини озиқ-овқат ва сувсиз қолдирди. Улар ҳужум қилиб, ўзлари билан бир нечта полкнинг чодирларини, юк машиналарини ва озиқ-овқат араваларини олиб кетишди. Учлик черковини қўлга киритолмаслигига амин бўлган ПД Сисианов 26-июн куни жўнаб, Ираван шаҳрига кўчиб ўтди. Черков учун кураш рус армиясига жуда қимматга тушди. Ушбу жангда улардан 51 киши ҳалок бўлди, 104 киши яраланди ва кўплаб рус аскарлари ва офицерлари шоҳ қўшини томонидан асирга олинди[115].

Мухаммад хон ва унинг укаси Калбали хон рус қўшинларининг Ираван қалъасига яқинлашаётганини эшитиб, қаттиқ хавотирланиб, Аббос Мирзо билан музокара бошладилар. Улар воситачилик қилиш учун раис Мирза Шафийга мурожаат қилишди. Хонлар Аббос Мирзога шаҳзоданинг қўшинига қаршилик кўрсатганликлари ва хонликни рус қўшинидан ҳимоя қилгани учун кечирим сўраб, совға юборадилар[116]. Муҳаммад Хон устидан ғалаба қозона олмаган ПД Сисианов вазиятдан чиқиш йўлини топиш учун ҳарбий кенгашни чақиришга мажбур бўлди. 1804-йил 31-августда етти кишилик ҳарбий кенгаш чақирилди. Бу ерда иккита масала муҳокама қилинди - ҳужумни давом эттириш ёки орқага чекиниш. Овоз бериш натижасида икки киши курашни давом эттиришни таклиф қилишди ва беш киши чекинишди. Шундай қилиб, чекиниш буюрилди[117].

Ўша йилнинг 1-сентябрида Сисианов охирги марта Муҳаммад Хондан Ироқон қалъасини топширишни талаб қилди. Эртаси куни Муҳаммад хон унинг мурожаатини яна рад этди. Шундан кейингина, 3-сентябр куни рус қўшинларининг чиқарилиши буюрилди[118].

Рус армияси Ираван хонлигини тарк этгандан кейин Аббос Мирзо Ираван қалъасига келди. Ираван қалъасини зиёрат қилганидан сўнг, у Муҳаммад хон ва унинг қариндошларини эртаси куни зиёфат уюштириш учун ўзи қуршаб олган Союдлу қишлоғига таклиф қилди. Бир оз иккиланиб бўлгач, Муҳаммад Хон зиёфатда бўлишга қарор қилди. Овқатланиш маросимида қатнашган шоҳ уни Ираван ҳокими қилиб тайинлади[119].

Россия ва Гажар (Эрон) ўртасидаги урушдан кейин Ираван ҳукмдори Гажар давлатига яқинлашди, аммо бу ҳукуматга кўп ишонмади. Мустақил сиёсат юритиш ниятини англаган Шоҳ ҳукумати Иравандаги ҳукуматни ўзгартирди ва унинг вакили Меҳдигулу хан Гажарини ҳоким этиб тайинлади[120].

Хусайнгулу хон

Асосий мақолалар: Меҳдигулу хон Девали-Гажар, Аҳмад хон Муқаддам, Ҳусайннгулу хон Сардар, Ҳасанхон Қажар

Мирза Гадим Иравани томонидан Сардар саройи деворида Ҳусайннгулу хон Гажарнинг сурати

Меҳдигули хон Қажар Ираванни 1805-йил июндан 1806-йил августгача бошқарган[121]. Ўша пайтда Ираван хонлиги ичидаги вазият барқарор эмас эди. Меҳдигулу хоннинг солиқларнинг кўпайиши ва аҳолининг талон-торож қилиниши натижасида Ираван аҳолиси унга қарши исён кўтаришди. 1806-йил ёзида Меҳдигулу хон Гажари Табриз ва Марага хон Аҳмадхонни алмаштирди. Марагали Аҳмад хони Меҳдигули хон томонидан талон-торож қилинган аҳолининг мулкини қайтариб берди, Ираванда кўплаб ободонлаштириш ва ҳимоя чораларини кўрди. Гарчи у уч ойлик ҳукмронлиги даврида аҳолининг ҳамдардлигини қозонган бўлса-да, у 1806-йил 17-октябрда Ираванда эпидемия натижасида вафот этди. Бу воқеа шаҳзода Аббос Мирзони жуда хафа қилди[122].

Аҳмадхоннинг вафотидан кейин шоҳ ҳукумати Хусайнгулу хонни (1806—1827) Ираван ҳокими этиб тайинлади. Янги хон ҳокимият тепасига халқаро вазият мураккаблашган бир пайтда келди. Кавказда Гажар Эрон ва Усмонли империяси ва Россия ўртасидаги урушлар давом этди[123].

1807-1808-йилларда Жанубий Кавказга ён беришни истамаган Гажарлар Россиянинг Эронга тинчлик ўрнатиш таклифини қабул қилмадилар. Бу баҳона сифатида рус қўшинлари 1808-йилда яна Ираван томонга ҳужум қилишди[124]. 1808-йил сентябр ойининг бошида Гудович Памбакни тарк этиб, 6000 кишилик қўшин ва 12 та артиллерия бўлаги билан Ираван томон йўл олди. Ушбу юришда рус қўшинлари таркибида бўлган 500 арман отлиқ аскари ҳам қатнашган[125]. Эртами-кечми рус қўшинлари яна хонликка чиқишини ҳис қилиб, Иравандан Хусейннгулу хон маълум мудофаа чораларини кўришга муваффақ бўлди. У Ираванда ҳокимият тепасига келиши билан қалъанинг мудофаасини кучайтирди, Занги дарёсидан бошланиб, қалъани ўраб олди ва қалъа гарнизонининг таркибини кўпайтирди[126]. Шунингдек, 1807-йилдаги Франко-Гажар шартномасига биноан[127], Франсиядан Эронга генерал Гарда бошчилигидаги бир гуруҳ муҳандислар олиб келинган. Ираванинг стратегик аҳамиятини инобатга олган ҳолда, уларнинг баъзилари Шоҳнинг илтимосига биноан Ираванга олиб кетилиб, қалъа мудофаасини кучайтиришга киришдилар[124]. Бунга гувоҳ бўлган Гуд Гудович шундай деб ёзди:

Ираван қалъаси Европанинг ҳарбий қоидаларига биноан мустаҳкамланган эди. Икки девор, хандақ ва сопол девордан иборат эди. Тепалик маҳаллий ҳарбий кучлар фойдаланмаётган патрон ўқлари билан ўралган эди[128].

Рус қўшинларининг ҳаракати Ираваннинг янги қўмондони Хусейнгулу хонни қаттиқ безовта қилди. У дарҳол рус қўшинларини тўхтатиш учун ўз қўшинлари билан Абаранга боришга қарор қилди. 1808-йил 26-сентябрдаги тўқнашувда Ироқлик жангчилар мағлубиятга учрадилар ва чекинадилар. Эртаси куни Гудович бошчилигидаги рус қўшинлари гуруҳи „Уч черков“ монастирини осонгина эгаллаб олишди ва Ираван яқинидаги Қорабог ъқишлоғида лагер қуришга муваффақ бўлишди. Бу ҳолда, Сардар Хусейнгулу хон укаси Ҳасан хоннинг буйруғи билан қалъага икки минг гарнизонни жойлаштирди, беш минг жангчи билан қалъани тарк этди ва Ҳайдар дарёси бўйида қароргоҳ қурди[125][129][130].

Биринчи жангда рус қўшинлари томонидан мағлуб бўлган Хусайнгулу хон Ираван томон ҳужум қилиб, қалъага киришга ҳаракат қилди. Хоннинг мақсади рус қўшинларини ташқи томондан зарба бериш орқали Ираван қамалидан олиб ташлаш эди. Аммо Гудович генерал-маёр Портнягин бошчилигидаги ҳарбий отрядни Хусайнгулу хонни таъқиб қилиш учун юборди ва унинг режасини амалга оширишга халақит берди[131][132].

Ушбу ғалабадан кейин Гудович қалъани русларга топширишни бир неча бор Ираван бошлиғининг укаси Ҳасанхонга таклиф қилди, аммо ҳар сафар рад қилди. Гудовичнинг таклифларига жавобан Ҳасан Хон қалъанинг мудофаасини янада кучайтирди[133].

Мирза Гадим Иравани томонидан Сардар саройи деворида Фатали Шоҳ Гажарнинг сурати

Хусайнгулу хоннинг мағлубияти ҳақидаги хабарни эшитган Фатали Шоҳ Фаражулла хон бошчилигидаги 5000 кишилик қўшинни Ираван халқига ёрдам бериш учун юборди. Вазият Россия армияси учун қўрқинчли бўлиб қолди. Бу хавфни олдини олиш учун Cоунт Гудович генерал-маёр Портнягинни қўшинлари билан Ханнинг орқасидан кетаётган Подлуцкийнинг отрядига юборди. Портнягинга армиянинг умумий қўмондонлиги ишониб топширилди. Аммо рус армияси Ираван ҳукмдорини очиқ жангга жалб қила олмади[132].

Гудовичнинг буйруғига биноан стратегик муҳим аҳамиятга эга бўлган Нахçıван ҳудудига Ираван ҳудудини қамал қилиш учун ҳужум уюштирилди. Қўшинлар ўртасида жанг бўлди. Ушбу жангда Шоҳ қўшини мағлубиятга учради ва орқага чекинади. 1-ноябрда Нахчивон ҳукмдорининг ўғли Шихали ака ёрдамида рус қўшинлари Нахçıванни жангсиз босиб олдилар[133].

Қамалнинг чўзилиши, совуқ ҳаво ва озиқ-овқат этишмовчилиги рус қўшинларининг аҳволини янада оғирлаштирди. Ниҳоят, Гудович қалъага ҳужум қилишга қарор қилди. Ираван қалъасига ҳужум 1808-йил 17-ноябр куни эрталаб соат 5 да режалаштирилган эди. Рус қўшинлари бешта устунга бўлинди. Тўрт устун турли йўналишлардан ҳужум қилишлари керак эди, бешинчи устун эса захирада туриши керак эди. Ираван қалъасига ҳужум қилган қўшинлар сони 3-4 минг эди. Бироқ, улар Ираван аҳолисининг жиддий қаршиликларига дуч келишди. Ҳужум бошланиши биланоқ, Ираван халқи русларни артиллерия ўқларига тутди.[134]. Қалъага кириш учун рус қўшинлари томонидан қурилган зиналар этарли эмас эди. Охир оқибат, рус қўшинлари 1000 га яқин одамни йўқотиб, ҳужумни тўхтатишга мажбур бўлишди[135].

Ҳужумнинг муваффақияцизлиги русларни безовта қилди ва озиқ-овқат маҳсулотлари этишмаётган эди. Ноқулай вазиятда Гудович Иравандан чекинишга мажбур бўлди. 30-ноябр куни эрта тонгда рус армияси Ираван қамалидан чиқиб, қайтди. Чекиниш пайтида Cоунт Гудович генерал-маёр Неулсинга Нахчивандан Ганжага чекинишни буюрган. Нахчивонда мустаҳкамланган рус армияси ҳам 1-декабр куни жўнадилар[136].

Иккинчи Ираванда март ойида рус қўшинларининг мағлуб бўлиши Cоунт Гудовичнинг бош қўмондонлик лавозимидан истеъфога чиқишига олиб келди. 1809-йил 14-февралда подшонинг буйруғи билан генерал А. П. Тормосов Кавказдаги рус қўшинларининг бош қўмондони этиб тайинланди[137].

Шу билан бирга Гажар Эрон билан уруш олиб борган Россиянинг Усмонли Туркияга қарши курашиши жуда қийин эди. Шунинг учун Россия ҳукумати биринчи навбатда Гажар ҳукумати билан шартнома имзолашга қарор қилди. Музокаралар Аскеран қалъасида ўтказилиши белгиланди. Бир неча кун давом этган музокаралар натижа бермади. Шундай қилиб, Гажарлар тинчлик шартларига рози бўлмадилар ва Жанубий Кавказни уларга топширишни хоҳладилар. Бироқ, 1810-йилда ҳарбий ҳаракатлар қайта бошланди ва рус қўшинларининг ғалабаси Гажарсни музокараларга олиб келди[138].

Шундай қилиб, 1813-йилда жангларнинг биринчи босқичи томонлар ўртасида Гулустан битими тузилиши билан якунланди. Шартномага кўра, Араздан шимолда жойлашган вилоятларнинг аксарияти Россия империясига қўшилган. Ираван ва Нахчиван Гажарлар қўлида эди[139].

Урушни йўқотганига қарамай, Гажар ҳукумати тез орада Гулустан шартномасининг баъзи бандларини қайта кўриб чиқишни талаб қилди. Шундай қилиб, 1814-йил 25-ноябрда Шоҳ ҳукумати Англия билан янги шартнома имзолади. Келишувга биноан, Гажарлар бу мамлакатдан моддий ва ҳарбий ёрдам олган ҳолда, шунингдек, британиялик мутахассислар ёрдамида ўз қўшинларини қайта ташкил қила бошладилар[140].

Шундан сўнг, Шаҳ ҳукумати билан музокаралар олиб бориш учун Теҳронга кетган бош қўмондон А.П. Тормосовни 1817-йил 31-июлдан 3-августгача Шоҳ қабул қилди. Бироқ, бу масала бўйича томонлар ўртасида келишувга эришилмади. 1823 ва 1825-йилларда чегараларни демаркация қилиш чоралари ҳам ўз самарасини бермади[141]. Бундан ташқари, 1826-йил баҳорида икки рус пиёда полклари ҳужум қилиб, Мирак қишлоғини эгаллаб олишди ва у ерда ҳарбий истеҳком чизиғини қуришни бошладилар. Ушбу воқеа томонлар ўртасидаги муносабатларни янада кескинлаштирди. Россия княз Меншиков бошчилигидаги махсус делегацияни икки мамлакат ўртасидаги эр низосини ҳал қилиш учун Гажар саройига юборди. Аммо Меншиковнинг вазифаси ҳеч қандай натижа бермади[142].

Шундай қилиб, 1826-йил 19-июлда Иккинчи Россия-Ғажар уруши бошланди[134]. 1826-йил 16-июлда Сардар Хусейнгулу хоннинг отлиқ қўшинлари ва бир гуруҳ гажар аскарлари рус қўшинларига Ироқдан ҳужум қилишди. Хусайнгулу Хон бошчилигидаги 5000 кишилик Ираван армияси Мирак қишлоғида рус қўриқчилар постига ҳужум қилди. Тўсатдан қилинган ҳужум шаҳзода Севарсамидзени умидсиз ҳолатга келтирди. У ўз қўл остидагилар билан Гюмрига чекинишга мажбур бўлди.[143] Унинг укаси Ҳасан хоннинг қўшинлари Шораелга киришди. Россия қўшинлари эгаллаб олган Балиқчай, Садагачай, Гараксилса ва бошқа назорат пунктлари вайрон қилинган. Ҳасан Хон қўшинлари Гюмри йўлини назоратга олишди. Шундай қилиб, қисқа вақт ичида Памбак ва Шораел рус қўшинларидан озод қилинди[144]. Мирзо Адигозал ака шундай деб ёзади:

Шаҳзода Савирза Мирза (Северсамидзе) Памбак ва Шораелни тарк этганидан сўнг, Ҳусайн хон ва Ҳасан хон Иравандан келиб, Россия ҳукуматининг томини бузиб, уни ёқиб юборишди[145].

Ираван қал'асини сотиб олиш. Рассом К. Беггров (1827)

Аммо Хусайнгулу хон бу ғалабани тугата олмади. Шундай қилиб, Ираван ҳокими Гойча атрофида туриб, Аббос Мирзони кутди. Агар княз Ганжани қайтариб олган бўлса, Хусайнгулу хоннинг қўшини унга қўшилиб, Тбилиси юриши керак эди. Гойча атрофида Шаҳ қўшинини кутиш хоннинг жиддий хатоси эди. Бошқа томондан, алоҳида Ираван қўшинлари ўртасида Россия назорат пунктларини қамал қилиш ўртасида алоқа йўқ эди. Бундан фойдаланиб, рус тўдалари жиддий йўқотишларга қарамай бирлашишга муваффақ бўлишди[146].

Урушнинг дастлабки кунларида Гажар армияси рус жангчиларининг кучли босими остида Шимолий Озарбайжоннинг ички қисмига этиб борган бўлса ҳам, Шимкирдагача чекинишга мажбур бўлди. 1827-йил бошига келиб Россия армияси Шимолий Озарбайжоннинг деярли барча вилоятларида устунликни қўлга киритди[147].

1827-йил апрел ойининг бошида Паскевичнинг буйруғига биноан генерал-адютант КХ Бенкендорф бошчилигидаги рус қўшинлари олдинги отряди, арман архиэпископи Нерсес ҳамроҳлигида Борчалидан Ираванга кўчиб ўтдилар. Шундай қилиб, рус қўшинлари Ираван хонлигига навбатдаги кенг кўламли юришни бошладилар[148]. 13-апрел куни қаршилик кўрсатмаган рус армияси Учбирлик черковига этиб келди. Бироқ, олдинги юришлар сингари, Россия армиясида озиқ-овқат этишмовчилиги бошланди[149].

1827-йил 16-апрел куни эрталаб К.Х. Бенкендорф 5 полк ва 4 та тўп билан Сардаробод қалъаси томон йўл олди. Сардаробод қалъасидан 10 верст узоқликда жойлашган Ҳасан хон 1000 кишидан иборат отлиқ қўшин билан рус фронтига ҳужум қилди. Жанг натижасида хон қўшини мағлубиятга учради ва қалъага чекинади. Ушбу жангда Ираван Иравандан 100 киши ҳалок бўлди ва ярадор қилинди, Исмоил хон ва Хусейн аканинг жияни руслар томонидан асирга олинди[148]. У Ҳасан Хон қўшинини мағлубиятга учратган бўлса ҳам, рус қўшини қалъани қамал қилиш пайтида орқага чекинди[150].

Очлик муаммосини вақтинча ҳал қилган генерал − адютант К. Х. Бенкендорф отряди яна Ираван қалъасига ҳужум қилишга қарор қилди. Қалъани қуршатмоқчи бўлган рус армияси турли гуруҳларга бўлинган ва 24-апрелда Занги дарёсидан ўтиб, жануби-шарқ томон юра бошлаган. Рус қўшинларининг олға силжишини кўриб Хусейнгулу хан қалъанинг жанубий ва шарқий дарвозаларидаги боғларни қўриқлаш учун иккита пиёда ва отлиқ қўшин юборди. Жанг натижасида Ираван армияси боғлардан чекинишга мажбур бўлди. Мағлуб қилинган пиёда аскарлар Ираван қалъасига, отлиқлар эса Нахчиван орқали орқага чекинишди[151][152].

Шаҳарнинг шарқий қисмини ҳимоя қилиш учун аскарлар этишмади. Занги дарёси томон бозор, масжид ва мулк мавжуд эди. 27-апрел куни шаҳарнинг бу қисми рус қўшинлари томонидан босиб олинди. Шундай қилиб, ўша куни руслар томонидан Ираван қалъаси атрофида ўрнатилган қамал ҳалқаси ёпилди[153]. Ҳасанхоннинг Сардаробод қалъасига ҳужуми ҳеч қандай натижа бермади[154][155].

1827-йил 12-майда генерал Паскевич бошчилигидаги қўшинлар арман ва грузин қўшинлари ҳамроҳлигида Ираван томон ҳаракатлана бошладилар. Паскевичдан сўнг, 17-май куни император Николай И розилиги билан ташкил этилган биринчи арман отлиқ қўшинлари Ираван хонлиги ҳудудига кўчиб ўтди. Ираван чегараларида уларнинг сони 1000 га етди[156]. 8-июн куни Учкилса шаҳридан Ираван қалъасига қараб йўл олган Паскевич Бенкендорфнинг Ираван қалъасига етиб борганида музокаралар олиб бораётганлигини эшитди[157].

Chor Rossiyasining Iravan qal'asini egallashi (rassom Frans Alekseyevich Rubo)
Чор Россиясининг Ираван қал'асини эгаллаши (рассом Франс Алексеевич Рубо)

Бу ҳолатда генерал Паскевич Нахчиванга юришга қарор қилди ва ўз қўшинларини Гарничай қирғоғига, Иравандан 25 верстда тўплади. Бироқ, у Нахчиванга юришдан олдин, Ираван қалъасининг қуршовини кучайтириш чораларини унутмаган. Бенкендорф ўрнига генерал-лейтенант Красовский Ираван қамалининг бошлиғи этиб тайинланди. Паскевич Красовский отрядини Ираван атрофига жойлаштирди ва унга зарур кўрсатмалар берди[158].

Ҳавонинг ҳаддан ташқари иссиқлиги, аскарлар орасида даҳшатли касалликнинг тарқалиши ва августда келиши кутилаётган қамал артиллерияси Россия армиясининг аҳволини ёмонлаштира бошлади. Вазият тўғрисида Паскевичга маълумот берган Красовский, учлик сафига қайтиш учун рухсат олганидан кейин, 21-ярим тунда ўз гуруҳи билан бирга жўнади[159].

Иброн хонининг ёрдамига шошилиб, Аббос Мирзо Гажар қўшинларини бир жойга тўплади ва 17-августда Ушаг жангида у рус қўшинларига оғир зарба берди. Гажар темирчилари бирдан рус аскарларини асирга олишди ва эрталаб соат 7 дан кечки 4гача давом этган қонли жанг Учкилса шаҳрининг 2-верстида якунланди. Урушдан қочган Красовский Учкилса монастирига паноҳ топди[160]. Буни билиб, Паскевич ўз қўшинларини Красовскийга ёрдам бериш учун юборди[161].

1827-йил 20-августда Паскевич княз Эристов бошчилигидаги Қорабоғда отряд тузди ва Ираванга юриш қилди. Аббос Мирзо Гажар Сардарободдан 15 верстда жойлашган Гарагала қалъасига, сўнгра Макуга қайтиб кетди. У орқага чекингач, Хусайнгулу хон қалъани акасига топширди ва оиласи билан Макуга қочди. Россия армиясининг асосий кучлари Учмуаззинга 5-сентябрда этиб келишди.[162][163]

1827-йил 29-августда Учкилса шаҳрида рус қўшинлари тўпланишди ва бу сафар Сардаробод қалъасини нишонга олишди. Генерал Паскевич, қалъада катта озиқ-овқат борлигини билар эди ва келажакда рус қўшинларининг юришини таъминлаш учун уни эгаллаш керак эди. 11-сентябрда генерал Паскевич бирлашган кучлар билан Сардаробод томон юрди ва эртаси куни истеҳкомга яқинлашди[164].

Сардаробод қалъасининг гарнизони 14 улгуржи савдо ва 1500 кишилик гуруҳдан иборат эди. Қалъага Ҳасан хоннинг набираси Фатали хон бошчилик қилган. 16-сентябрда, замоннинг энг кучли қуролларидан бири бўлган қамал тўплари Сардарободга келтирилганда вазият кескин ўзгарган. 18-сентябрда артиллерия қалъани портлатишни бошлади. Ўша куни қалъага 500 та ўқ отилди. Бомба портлаши натижасида қалъанинг квадрат минораси вайрон бўлган. Доимий отишма остида бўлган ҳимоячилар 19-сентябр куни соат 17.00 да таслим бўлишга мажбур бўлишди. Паскевич билан музокараларга кўра, ҳимоячиларга таслим бўлиш учун 24 соат вақт берилган. Шу билан бирга, қалъани портлатиш кучайган. 19-сентябр оқшомида Ираван гарнизони қоронғида фортни тарк этди. Шундай қилиб, Сардаробод қалъаси рус қўшинлари томонидан эгаллаб олинди[165].

Аббособод қал'асининг калити ва режаси

23-сентябр куни Паскевич кучлари Ираван қалъасининг 2-верстига[қ 1]. келиб тўхташди. 1827-йил 24-сентябрда рус қўшинлари томонидан Иравани яна қамал қилиш бошланди. Паскевич ўша куни Муганлитапанинг ўнг томонига батареялар[қ 2] ўрнатди ва тун бўйи қалъа ичига артиллерия отди[166]. Шаҳар 2 кун давомида танаффусларсиз артиллерия ўқи остида эди. Оғир артиллерия оташига бардош бермайдиган миноралар қулаб тушди. Ҳимоячиларни сув қалъасидан маҳрум қилиш учун Паскевич, қалъа деворлари остидаги зовурларни тош билан тўлдиришни буюрди. Шу билан бирга, Паскевич Ҳасан Хандан қалъани топширишни талаб қилади. Аммо Ҳасан хан Гажар бу мурожаатни эътиборсиз қолдирди, аксинча минораларни таъмирлаб, янги жангга тайёрланди. Қалъанинг гарнизони рус қўшинларига қаттиқ зарба берди. Бироқ, рус қамал корпуси тўпларни шаҳарга яқинлаштирди. Кейинги таслим бўлиш тўғрисида ижобий жавоб олмаган Паскевичнинг буйруғига биноан, Ираван қалъасига 1000 дан ортиқ ўқ отилди. Шаҳар алангаланиб кетди[164][167].

Артиллерия отишмаси билан подполковник Гурко ва Шепелев отряди қалъанинг жануби-шарқий минорасини эгаллаб олишди. Шунингдек, арманларнинг хиёнати натижасида шаҳарнинг ғарбий томонидаги Тепебаши деб номланган маҳаллани эгаллашга тайёргарлик кўраётган руслар Занги дарёсидан ўтиб, у ерда батарея қуришди. Тўғри, 6 кунлик қамалдан сўнг, қалъанинг деворлари вайрон қилинди ва 6 нафар қўриқчи полклари шаҳарга киришга муваффақ бўлишди. Қалъадаги масжидлардан бирига 200 га яқин аян билан қайтган Ҳасан хан Қажар қаршилик кўрсатишда давом этди. Кечга яқин Ираван қалъаси босқинчилар қўлига тушди. Ҳасан хан Гажар билан бир қаторда ғолиб бўлган Субҳангулу хон, Ғасим хон, Марандли Жафаргулу хон, Табризли Алимардан хон, Аҳарли Аслан хон, Фатҳали хон ва бошқалар қўлга олинди. Ҳасан хан Гажарнинг қимматбаҳо қиличи ҳам русларнинг қўлига тушди[168][169].

Ираванни ишғол қилганидан сўнг, Хусайнгулу хон Макудан Гажар Шоҳнинг саройига кетди. 1828-йилда Гажар ҳукумати Хусайнгулу хонни Хуросонга юборди ва уни губернатор этиб тайинлади. Хуросонда ҳукуматга қарши норозилик намойишларини бостирган Хусайнгулу хон бу ерда тартибни сақлаб туришга муваффақ бўлди. У 1831-йилда вафот этган[170].

Иравани ишғол этгандан сўнг, чор қўшинлари ҳужум қилиб, Жанубий Озарбайжон ҳудудига киришди. Россия армиясининг олға силжиши, шунингдек, қаршилик кучларининг этишмаслиги Гажар ҳукуматини тинчлик ўрнатишга мажбур қилди. Шундай қилиб, 1828-йил 10-февралда Табриз шаҳри яқинидаги Туркманчай номли жойда Эрон ва Россия ўртасида тинчлик шартномаси имзоланди. Шартноманинг бошқа шартлари билан бир қаторда, Ираван ва Нахчиван хонликлари ҳам Россия империясига бирлаштирилди[171][172]. Туркманчай тинчлик битимидан сўнг, Ҳасан Хон асирларни алмашиш натижасида озод қилинди ва Гажар ҳукуматига топширилди[173].

Туркманчай шартномаси (1828-йил 20-март) ратификация қилинган куннинг эртаси куни Николай И „Арманистон вилояти“ ни ташкил этиш тўғрисидаги фармонни имзолади[174]. Фармонда айтилишича: „Эрон билан тузилган келишувга биноан Эрон томонидан Россияга қўшиб олинган Ираван ва Нахчиван“ Арманистон вилояти „деб номланади ва бизнинг сарлавҳамизга киритилади. Олий Сенат ушбу вилоятнинг тузилиши ва бошқаруви тўғрисида зарур қарорларни қабул қилади“[175].

Давлат тузилиши

Бошқарув

Олий ҳокимият хонга ёки бошлиққа тегишли эди. Қувват мерос бўлиб ўтди ва отадан ўғилга ўтди ва ҳоказо. ўтказилди. Барча қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд тизимлари хон қўлида бўлган ва барча ички ва ташқи ишлар унинг розилиги билан амалга оширилган[176].

Диван хон юқори мартабали амалдорлардан иборат эди. Учрашувда давлат аҳамиятига молик муҳим масалалар муҳокама қилинди. У уруш, тинчлик, солиқ йиғиш ва оғир жиноятларга бағишланган эди[177]. Диваннинг бошлиғи диван ҳисобланар эди[178].

Хондан кейинги иккинчи энг муҳим шахс Вазир бўлган. Вазир давлат хизматининг бошлиғи ва хоннинг энг яқин маслаҳатчиси бўлган. Диваннинг барча маблағларини, давлат хазинасини ва бошқаларни олиш. пуллар тўғрисидаги ҳисобот вазирга тушди[179].

Хон саройида, вазирдан ташқари, бош қўмондон молия ишлари билан шуғулланар, бутер хоннинг шахсий хонадонини бошқарар, молхона хазиначиси омборларни бошқарар, омборхона ходими омборхонани бошқарар, вице-президент иқтисодий ва маъмурий ишлар билан шуғулланар эди. Қишлоқларни бошқариш - қишлоқда катта ва бошқа кичик вазифалар мавжуд эди. Хоннинг ўзи ҳарбийларни бошқарган[180].

Маъмурий ҳудудий бўлиниш

Маъмурий-ҳудудий тузилиши жиҳатидан Ираван вилояти бир-биридан дарёлар ва ариқлар билан ажратилган, қишлоқлар эса қишлоқларга бўлинган. Ушбу маъмурий-ҳудудий тузилма Сафавийлардан мерос бўлиб, рус истилосига қадар ва бироз кейинроқ давом этган. Гарчи Ираван вилояти сиёсий вазиятга қараб ҳудудни ўзгартирган бўлса-да, туманларнинг номлари умуман ўзгаришсиз қолди[181].

Ираван хонлигининг туманлари қуйидагилар[182].

  1. Кирхбулоқ тумани;
  2. Шарур тумани;
  3. Зангибасар тумани;
  4. Сурнали тумани;
  5. Гарнибасар тумани;
  6. Дараканд-Парченис тумани;
  7. Ведибасар тумани;
  8. Гойча тумани;
  9. Саадли тумани;
  10. Талин тумани;
  11. Сейидли-Агсаққалли;
  12. Сардаробод тумани;
  13. Корпубасар тумани ёки Талин тумани;
  14. Абаран тумани;
  15. Дарачичек тумани.

Ушбу туманларда 831 қишлоқ рўйхатга олинган.

Армия

Ираван ҳукмдорлари армияси шахсий қоровуллардан, оддий қўшинлар, амнистия ва элбеялар ва беалар бўлинмалари ҳисобланган аскарлардан иборат эди. Судяларнинг шахсий тансоқчилари хизматкорлар бўлган. Улар энг мукаммал гуруҳ ва хоннинг шахсий қўриқчилари эдилар. Ушбу ёрдам милтиқчилар деб номланган. Уларнинг раҳбарини милтиқ устаси деб аташган. Қуллар барча солиқ ва солиқлардан озод қилинган, уларнинг маошлари ва ўқ-дорилари хон саройи томонидан тўланган ва қуллар кўпинча яхши хизмат учун мукофотланганлар[183]. Ираван хонлиги ҳарбий ҳаракатлар пайтида 3600-5000 аскар юбориши мумкин[184]. Хон ҳукуматининг асосий таянчи армия эди. Армиянинг асосий қисми тинч фуқаролар эди ва амнистия ва этник гуруҳлардан иборат эди[185].

Маданият

Ираван шаҳри тарихнинг турли даврларида Сосонийлар, Араб халифалиги, Сажидлар, Шаддадис, Селжуклар, Элденизлар, Элханидлар, Теймуридлар, Гарагоюнлу, Аггоюнлу, Сафавийлар, Афшорлар, Гажарс сулолалари таркибига кирган. Марказ сифатида Ираваннинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши Чукурсаад бейлербейи ва Ираван хонлиги даврларига тўғри келади. Ўрта асрларга оид тарихий манбаларда шаҳар Раван ва Ираван сифатида тилга олинган. Ираван шаҳри асосан Сафавийлар даврида ривожланиб ўсган. Ираван Чукурсаад бейлербейининг марказига айланди ва бейлербейининг марказий ролини ўйнади. Сафавий-Усмоний чегараси, Чукурсаад князлиги маълум урушлар пайтида босиб олинган ва кейин қайтиб келган.

Архитектура

Гарчи биз гаплашаётган Ираван вилояти меъморий ёдгорликларининг аксарияти сақланиб қолмаган бўлса-да, манбаларда ушбу санъат тури ҳақида жуда кўп маълумот топиш мумкин. Ушбу маълумотларга кўра, минтақа карвонсаройлар, қалъалар, масжидлар, бинолар ва бошқа меъморий обидаларга бой эди, аммо бу ёдгорликлар ўзига хослиги ва меъморий услуби билан ажралиб турарди. Ираван вилоятининг меъморий ёдгорликлари ўша даврда бу ҳудудда бир қатор чиройли бинолар яратган меъмор-қурувчилар борлигини исботлайдилар[186].

Масжидлар

Мовий масжид (чапда) ва Навро'зали ака масжиди (о'нгда)

Палата саккизта катта масжидни, иккитаси қалъада ва олтитасини шаҳарда рўйхатдан ўтказди. 1764-йилда Ҳусайнали хон томонидан қурилган „Мовий масжид“ ўзининг улуғворлиги билан машҳур эди. Масжид гумбази кўк рангда безатилганлиги сабабли шундай номланган. Шаҳарнинг ғарбий қисмида жойлашган масжид Ганжадаги Шаҳ Аббос масжиди услубида қурилган.[187] 1828-йилдаги босқиндан кейин Ерихандаги Заликхон масжиди, Наврўзали ая масжиди, Сартиб Хон масжиди, Ҳусайнали Хон масжиди, Ҳожи Имомверди масжиди, Ҳожи Жафар Бей масжиди тирик қолди[188].

Қадимги Иравандаги Залихон ёки шаҳар масжиди (қурилиш санаси номаълум) ва Наврўзали хон масжиди (1687) Мовий масжидга ўхшаш ва кичикроқ эди. Қолган учта масжид 17-18 асрларда қурилган. Заликхон масжиди ҳозирги Ираван меҳмонхонаси ёнида жойлашган эди. Иккинчи Жаҳон урушидан кейин масжиднинг мақсади ўзгартирилди. Ҳозирги кунда ушбу бинода Рассомлар уйининг кўргазма зали жойлашган[189].

Қалъа масжидларидан бири 1725-йилда Усмонли ҳукмдори Ражаб пошо томонидан қурилган. Ушбу меъморий жиҳатдан диққатга сазовор масжид руслар истилосидан кейин рус православ черковига айлантирилди. Иравандаги яна бир масжид Хусайнгулу Хон даврида қурилган ва Гажар шаҳзодаси шарафига Аббос Мирзо масжиди деб номланган. Босқиндан кейин масжид руслар томонидан қурол сақланадиган жойга айлантирилди[190].

Қалъалар

Асосий мақолалар:Ираван қалъаси ва Сардаробод қалъаси

Сардаробод қал'аси. Рассом Қ. Гагарин (1847)

Ираван қалъаси Фархад пошо томонидан 1583-йилда Занги дарёси бўйида, Чукурсаад вилояти Усмонли империясининг вақтинча қисми бўлганида қурилган[191]. Кенглиги 790 м ва 850 м бўлган Ираван қалъасининг деворлари тош ва хом ғиштдан икки ёки уч томонли деворларга эга эди. 17 минорадан иборат ички девор кенгроқ ва узунроқ эди. Бир оз пастроқ ва торроқ бўлган ташқи девор, биринчисидан 15-20 парча нарида, унга параллел равишда қурилган эди. Ушбу деворда 60 тагача тўп. Қалъанинг жанубий, шимолий ва шарқий қисмлари чуқур ва кенг ариқ билан ўралган эди. Умуман олганда, Ираван қалъасида 50 дан ортиқ миноралар ва 3 та кучли темир дарвозалар бўлган. Гарнизонлар сони ҳар хил даврларда 2000-5000 ва урушлар пайтида 7000 га этди.[192]

Сардаробод қалъаси Ираваннинг иккинчи йирик қалъаси эди. У 1810-йилда Хусайнгулу Хоннинг буйруғига биноан қурилган ва 1815-йилда қурилиши якунланган[193]. Сардаробод қалъаси Аразнинг чап қирғоғида, тўртбурчаклар текисликда қурилган. Доира 4 верстли ва уч томондан минора ғиштдан қурилган бу қалъа эр-хотин девор билан ўралган эди. Минораларнинг олтитаси ташқи томондан, 4 таси ички деворда жойлашган эди. Қалъанинг жанубий томонида битта девор бор эди. Сардаробод қалъаси хандақ билан ўралган[194]. Қалъада хон саройи ва 700 уй бор эди. Унинг таркибида 22 та артиллерия ва 3000 кишилик гарнизон бор эди[195].

Карвонсаройлар ва ванналар

1672 йил Жан Чардин томонидан тасвирга олинган Ираван қал'асининг панорамали ко'риниши

Иравандаги энг меъморий аҳамиятга эга бинолардан бири карвонсаройлар эди. Карвонсаройлар деярли худди шу тарзда қурилган. Улар шаҳарнинг икки қаватида қурилган. Карвонсаройнинг баландлиги 8 футдан ошмаган ва бино бўйлаб ётган хоналардан иборат эди. Хоналар деразасиз эди. Кундузги ёруғлик фақат эшикка тушди. Ҳар бир хонанинг олдида бинонинг олд томонига очиладиган кичкина коридор бор эди, гумбазсимон қопламали, кенглиги 8 фут ва ичкариси 4-5 фут эди. Ушбу хоналарга қўшимча равишда иккала хонадан ҳам бир хил баландликда коридор чиқарди. Хоналар ортида бутун бинони ўраб турган йўлак шаклида қурилган йўлак бор эди. Юқорида, ҳар икки томонда, омборларга улашган деворга улкан балкон бор эди, ҳовлининг ўртасида диаметри 20-30 ва баландлиги 6-8 фут бўлган олти бурчакли бассейн мавжуд бўлиб, уни ичимлик суви таъминлаб турарди. Карвонсаройнинг томи текис эди. Кириш йўлакдан эди. Йўлакнинг иккала томонида оддий озиқ-овқат сотадиган дўконлар бор эди. Ушбу дўконлар катта ёғоч эшиклар билан ёпилган[190]. Россия истилосидан кейин Ираванда 8 та карвонсарой рўйхатга олинган[196].

Ванналар маҳаллий аҳоли учун ҳам, шаҳарга келган хорижий меҳмонлар учун ҳам дам олиш маскани бўлган. Ҳаммомлар тўртбурчаклар хоналардан иборат бўлиб, уларда бир неча катта заллари шарсимон гумбаз билан ўралган ва ўрталарида сув ўлчагичли гумбаз бор эди. Бу эрга сув махсус қурилган сув омборларидан тортиб олинган сув қувури орқали этказиб берилди. Ён хонадан иссиқ сув тортилди. Ёғоч ўрнига сув махсус қуритилган тоза сув билан иситилади[197].

Ираван шаҳрида мавжуд бўлган ҳаммомлар қуйидагича бўлган[198]:

  • Шаҳар кварталида - Шайх-ул ислом ҳаммоми;
  • Заликхон ҳаммоми;
  • Меҳдийнинг ҳаммоми;
  • Ҳажибейим ҳаммоми;
  • Тепебаши маҳалласида - Шайх-ул ислом ҳаммоми;
  • Ҳаги Али ҳаммоми;
  • Гафар ёки Ҳожи Фатали ҳаммоми;
  • Карим ака ҳаммом;
  • Ҳасанали ҳаммом.

Хон саройи

Сардор саройи балкони интерери

Хон саройи ёки Сардар саройи 1510-йилда Амиргуна хон Гажар томонидан қурилган. Хусейнали хон мавжуд хон саройини қайта қурди ва обод қилди. Шу мақсадда у Хойлу Аҳмадхоннинг бош меъмори Мирза Жафарини Ираванга таклиф қилди[199].

Хон саройи қалъанинг шимоли-ғарбий қисмида, Занги дарёси ёнида қурилган. Сарой кўп хоналарга эга бўлган квадрат бино эди. У учта алоҳида қисмдан иборат эди. Судянинг хотинлари учун гарем хоналари, қабулхона, хизматчилар учун жой ва гарнизон омборлари мавжуд эди. Учинчи қисми хоннинг қароргоҳи эди[200].

Хон саройини ободонлаштирган „Шушабанд“ ва „Ёзги павилон“ номли ойнали салон 1791-йилда Муҳаммадхон томонидан қурилган. „Шушабанд“ деб номланган ойна зали кутиш ёки қабул қилиш хонаси деб ҳисобланган. Замин мармардан ясалган бўлиб, деворлар, шип ва корниşлар ёруғликни акс эттирувчи турли хил рангли, кўзни қамаштирувчи ойналар билан безатилган[201].

Фан, таълим ва адабиёт

Ираван хонлиги ҳудудида таълим асосан диний арбоблар томонидан олиб борилган. Ҳар бир масжидда катта ёки кичик мадраса бор эди. Қуйи синф ўқитувчиларини „ўқитувчилар“, юқори синф ўқитувчиларини „воизлар“ деб номлашди. Мадрасалардаги синфлардан ташқари, талабалар яшайдиган кичик хоналар ҳам мавжуд эди. Баъзи масжидларда таниқли мужтаҳидлар дарс беришган ва уларни тинглаш учун мамлакатнинг турли бурчакларидан тингловчилар келган. [201] Ираван хонлиги қулаши арафасида ёлғиз Ираванда 200 талаба таҳсил олаётган эди.

Ўқитувчилар барча фанларни учта асосий йўналишга ажратдилар: Ал-Арабият, Шарва ва Ал-Ҳаким. Биринчи йўналиш араб тили, тарих ва Қуръон қироатининг қоидаларини ўз ичига олди. Иккинчи йўналиш „Қуръон“ тафсирини, воқеаларни ўрганиш ва диний қонун асосларини ўрганишни ўз ичига олди. Учинчи йўналиш мантиқ, математика, геометрия ва астрономия, тиббиёт ва назарий фалсафани ўрганишни ўз ичига олди. Иккала мактабда ҳам, мадрасаларда ҳам хаттотлик санъатига алоҳида эътибор берилди. Мактаб ва мадрасалардан ташқари, Ираван хонлиги ҳудудида индивидуал таълим тури мавжуд эди. Хон ёки сардорларнинг фарзандлари, зодагонлар ва савдогарлар ўз уйларида алоҳида ўқитувчилар томонидан тарбияланган[202].

Севги мавзуси билан бир қаторда, шоирлар замоннинг шикоятини акс эттирган ижтимоий ва сиёсий масалаларга ҳам тўхталдилар. Ираван вилояти шоирлари орасида шоир Маммадсою (1800—1884), Алмаммади (1800—1868) ва Ойдин (1825—1915) бор. Бу шоирлар шеърларини халқ тушунадиган тилда ёзганлар[203].

Ираванда Ашуг мактаблари алоҳида аҳамиятга эга эди. Гойча ашуг мактабининг таниқли аşıқлари Ашиқ Аллаҳверди, унинг шогирди Ашиқ Али (1800—1911), унинг шогирдлари Ашиқ Аласгари, Ашиг Махаррами, Ашиқ Азизи ва Ашиқ Муса. Гюмри ашуг мактабининг устоз ашулаларини Ашуг Тужcари, Ашиг Беймурази ва Ширакли Ҳасан намойиш этишлари мумкин. Ираван аşıқлар мактабининг кўзга кўринган намоёндаларидан бири Басаркечарли Ашуг Муса ҳақида гапириш мумкин[204].

Тасвирий санъат

Асосий мақола: Мирза Гадим Иравани асарлари рўйхати

Сардар саройида Озарбайжон рассоми Мирза Гадим Ираванининг девор расмлари

Иравандаги тасвирий санъат қабр тошларига турли хил ёзувлар ва расмлар билан ўзини намоён қилади. Қабрнинг устига тўғри жойлаштирилган бу тошларга марҳумнинг туғилган ва ўлганлигини кўрсатувчи ёзувлар, турли хил расмлар ва нақшлар қўйилган эди. Иван Чопиннинг таъкидлашича, 30-йилларнинг бошларида у Гойчадаги озарбайжон туркларига тегишли бўлган қабристонда турли хил тасвирларга эга бўлган қабрларни кўрган. Унга кўра, қабр тошидаги от, қилич ва қурол аскарнинг рамзи, ёввойи чўчқа, кийик, ёввойи эчки ови, қўй ва эчкиларни боқиш эди[205].

Ираван рассомчилик санъатининг энг кўзга кўринган вакили бу Мирза Гадим Иравани. МГ Иравани томонидан яратилган баъзи расмлар „Ираван Сардар“ саройига бағишланган. У ХИХ асрнинг 50-йилларида Сардар саройида сюжет композицияларини тиклади, саройнинг Миррор залига бир қатор портретларни - „Фатали шоҳ“, „Аббос Мирзо“, „Хусайнгулу хон“, „Саркарда“ ва бошқаларни чизди. тортди. Унинг 100 дан ортиқ расмлари бор эди. Уларнинг йигирма бештаси ҳозир Боку, Тбилиси ва Санкт-Петербургдаги санъат музейида сақланмоқда[206].

Иқтисодиёт

Қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик

Ираван хонлиги маҳсулотлари орасида буғдой ва арпа ишлаб чиқариш асосий ўринни эгаллади. Дон этиштириш Ираван, Кирхбулаг, Сардаробод, Шораел, Памбак атрофидаги ҳудудларда асосий ўринни эгаллади. Экинлар асосан баҳор ва кузда бўлган[207]. Хусайнгулу хон Гажар даврида Ираван хонлигида ҳар йили 34 185 ҳалвар[қ 3] буғдой ва 11,500 ҳалва арпа ишлаб чиқарилган. Зангибасар ва Шарур туманлари, айниқса, гуруч этиштириш жиҳатидан ажралиб турарди. Ҳар йили 18,400 та ҳалвар паддиэс ишлаб чиқарилди[208].

Зангибасар, Сардаробод ва Сурмали туманларида пахта этиштириш ривожланган. Ҳар йили ўртача 2100 рупий пахта ишлаб чиқарилади[209]. Тамаки асосан маҳаллий талабни қондириш учун ишлаб чиқарилган. Зиғир тоғларда ва сесаме иссиқ минтақаларда ишлаб чиқарилган[210]. Иккала ўсимликнинг ёғи озиқ-овқат ва ёқилғи сифатида ишлатилган. Хусайнгулу Хон даврида ҳар йили Ираванда ўртача 12 та ҳалвар зиғир уруғи ва 24 та ҳалвар сесаме уруғлари ишлаб чиқарилган[208].

Ираван шаҳрида ва шаҳар атрофидаги қишлоқлар ва туманларда турли хил полиз маҳсулотлари ва сабзавотлар этиштирилди. 1782-йил мартда Баязиддан Исоқ Пошонинг илтимосига биноан Баязиддан 2 аббас қийматидаги 7000 динор қийматидаги қора тарвуз, кўк тарвуз, бодринг, ковак, рейҳан, бақлажон ва бошқалар. уруғлар юборилган[211].

ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида Ираван хонлигида чорвачилик билан шуғулланадиган аҳолининг бир қисми бозорда сотиш учун сариёг ъ, пишлоқ ва бошқа сут маҳсулотларини ишлаб чиқарган. Қўйчилик чорвачиликнинг бошқа тармоқларига қараганда анча ривожланган эди. Чорвачилик асосан яйлов-қиш ва қисман кўчманчи чорвачиликка бўлинган. Хонликнинг оз сонли аҳолиси доимий яшаш жойига эга бўлмаган ва фақат кўчманчи чорвачилик билан шуғулланган. Гирхбулоқ, Гойча, Абаран, Дарачичек, Гарнибасар, Ведибасар, Талин, Сурмали, Дараканд-Парченис туманларида чорвачилик учун кўпроқ мос келадиган яйловлар мавжуд эди[212].

Ҳунармандчилик ва савдо

Озарбайжон тарихи музейида намойиш этилган Ираван хонлигига тегишли таомлар

Ҳунармандчилик санъатнинг турли соҳаларини қамраб олди. Тўқувчилик ва кулолчилик, анъанавий ҳунармандчилик ривожланган. Улар орасида гилам ишлаб чиқариш алоҳида ажралиб турарди. Хонликда кулолчилик маҳсулотлари маҳаллий хом ашёларга асосланган эди[213].

Тўқув билан боғлиқ санъат турларидан бири бу бўяш эди. Бу соҳа тўқимачилик учун иплар, пахта ва жун матоларни бўяшда муҳим рол ўйнади. Бўяшда қизил қўнғиздан олинган қизил бўёқ ва турли бўёқ ўсимликларининг табиий бўёқлари ишлатилган[214].

Озарбайжон тарихи музейида намойиш этилган Ираван хонлигининг миллий либослари

Тери буюмлари Ираван хонлигида қайта ишланган. Шу маънода нафақат маҳаллий терилар ва терилар, балки Баязид ва Макудан импорт қилинган хом ашёлардан ҳам фойдаланилган. Тери буюмлари ишлаб чиқариш отлиқларнинг талабларига жавоб берди. Бундан ташқари, Ираван хонлигида шиша ишлаб чиқариш, совун тайёрлаш, мойлаш ва б. ҳунармандчилик соҳалари бўлган[215].

Ираван шаҳри яқинидаги Гогб туз конидан қазиб олинган туз Грузия, Имерети, Ахалсихе ва бошқа ҳудудларга экспорт қилинди. Тузга талаб катта бўлгани сабабли Гогб тоғининг этагида иккита мина бор эди. Рус манбаларига кўра, Хусейнгулу хон даврида туз ишлаб чиқариш йилига 14000 рублни ташкил этган[216].

У Иравандан турли карвон йўлларини босиб ўтди. Улардан биринчиси Ҳиндистон, Ўрта Осиё ва Эронни Табриз ва Нахичеван орқали Ираван хонлигига боғлайдиган карвон йўли эди. Ушбу карвон йўли „Эрзурум йўли“ ёки „Безирган йўли“ деб номланган. Иравандан Эрзурумгача бўлган яна бир карвон йўли Абаран ва Алагоз тоғларининг шимолий этакларидан ўтиб, Карсга, у ердан Хасангалага борди, у ерда у асосий йўл билан бирлашди. Иравандан Тбилисига (Грузия) карвон йўли Учкилса, Сардаробод, Ҳамамли, Жалолўғлу ва Шулавер орқали ўтган. Бу йўлнинг узунлиги тахминан Ираван − Агстафа йўлига тенг эди. Ираван бу йўл орқали Ганжага, Шамахида эса Озарбайжондан Россияга асосий савдо йўли билан боғланди. Карвон йўналишларида божхона ва ўтказиш пунктлари жуда кўп эди. Фақатгина Айилислидан Кагизмангача бўлган савдо йўлида олтита божхона пости мавжуд эди[217].

Ираванинг асосий савдо йўллари қуйидагилар: 1. Гюмри - Масдара - Сардаробод - Учкилса - Ираван - Нахичеван - Ордубад; 2. Сардаробод - Жафарага - Боязид пошо; 3. Сардарабад - Гогб - Аразсаҳили ва Кагизман - Эрзурум; 4. Ираван - Қорабог ъхонлигининг чегарасига қадар. 5. Ираван - Учкилса - Карс. Бу йўл Гизилкилса ва Гошаванг қишлоқларидан ўтди. Хонликнинг асосий савдо маркази Ираван шаҳри эди. Чет элдан олиб келинган савдо товарлари асосан шаҳар омборларида сақланар эди[217].

Ираван хонлигида ички ва ташқи савдо операцияларида турли хил валюталар ишлатилган. Гарапул деб номланган маҳаллий мис тангалар хонликда муҳим рол ўйнаган. Ираван вилояти хокимият даврида энг кўп фойдаланиладиган жойлардан бири ҳисобланган. Бозорларда миллий валюталардан ташқари Эрон, Усмонли империяси, Россия ва Озарбайжон хонлигида зарб қилинган тангалар ҳам мавжуд эди. Ушбу валюталар олтин, кумуш ва мисдан иборат эди. Тüмен, эгалик ёки миналтун, паноҳобод, қарапул, шаҳи, бисти, реал, рус императори, голландиялик червон, Усмонли дарулхлиафи ва маҳмудиси Ираван бозорида сотилган[218].

Эрга эгалик ва солиқ

Ерга эгалик

İИраван хонлиги даврида ерга эгалик қилиш шакллари қуйидагича[219]:

  • Хасс Бу ерлар Ираван ҳокимлари ва уларнинг оилаларининг шахсий мулки ҳисобланган. Ираван ҳукмдорлари энг йирик ер эгалари эдилар.
  • Дивани – Дивани - Давлат эрлари. Булар хазина ихтиёрида бўлган эрлар эди. Давлат эрларидан тушган даромадлар хазинага тушди.
  • Тиюл — Хон баъзи одамларга ҳарбий хизмат учун диван эрларидан совға сифатида умрбод тиюл берди. Тиюл эгаси хизматини тугатганда ёки вафот этганида, ҳадя қилинган қишлоқлар хазинага қайтарилди.
  • Пойдеворлар — доимий равишда диний муассасаларга берилган эрлар - масжидлар, мадрасалар ёки черковлар. Бошқа мулклар - уйлар, дўконлар, карвонсаройлар, тегирмонлар ва бошқалар. пойдевор ҳам бўлиши мумкин.
  • Жамоа – Бу ер участкалари асосан қишлоқ жамоаларига тегишли эди. Жамиятларга тегишли қишлоқлар ўша жамоага аъзо бўлган фуқароларга тегишли эди.
  • Мулк — Хусусий мулк бўлган эрлар эркин савдо қилиниши мумкин эди. Эрлар авлоддан-авлодга мерос бўлиб ўтди. Уй эгалари уйни парвариш қилишлари шарт эмас эди.

Солиқлар

Ираван хонлигида солиқларнинг миқдори ва миқдори ҳам турлича эди. Ушбу солиқлар асосан маҳсулотларга ва қисман пулларга ундирилган. Деҳқонлар тоифалари асосан субектлар, деҳқонлар ва одамлардан иборат эди. Солиқлар қуйидагича[220]:

  • Баҳра (малжаҳат) — эрдан фойдаланиш эвазига экинлардан олинадиган асосий солиқ эди. Хазина эрлари ҳосилининг ҳар 10 қисмидан 3,5 қисми хонга, қолган қисми эса деҳқонларга тегишли эди. Эр эгаларидан олинган ҳосилнинг 1,5 фоизи эр эгасига, икки қисми хазинага, қолган қисми эса култиваторга тушди.
  • Чўпбоши — чорвадорлар ўз ҳайвонларини давлат яйловларида боқаётганлари учун бу солиқни тўлаганлар. Бу маҳсулот томонидан тўланган.

Юқоридагилардан ташқари хонлик аҳолиси ўтлатиш, тутун чиқариш ва отлиқларнинг (арпа, эгар ювиш) ҳаражатлари учун пул тўлаган. Хоннинг амалдорлари деярли солиқлардан озод қилинган. Уй эгалари ва хоналарга тўланадиган солиқлардан ташқари, хонлик аҳолиси турли маросим ва байрамлар муносабати билан „пешкеш“ ёки „таътил“ берганлар.

Этник таркиби

1441-йилда Гарагоюнлу ҳукмдори Ёханшоҳ ҳукмронлиги даврида, арман католикосати Киликиядан Учукса монастирига Чукурсаднинг Вагаршабад қишлоғида жойлашган Учкилса монастирига кўчирилгандан сўнг, турли жойлардан келган оз сонли арманлар аста-секин хонликда жойлашдилар. Урушларда тез-тез қатнашиб турадиган Гарагоюнлу, Аггоюнлу ва Сафавий ҳукмдорлари Учкилса католикларига Эрон ва жанубий Анадолида христиан аҳолиси устидан ўз ҳокимиятини янада кучайтириш ва исён хавфини олдини олиш учун ёрдам берган[221].

ХВИИ асрнинг франсуз саёҳатчиси Шардиннинг сўзларига кўра, „... Ираван қалъаси саккиз юзга яқин уйдан иборат. У ерда фақат соф қонли қизил бошоқлар яшайди“[222]. Ерванд Шаҳазиз ўзининг „Қадимги Ираван“ китобида, Ираван аҳолисига мурожаат қилиб, франсуз саёҳатчиси Чардиннинг 1673-йилда Ираван қалъасида яшаган аҳоли тўғрисидаги маълумотлари ҳақида ёзади: „арманларнинг Ираванда фақат дўконлари бўлган...“[223] Миссионер Моне шундай ёзади: „Уйлардан кўра кўпроқ боғлар ва узумзорлар билан ўралган шаҳар икки томонлама қаср деворлари билан ўралган. ¼ Аҳолиси арман“[224].

Ираван хонлигидаги аҳолининг миллий таркиби тўғрисидаги маърузасида Паскевич бу ерда 10000 озарбайжон ва 3000 арман оилалари истиқомат қилганини таъкидлади. Америка Қўшма Штатларидан келган профессор Кастин Маккартининг таъкидлашича, 1828-йилдаги Россия истилосидан олдин Ираван хонлиги аҳолисининг 80 фоизи озарбайжон турклари бўлган[225].

Иван Чопиннинг ёзишича, 1828-1832 йилларга қадар Ираван хонлигида аҳолининг мутлақ кўп қисми мусулмонлар, яъни озарбайжон турклари эди. Унинг ҳисоб-китобларига кўра, Ираван вилоятида 81 749 мусулмон ва 25.151 арман бор эди. У мусулмон деганида, Шопин озарбайжон турклари ва мусулмон курдларини назарда тутган эди[226].

Шундай қилиб, 1829-1832-йилларда ўтказилган палаталарни рўйхатга олишни таҳлил қилиш натижасида, Руссо-Гажар урушларига қадар Ираван хонлигининг аҳолиси 134.646 кишини ташкил этган деган хулосага келиш мумкин. Уларнинг 99.609 нафари озарбайжон турклари, 19.878 нафари арманлар, 14.902 нафари курдлар ва 257 нафари римликлар бўлган[5].

Умуман олганда, 1828-1830 йилларда Туркманчай шартномаси (1828) бўйича Озарбайжонда 40,000 Эрон арманлари ва Эдирне тинчлик шартномаси (1829) бўйича 84.000 турк арманлари жойлаштирилди ва уларнинг аксарияти Елизаветпол ва Ираван вилоятларининг энг яхши эрларига жойлашдилар. Айнан шу даврдан бошлаб Озарбайжоннинг ғарбий эрларида арманларнинг жойлаштирилиши қирғинлар, қирғин ва яқин келажакда маҳаллий озарбайжон туркларининг депортация қилинишини англатади[227].

Белгилар

  1. ↑ Верст – узунлуқ öлçüсü, 1, 06 км-əбəрабəрдир.
  2. ↑ Бöлüк артиллерия қüввəлəриндə Батарея, сəрҳəд қüввəлəриндə Застава, ҳава қüввəлəриндə Эскадриля, дəниз қüввəлəриндə исə Эскадрон адланıр.
  3. ↑ Фарс сöзü олуб, ики – „хар“ (эşşəк), вə „бар“ (йüк) сöзлəриндəн əмəлə гəлмиşди. Халвар ҳəм ири çəки ваҳиди, ҳəм дəсаҳəöлçüсü иди. 1 халвар 100 батмана бəрабəр иди. Тəбриз батманıилə1 халвар 300 кқ, İрəван батманıилəисə450 кқ-а бəрабəр иди. Саҳəваҳиди кими 1 халвар 1, 5 десятинəбəрабəрдир.

Манбалар

  1. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. "Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн(ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда)". с.400.
  2. ↑ Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях, ч.И-ИВ. с.288.
  3. ↑ Шопен И. "Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи". с.162.
  4. ↑ ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/эреван-1#ии
  5. ↑ 5,0 5,1 Э. Қараев с.400.
  6. ↑ 6,0 6,1 азертаг.аз. „İрəван ханлığı.“ (аз).
  7. ↑ 7,0 7,1 İрəван - қəдим Азəрбайcан торпаğı
  8. ↑ „АФСҲАРИДС“. ираниcаонлине.орг.
  9. ↑ Мирзə Адıгöзəл бəй. Қарабаğнамə. Қарабаğнамəлəр, И китаб.с.33
  10. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.51.
  11. ↑ Дəлили Ҳ. Азəрбайcанıн cəнуб ханлıқларı (ХВИИИ əсрин икинcи ярıсıнда).с.40
  12. ↑ Яқуб Маҳмудов. А. А. Бакıханов адıна Тарих İнституту. „İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси)“.с.27.
  13. ↑ Сəмəд Сəрдариния. “İрəван мüсəлман сакинли вилайəт олмуşдур”.с.62.
  14. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.13.
  15. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев.Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн.с.51.
  16. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.83.
  17. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.53.
  18. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.52.
  19. ↑ İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.171-72.
  20. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.54.
  21. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.172.
  22. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.57-58.
  23. ↑ Сəмəд Сəрдариния. “İрəван мüсəлман сакинли вилайəт олмуşдур”. с.64.
  24. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.52.
  25. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.58-59.
  26. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.90.
  27. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.59.
  28. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.60.
  29. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.89.
  30. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.61-62.
  31. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.62.
  32. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.62-63.
  33. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.66.
  34. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.173.
  35. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.174.
  36. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.175.
  37. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.73.
  38. ↑ Сəмəд Сəрдариния. “İрəван мüсəлман сакинли вилайəт олмуşдур”.с.69-70.
  39. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.83-84.
  40. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.178.
  41. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.104.
  42. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.84.
  43. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.179.
  44. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.85-86.
  45. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.85.
  46. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.87.
  47. ↑ 47,0 47,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.90.
  48. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.180.
  49. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.28.
  50. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.91.
  51. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.92.
  52. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.93.
  53. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.111.
  54. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.96.
  55. ↑ Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г. В 3-х т. СПб., 1869.c.2, сəҳ.178
  56. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.96-97.
  57. ↑ Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г. c.2, сəҳ.177
  58. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.97.
  59. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.97-98.
  60. ↑ Дəлили Ҳ. Азəрбайcанıн cəнуб ханлıқларı (ХВИИИ əсрин икинcи ярıсıнда). Бакı, “Элм”, 1979, 144 сəҳ.с.130-131.
  61. ↑ 61,0 61,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.98.
  62. ↑ Дəлили Ҳ. Азəрбайcанıн cəнуб ханлıқларı (ХВИИИ əсрин икинcи ярıсıнда).с.133.
  63. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.100.
  64. ↑ Дубровин Н. Закавказье от 1803–1806 года. СПб, 1866, с.139.
  65. ↑ Қарабаğлı Мирзə Cамал Cаванşир. Қарабаğ тарихи. Қарабаğнамəлəр, И китаб, Бакı, Язıçı, 1989, с.125.
  66. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.101.
  67. ↑ Қарабаğлı Мирзə Cамал Cаванşир. Қарабаğ тарихи. Қарабаğнамəлəр, И китаб, с.145.
  68. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.102.
  69. ↑ Богданова Н.Г. Аграрные отношения в. Азербайджане в 1870–1913 гг. с.169-170.
  70. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.103.
  71. ↑ 71,0 71,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.104.
  72. ↑ Қüдси Мəҳəммəд Мüслüм. İрəванлı Ҳüсейнəли ханıн мəктубларı.с.128-131.
  73. ↑ Қüдси Мəҳəммəд Мüслüм. İрəванлı Ҳüсейнəли ханıн мəктубларı.с.130.
  74. ↑ Қüдси Мəҳəммəд Мüслüм. İрəванлı Ҳüсейнəли ханıн мəктубларı.с.132-133.
  75. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.109.
  76. ↑ Əлиев Ф, Əлиев М. Нахçıван ханлığı (1747—1828).с.62.
  77. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.109-110.
  78. ↑ Əлиев Ф, Əлиев М. Нахçıван ханлığı (1747—1828).с.63.
  79. ↑ Мирзə Адıгöзəл бəй. Қарабаğнамə. Қарабаğнамəлəр, И китаб.с.50-51.
  80. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.116.
  81. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.35.
  82. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.90.
  83. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.118.
  84. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.120.
  85. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.184.
  86. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.120.
  87. ↑ Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г., c.2, с.403-404.
  88. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.122-123.
  89. ↑ Сəмəд Сəрдариния. “İрəван мüсəлман сакинли вилайəт олмуşдур”.с.72.
  90. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.122.
  91. ↑ Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г. г., c.2, с.431.
  92. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.123.
  93. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.124
  94. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.185.
  95. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.138.
  96. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.127.
  97. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.139.
  98. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.186.
  99. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.125.
  100. ↑ 100,0 100,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.136.
  101. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.193.
  102. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.193-194.
  103. ↑ Ибрагимбейли Х. Россия и Азербайджан в первой трети ХИХ века (из военно-политической истории).с.60.
  104. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.130.
  105. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.144.
  106. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.145.
  107. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.195-196.
  108. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.135.
  109. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.198.
  110. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.136.
  111. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.137.
  112. ↑ Дубровин Н. Закавказье от 1803–1806 года. с.313-314.
  113. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.200.
  114. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.201.
  115. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.157.
  116. ↑ Насир Нəcми. Аббас Мирзə. с.31.
  117. ↑ Потто В. Утверждение русского владычества на Кавказе.с.155.
  118. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.203.
  119. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.166.
  120. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.148.
  121. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.173.
  122. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.204.
  123. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.175.
  124. ↑ 124,0 124,1 А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.205.
  125. ↑ 125,0 125,1 Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.154.
  126. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.178.
  127. ↑ Финкенşтейн мüқавилəси сəнəдин əсли
  128. ↑ Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г.с.254.
  129. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.206.
  130. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.179.
  131. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.207.
  132. ↑ 132,0 132,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.182.
  133. ↑ 133,0 133,1 Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.155.
  134. ↑ 134,0 134,1 А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.208.
  135. ↑ Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 г.г.c.3, сəҳ.390
  136. ↑ Потто В. Утверждение русского владычества на Кавказе.с.305.
  137. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.185.
  138. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.157.
  139. ↑ Сəмəд Сəрдариния. “İрəван мüсəлман сакинли вилайəт олмуşдур”. с.77-78.
  140. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.159.
  141. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.200-202.
  142. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.206-207.
  143. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.209.
  144. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.220.
  145. ↑ Қарабаğнамəлəр, И китаб.с.81-82
  146. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.211.
  147. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.161.
  148. ↑ 148,0 148,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.217.
  149. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.222-223.
  150. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.224.
  151. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.222.
  152. ↑ Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич, его жизнъ и деятелъность.с.256.
  153. ↑ Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич, его жизнь и деятельность.с.258.
  154. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.224.
  155. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.225.
  156. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.226.
  157. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.226.
  158. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллимйин орталарıнда).с.227.
  159. ↑ А. А. Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.228.
  160. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.234-235.
  161. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.162.
  162. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.237,241.
  163. ↑ Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич, его жизнъ и деятелъность.с.309.
  164. ↑ 164,0 164,1 А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.230.
  165. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.238.
  166. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.166.
  167. ↑ . Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.242-243.
  168. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.233-234.
  169. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.243-244.
  170. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.256.
  171. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.167.
  172. ↑ Сəмəд Сəрдариния. “İрəван мüсəлман сакинли вилайəт олмуşдур”.с.119.
  173. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.246.
  174. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı. с.168.
  175. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.255.
  176. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.450.
  177. ↑ Биберштейн М. Описание провинции, расположенных на левом берегу Каспийского моря между реками Терек и Кура стр.52.
  178. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.491.
  179. ↑ Қüдси Мəҳəммəд Мüслüм. İрəванлı Ҳüсейнəли ханıн мəктубларı, 1789-1791.с.49.
  180. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.270-276.
  181. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.298.
  182. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.441-448
  183. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.285
  184. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.457.
  185. ↑ Елми редактор: Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.98.
  186. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.431.
  187. ↑ Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях с.с.7.
  188. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.468
  189. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.128.
  190. ↑ 190,0 190,1 Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).433.
  191. ↑ Жосепҳ Л. Wиэcзйнски – Тҳе Модерн энcйcлопедиа оф Руссиан анд Совиэт ҳисторй, Том 10, Аcадемиc Интернатионал Пресс, 1994, Стр. 218
  192. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.436.
  193. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи. с.255.
  194. ↑ Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях, ч.ИВ.с.292.
  195. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.437.
  196. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.92.
  197. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.866
  198. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.866-867.
  199. ↑ Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. „İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси)“.с.124.
  200. ↑ "Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда)".с.438.
  201. ↑ Кəримов Кəрим. "İрəван сəрдарıнıн сарайı", „Ени фикир“ қəзети, 18-октябр 1995-cи ил, № 5.
  202. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.903-904
  203. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.426.
  204. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.132.
  205. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.718.
  206. ↑ А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.126.
  207. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.739.
  208. ↑ 208,0 208,1 Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях.c.ИВ.с.280.
  209. ↑ Обозрение российских владений за Кавказом в статическом, этнографическом, топографическом, финансовом отношениях.c.И.с.51.
  210. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.741-742.
  211. ↑ Елми редактор: Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.63.
  212. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.519-525.
  213. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.851-853
  214. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.374.
  215. ↑ Елми редактор: Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.65.
  216. ↑ Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи.с.827-828
  217. ↑ 217,0 217,1 Елми редактор: Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.66.
  218. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.388.
  219. ↑ Элçин Теймур оğлу Қараев. Азəрбайcанıн İрəван бöлгəсинин тарихиндəн (ХВИИ йüзиллийин сону–ХИХ йüзиллийин орталарıнда).с.337-344
  220. ↑ Елми редактор: Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.70
  221. ↑ Елми редактор: Яқуб Маҳмудов. А.А.Бакıханов адıна Тарих İнституту. İрəван ханлığı (Русия иşğалı вə эрмəнилəрин Şимали Азəрбайcан торпақларıна кöçüрüлмəси).с.40
  222. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.45.
  223. ↑ Յերվանդ Շահազիզ: Հին Յերեվանը: Յերեվան, 1931: с.34.
  224. ↑ Маме-Cлаираc. Ҳисториэ де Персе, депуис ле cомменcемент де cе Синcле. Парис, т. ИИ, МДCCЛ (1750).с.154
  225. ↑ Фəридə Əлиева. „анл.аз“ (аз). İрəван ханлığı (18 март,2009.). 2022-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган.
  226. ↑ Фуад Əлиев, Урфан Ҳəсəнов. İрəван ханлığı.с.16.
  227. ↑ Юсиф Қазıев. „Эрмəни мəсəлəси“ (Яланлар вə герçəклəр).Қафқаз Университети Қафқаз Араşдıрмаларı İнституту Нəşрийятı №: 10.с.9.

Адабиётлар

  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. „Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари)“ 400 б.
  • ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/эреван-1#ии
  • Чехиядаги Кавказ учун Россия ҳокимиятининг шарҳи, этнографик, топографик, молиявий муносабатлар, ч.И-ИВ. 288 б.
  • Шопен И. „Арманистон вилоятининг Россия империясига қўшилиш даврида тарихий ёдгорлиги“. 162 б.
  • азертаг.аз. „Ираван хонлиги“ (Озарбайжон).
  • „АФСҲАРИДС“. ираниcаонлине.орг.
  • Мирзо Адигозал ака. Қорабогъ ҳарфлари, мен китоб. п.33
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) П. 51.Озарбайжоннинг жанубий хонликлари (ХВИИИ асрнинг иккинчи ярми)
  • Ёқуб Маҳмудов. А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. „Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши)“. П.27.
  • Фуад Алиев, Урфан Ҳасанов. Ираван хонлиги. п. 13.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан. п. 51.
  • Фуад Алиев, Урфан Ҳасанов. Ираван хонлиги. п. 83.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари). 53 б.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши). Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п.171-172.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 54 б.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п.172.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари). п.57-58.
  • Самед Сардариния. „Ираван мусулмон вилояти эди“. п.64.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 52 б.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 58-59 б.
  • Фуад Алиев, Урфан Ҳасанов. Ираван хонлиги. п. 90.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 59 б.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 60 б.
  • Фуад Алиев, Урфан Ҳасанов. Ираван хонлиги. п. 89.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 61-62 б.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари). Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 62-63 б.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 66 б.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п.173.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п.174.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п.175.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари). Самед Сардариния. „Ираван мусулмонлар яшайдиган вилоят эди“.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 83-84 б.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п.178.
  • Фуад Алиев, Урфан Ҳасанов. Ираван хонлиги. п. 104.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари).
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п. 179.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 85-86 б.
  • Бутков П.Г. 1722-йилдан 1803-йилгача Кавказнинг янги тарихи учун материаллар. 3-х т ичида. Санкт-Петербург, 1869.c.2, п. 178.
  • Далил Ҳ. Озарбайжоннинг жанубий хонликлари (ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида). Боку, „Илмий“, 1979, 144 б., 130-131.
  • Озарбайжоннинг жанубий хонликлари (ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмида).
  • Дубровин Н. 1803-1806 йилларда Зақафқазия. СПб, 1866, с.139.
  • Қорабог`дан келган Мирзо Жамол Жаваншир. Қорабог ътарихи. Қорабог ъҳарфлари, И китоб, Боку, Ёзувчи, 1989, 125 б.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) п.101.
  • Богданова Н. Г. Аграр муносабатлар в. 1870-1913 йилларда Озарбайжон. 169-170 б.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) п.103.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) п. 104.Қудси Муҳаммад Муслим. Ираванинг Хусейнали хонининг хатлари.п.128-131.
  • Қудси Муҳаммад Муслим. Ираванинг Хусейнали хонининг хатлари. п. 130.
  • Қудси Муҳаммад Муслим. Ираванинг Хусейнали хонининг хатлари. п. 132-133.
  • Алиев Ф., Алиев М.Нахçıван хонлиги (1747—1828). п. 62.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) 109-110 б.
  • Мирзо Адигозал ака. Қорабогъ. Қорабогъ ҳарфлари, мен китоб. п. 50-51.
  • Дубровин Н. 1803-1806 йилларда Зақафқазия. п. 313-314.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига жойлашиши) п. 200-201.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши).
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) п. 166.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (рус истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига жойлашиши).
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) п. 175.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (рус истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига жойлашиши).
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари) п. 178.
  • Бутков П.Г. Кавказнинг янги тарихи учун материаллар 1722-йилдан 1803 г.с.3, 390 б.
  • Потто В. Кавказда Россия суверенитетини тасдиқлаш 305 б.
  • Самед Сардариния. „Ираван мусулмон вилояти эди.“ п. 77-78.
  • Биберштейн М. Терек ва Кура дарёлари ўртасида Каспий денгизининг чап қирғоғида жойлашган вилоятларнинг тавсифи 52 б.
  • Шопен И. Арманистон вилояти давлатининг Россия империясига қўшилиш давридаги тарихий ёдгорлиги.
  • Қудси Муҳаммад Муслим. „Ированнинг Хусейнали хоннинг мактублари, 1789-1791“ п.49,.
  • Элчин Теймур ўғли Гараэв. Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари). п. 270-276.
  • Шопен И. Арманистон вилояти давлатининг Россия империясига қўшилиш давридаги тарихий обидаси. 457 б.
  • Иосиф Л. Wиэцински - Россия ва Совет тарихининг замонавий энциклопедияси, 10-жилд, Академик халқаро матбуот, 1994, п. 218.
  • Шопен И. Арманистон ҳудудининг Россия империясига қўшилиши даврида тарихий ёдгорлик. 255 б.
  • Россия ҳокимиятининг Кавказ учун статик, этнографик, топографик, молиявий муносабатлардаги шарҳи, 222 б.
  • Шопен И. Арманистон вилояти давлатининг Россия империясига қўшилиш давридаги тарихий ёдгорлиги.
  • Ёқуб Маҳмудов. А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. „Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши)“ п.124.
  • „Озарбайжоннинг Ираван вилояти тарихидан (ХВИИ аср охири - ХИХ аср ўрталари)“ 498 б.
  • Каримов Карим. „Ираван бошлиғи саройи“, „Янги фикр“ газетаси, 1995-йил 18-октябр, 5-сон.
  • Шопен И. Арманистон ҳудудининг Россия империясига қўшилиш давридаги тарихий обидаси. 902.
  • Шопен И. Арманистоннинг тарихий ёдгорлиги Россия империясига қўшилиш даврида. 903-904
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига жойлашиши) п. 132.
  • А. А. Бакиханов номидаги Тарих институти. Ираван хонлиги (Россия истилоси ва арманларнинг Шимолий Озарбайжон ерларига кўчирилиши) п. 126.
  • Шопен И. Арманистон ҳудудининг Россия империясига қўшилиши даврида тарихий ёдгорлик. Россия ҳокимиятининг Кавказ учун қилган шарҳи мақолада, этнографик, топографик, молиявий муносабатлар.c.ИВ. с. 280.
  • Россия ҳокимиятининг Кавказ учун қилган шарҳи мақолада, этнографик, топографик, молиявий муносабатлар. c. и. с. 51.
  • Шопен И. Арманистоннинг тарихий ёдгорлиги Россия империясига қўшилиш даврида. 751-742.
  • Шопен И. Арманистоннинг тарихий ёдгорлиги Россия империясига қўшилиш даврида. 851-853.
  • Фарида Алиева (2009-йил 18-март). анл.аз. Ираван хонлиги (Озарбайжон).
  • Юсиф Газиев. "Арманистон масаласи" (Ёлғон ва фактлар). Кавказ университети Кавказ тадқиқот институти нашриёти №: 10.п. 9.

Яна қаранг

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Iravan_xonligi" dan olindi