Irena Sendlerowa
| Ирена Сендлероwа | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
Ирена Кшизҳановская 15-феврал 1910-йил |
| Вафоти |
12-май 2008-йил Варшава, Полша |
| Отаси | Станислав Кшизҳановски |
| Мукофотлари | Оқ бургут ордени |
Ирена Сендлероwа (полякча: Ирена Станисłаwа Сендлероwа), шунингдек, Ирена Сендлер номи билан танилган (15-феврал 1910, Варшава — 12-май 2008, Варшава) — Варшава геттосидан 2500 яҳудий боласини қутқарган полшалик активист.
Биография
Эрта ҳаёт

Ирена, Станислав Кшизҳановски (1877-1917) ва Янина Каролина Гзҳибовская (1885-1944) оиласида туғилган. Ирена туғилишидан олдин, унинг отаси 1905-йил инқилоби даврида ер ости фаолиятида иштирок этган, Полша социалистик партиясида бўлган ва қолган шифокорлар ёрдам беришдан бош тортганда камбағал яҳудийларни даволаган социалистик шифокор бўлган. У беморлардан юқтирган тифдан вафот этди. Ўлимидан сўнг, яҳудий жамоасининг вакиллари хотинига Ирена таълимини тўлашда ёрдам беришни таклиф қилишди, у мактабдан кейин Варшава университетига Полша адабиёти бўлимига кирди ва Полша социалистик партиясига қўшилди.
Иккинчи жаҳон уруши


Иккинчи жаҳон уруши пайтида Ирена Сендлероwа — Варшава Соғлиқни сақлаш бошқармаси ходими ва яҳудийларга ёрдам бериш Кенгашининг (Жегот) ер ости ташкилоти (Иоланта тахаллуси остида) аъзосига айланди. У тез-тез Варшава геттосига ташриф буюрарди ва у ердаги касал болаларга қарарди. У ва унинг ўртоқлари геттодан 2500 болани олиб кетишди, кейинчалик улар Полша болалар уйларига, хусусий оилаларга ва монастирларга топширилди.
Чақалоқларга уйқу таблеткалари берилди, улар нафас олиши учун учун кичик тешик қутиларга жойлаштирилди ва лагерга дезинфекциялаш воситаларини етказиб берадиган машиналарда ташиб борилди. Баъзи болалар геттога бевосита улашган уйларнинг подваллари орқали, бошқа болалар эса сумкалар, саватлар ва картонли қутиларга солиб олиб кетилди.
У чақалоқларни асбоблар қутисида, катта ёшдаги болаларни-юк машинасининг тарпаулин остига яширган. Бундан ташқари, машина геттога кирганда ёки ундан чиқарилганда, машинадаги ит вовуллашга ўргатилган эди; бошқа бир версияга кўра, ит кабинада ўтирарди ва ҳайдовчи дарвозадан чиқиб, итни вовуллаши учун панжасини босиб қўяди. Итнинг қичқириғи чақалоқларнинг шовқинини ёки йиғи овозини билинтирмайди.
Ирена Сендлероwа барча қутқарилган болаларнинг маълумотларини нозик қоғознинг тор чизиқларига ёзиб қўйди ва бу рўйхатни шиша идишга яширди. Урушдан кейин болаларнинг қариндошларини топиш учун шишани дўстининг боғидаги олма дарахти остига кўмиди[1].
1943-йил 21-октябр (бошқа манбаларга кўра, 18-октябр) 1943-йил кир ювиш хонасида фитна йиғилишларидан бири бўлган кир ювиш хонасининг эгаси ҳибсга олинди[1]. У" Сербия " павяк қамоқхонасида сақланган, у ерда кир ювиш хонасида ишлаган. Қийноқлардан кейин у ўлимга ҳукм қилинди, аммо қутқарилди: уни қатл этилган жойга олиб борадиган соқчилар „Жегота“ томонидан пора олишди ва 13-ноябр куни Сендлероwа яширинча қамоқдан чиқарилди. Расмий ҳужжатларда у қатл этилган деб эълон қилинди. Уруш тугагунига қадар Ирена Сендлероwа яшириниб юрди, аммо яҳудий болаларига ёрдам беришда давом этди. 1945- йил март ойида Варшава аллақачон озод қилинганида, у коммунистик активист Ежи Албречт таклифига биноан ижтимоий ёрдам бўлими бошлиғининг ўринбосари этиб тайинланди ва етимлар бошпаналарини, қариялар уйларини, шунингдек, фоҳишалик билан кун кечириб яшаётган аёллар ва қизлар учун махсус марказларни очишга кўп ҳаракат қилди.
Урушдан кейин

Урушдан кейин Сендлероwа ўзининг сирли жойини ковлаб қутқарилган болалар ҳақидаги маълумотларни 1947-йилдан 1949-йилгача Полша яҳудийлари Марказий қўмитаси раиси Адолф Берманга топширди. Ушбу рўйхат ёрдамида қўмита ходимлари болаларни топиб, қариндошларига топширдилар. Етимлар яҳудий болалар уйларига жойлаштирилган. Кейинчалик уларнинг катта қисми Исроилга кўчирилди[2].
Полшада коммунистик режим ўрнатилгандан сўнг, Ирен Сендлероwа қувғинда Полша ҳукумати ва Краёва армияси билан ҳамкорлиги учун сўроқ қилинди. Сендлероwа 1949-йилда сўроққа тутилганида ҳомиладор эди. Бола (Анджей) 1949-йил 9-ноябрда эрта туғилган ва 11 кундан кейин вафот этган[3].
Ижтимоий ёрдам бўлими бошлиғининг ўринбосари сифатида Сендлероwа 1950-йил мартгача ишлаган, кейин икки йил ногиронлар уюшмасида васийлик бўлими бошлиғи, сўнг Варшава соғлиқни сақлаш ва ижтимоий таъминот бўлимида ўқитувчи (1953-1954), доялар давлат мактабида директор ўринбосари (1954-1955) ва давлат меҳнат мактаби бош директорининг ўринбосари (1955-1958) бўлиб фаолият юритди. 1958 — 1962-йилларда соғлиқни сақлаш ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлигидаги ўрта тиббиёт мактаблари департаменти директори бўлди. 1962-йилдан бери давлат тиш техник мактаби бош директорининг ўринбосари бўлиб ишлаган. 1967-йилда нафақага чиққан бўлсада 1984-йилгача у тиббиёт коллежи кутубхонасида ишлашни давом эттирди.
1965-йилда Исроилнинг Европа яҳудийлари фалокати институти ва „яд ва шем“ Холокост музейи Ирена Сендлерни „дунё халқларининг солиҳлиги“ унвонига сазовор қилди.
Уч марта турмушга чиқди. 1931-йилда у Варшава университетининг классик филология кафедрасида кичик ассистент Мечислав Сендлер (1910-2005) га турмушга чиқди, аммо уруш бошланишидан олдин улар ажралишган бўлса-да, ажралишмаган. Уруш пайтида Мечислав қўлга олинди. 1947-да ватанига қайтиб келгандан сўнг, улар ажрашишди ва ўша йили Ирена Згзембски Стефанига (аслида яҳудий одам Cелникиэре, 1912-1961) турмушга чиқди, у билан талаба йилларида учрашган ва у билан бўлган муносабатлар Германия ҳужумидан олдин бошланган. Уларнинг учта фарзанди бор эди: Анджей, Адам (1951-1999) ва Янина (туғилган. 1947-йилда). Улар 1961-йилда ажрашишди, шундан кейин Ирена яна Мечиславга қая турмушга чиқди (ўша пайтда у ҳам хотинининг ўлими билан тугаган никоҳга эга эди) ва улар 10 йил бирга яшади, кейин яна ажрашишди, аммо умрининг охиригача яхши муносабатларни сақлаб қолишди.
Ирена Сендлер ҳаётининг сўнгги йилларини Варшава марказидаги бир хонали квартирада яшаган[4]. 12-май 2008-йилда Варшавада 99 ёшида вафот этди. Варшавадаги Повонзковский қабристонига дафн этилди[5].
Мукофотлар
- 1965-йилда Исроил Холокост музейи „яд ва шем“ Ирене Сендлерни „дунё халқларининг солиҳлиги“унвонига сазовор қилди.
- 2003-йилда у Полшанинг энг юқори давлат мукофоти — оқ бургут ордени билан тақдирланган.
- 2007-йилда Полша Президенти ва Исроил Бош вазири 2,500 га яқин болалар ҳаётини сақлаб қолгани учун Нобел тинчлик мукофотига номзод қилиб кўрсатдилар[6], аммо мукофот АҚШ вице-президенти Алберт горга глобал исишни ўрганиш бўйича фаолияти учун берилди[7], чунки мукофот сўнгги икки йил ичидаги ҳаракатлар учунберилган[8].
- 2007-йилда у халқаро табассум ордени билан тақдирланди ва мукофотланганларнинг энг ёши каттаси бўлди.
- Варшава ва Тарчин шаҳрининг фахрий фуқароси номини олди.
Абадий хотира
Санъатда
- 2009-йил апрел ойида Латвияда 2008-йил кузида суратга олинган „Ирена Сендлернинг Жасур юраги“ телевизион филми Америка телевизион экранларида намойиш этилди. Ирена янги Зеландия актрисаси Анна Пакуин томонидан ижро этилди[9][10].
- Ирена Сендлероwанинг ҳаёти қўшиқларда ҳам акс эттирилган. Мисол учун, 2009-да ирландиялик Сихтеэн Деад Мен гуруҳи „Ирена“ (ҲФWҲ Реcордс) қўшиғини ижро этди. 2012-да Киэвнинг „Вивиэн Морт“ гуруҳи Театр Пипино албомини чиқарди, ундаги „Ирен“ қўшиғи Ирене Сендлерга бағишланган.
Нумизматикада
- Ирена Сендлер портрети Зофя Коссак-Счуцкая ва Матилда Геттер билан биргаликда Полша Солиҳ халқларининг полша кумуш тангаларига жойлаштирилган (қаранграсм).
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 см. книгу Анна Миэсзкоwска
- ↑ (см. Анна Мешковска „Матка детей Холокоста. История Ирени Сендлеровей“)
- ↑ Яровер Эл П. Ирина Сендлер. Праведница мира
- ↑ Нобелевская премия за спасениэ эвреэв
- ↑ „Одесзли w тйм року: гдзиэ споcзйwажą?“. Żйcиэ Wарсзаwй. Қаралди: 2022-йил 19-июн.
- ↑ Тҳе Эcономист, Май 24, 2008
- ↑ „Тҳе Нобел Пеаcе Призе 2007“ (эн). Нобелевский фонд. 2012-йил 27-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-май.
- ↑ „Лифе ин а Жар: Тҳе Ирена Сендлер Прожеcт“ (эн). иренасендлер.cом. 2013-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-май.
- ↑ Храброе сердце Ирены Сендлер ИМДбда
- ↑ „В Риге состоится премьера снятого здесь фильма «Храброе сердце Ирены Сендлер»“. 2010-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 4-ноябр.