Iroda Erkinligi

Ирода эркинлиги (ингл. Фреэ wилл) — шахснинг турли хил муқобил имкониятлар орасидан онгли равишда танлов қилиш ва ўз ҳаракатларини ташқи тўсиқларсиз ёки ички мажбурловсиз мустақил белгилаш қобилиятидир. Ушбу тушунча фалсафа, этика, ҳуқуқ ва фанда марказий ўринлардан бирини эгаллайди.

Фалсафада

Фалсафада ирода эркинлиги масаласи асосан детерминизм (сабабият) тушунчаси билан боғлиқ ҳолда ўрганилади.

Детерминизм

Детерминизм — коинотдаги барча ҳодисалар, шу жумладан инсон хатти-ҳаракатлари ҳам олдиндан мавжуд сабаблар томонидан белгилаб қўйилганлигини та’кидловчи та’лимотдир. Бу ғоя камида 2500 йиллик тарихга эга бўлиб, оламни ўзига хос мураккаб механизмга (машинага) қиёслайди

Қат'ий детерминизм ва Инкомпатибилизм

Қат'ий детерминизмга кўра, ўтмишдаги ҳодисалар келажакдаги барча воқеаларни тўлиқ белгилайди. Бу қараш "коинот худди соат механизмига ўхшайди" деган ғояга асосланади. Франсуз математиги ва астрономи Пер-Симон Лаплас 1814-йилда машҳур фикрий тажрибани таклиф қилган (кейинчалик "Лаплас демони" деб номланган): агар бирор интеллект коинотдаги барча атомларнинг ҳолатини билса, у келажакни мутлақ аниқлик билан башорат қила олади.

Агар қат'ий детерминизм ҳақиқат деб қабул қилинса, инсоннинг ирода эркинлигига эга бўлиши мантиқан имконсиз бўлиб қолади. Ушбу қараш фалсафада инкомпатибилизм (мос келмаслик) деб аталади. Инкомпатибилистлар детерминизм ва ирода эркинлиги бир вақтнинг ўзида мавжуд бўла олмаслигини та’кидлайдилар.

Юмшоқ детерминизм (Компатибилизм)

Кўплаб файласуфлар қат'ий детерминизм хулосаларига қўшилмайдилар. Юмшоқ детерминизм ёки компатибилизм (мослик назарияси) тарафдорлари сабабият қонунларини инкор этмаган ҳолда, ирода эркинлиги мавжудлигини ҳимоя қиладилар.

Девид Юм (Давид Ҳуме) фикрича, ирода эркинлиги — бу бир хил шароитда мутлақо бошқача қарор қабул қилиш эмас, балки шахснинг ўз хоҳиш-истакларига кўра тўсиқларсиз ҳаракат қилиш қобилиятидир.
Стоик файласуф Хрисипп (Чрйсиппус) бу ҳолатни аравага боғланган ит мисолида тушунтиради: ит араванинг ортидан ўз ихтиёри билан югуриши ёки судраб кетилиши мумкин, лекин барибир ҳаракат йўналиши белгиланган бўлади.

Уилям Жеймс қарашлари

Америкалик файласуф ва психолог Уилям Жеймс 1884-йилда "Детерминизм дилеммаси" (Тҳе Дилемма оф Детерминисм) асарида "юмшоқ детерминизм" атамасини қўллаган. Жеймс воқеаларни "сабабий аниқланганлар" ва "тасодифийлар"га ажратиш орқали детерминизмнинг инсон ахлоқий танловига та'сирини таҳлил қилган.

Уилям Жеймс ўзининг "Тҳе Wилл то Белиэве" асарида шундай ёзади:

"Ишончим комилки, математика ва физика фанларининг барча улкан ютуқлари — эволюция та'лимотлари, қонунларнинг бир хиллиги ва бошқалар — дунёни шунчаки тажрибамиздаги хом тартибсизликдан кўра, онгимизда янада оқилона шаклга келтиришга бўлган енгилмас истагимиздан келиб чиқади... Масалан, сабабият тамойили — бу шунчаки постулатдир..."

Ҳуқуқда

Замонавий ҳуқуқ тизимлари презумпсияга кўра инсонни ирода эркинлигига эга субект деб ҳисоблайди. Суд жараёнларининг асоси шахснинг ўз ҳаракатлари учун жавобгарлигини аниқлашга қаратилган. Жиноят ҳуқуқида қасд (менс реа) тушунчаси муҳим аҳамиятга эга:

Шахс ҳақиқатан ҳам ушбу ҳаракатни содир этганми?
У буни онгли равишда, ўз қарори билан амалга оширганми?

Судлар метафизик даражадаги "ирода эркинлиги мавжудми?" деган саволни муҳокама қилмайди, балки шахснинг ақлий расо эканлиги ва ўз ҳаракатларини бошқара олиш қобилиятига таянади.

Фанда (Физика)

Тарихий жиҳатдан, Демокрит каби қадимги мутафаккирлар коинотни тўлиқ детерминистик (атомлар ҳаракати билан белгиланувчи) тизим деб ҳисоблашган. Классик физикада ҳам етарли ма'лумотга эга бўлиш келажакни башорат қилиш имконини беради, деган қараш ҳукмрон эди.

Бироқ, замонавий фан, хусусан, квант физикаси бу қарашни ўзгартирди. Ҳозирги илмий назариялар коинотни қат'ий детерминистик эмас, балки стохастик (эҳтимолликка асосланган) жараёнлар ва қонуниятларнинг аралашмаси сифатида тавсифлайди. Бу эса микродунёда тасодифийлик мавжудлигини ва келажакни мутлақ аниқлик билан олдиндан айтиб бўлмаслигини кўрсатади.