Iroq dinori
| динор Iroq dinori | |
|---|---|
| [[Тасвир:|300пх|cентер]] | |
| ISO 4217: | IQD |
| Давлат номи: | Ироқ |
| Символ: | د.ع и ID |
Ироқ динори (арабча: دينار عراقي курдск. дй̰нạрй̰ ʿێрạқй̰) Ироқнинг расмий пул бирлиги, расмий равишда 1000 фулусга тенг.
Тарихи
Биринчи жаҳон урушидан олдин ва уруш даврида ҳозирги Ироқ Усмонли империясининг бир қисми эди. Империянинг расмий пул бирлиги Усмонли уруши эди, лекин Ироқда энг кенг тарқалган танга фунт стерлинг билан боғланган ҳинд рупияси эди.
1916-йилда инглиз қўшинлари томонидан ҳозирги Ироқ ҳудудининг бир қисми босиб олингандан сўнг, мамлакат Усмонли империяси таркибидан тортиб олинди. Британия ҳукумати ҳинд рупиясини миллий валюта деб эълон қилди ва Усмонли курушини муомаладан олиб ташлади[1].
Ироқ динори 1931/1932-йилларда Британия мустамлакасининг расмий пул бирлиги бўлган ҳинд рупияси ўрнига босиб чиқарилган/зарб қилинган ва муомалага киритилган. Мустақил валютага ўтишга тайёргарлик чораси сифатида 1932-йил апрел ойида Ироқ динорини яратган валюта қўмитаси ишлай бошлади. Қўмита 1947-йил 16-ноябргача, Ироқ Марказий банки ўз функсияларини алмаштирган пайтгача фаолият юритди.
Ироқ динори инглиз фунтига тенг эди. Британия ҳукумати Ироқ миллий валютасини кучли қўллаб-қувватлаб, 1 динор = 1 фунт стерлинг курсининг барқарорлигини таъминлаган[1]. Бу 1959-йилгача давом этди ва динорлар 1 динор = 2,8 АҚСҲ доллари курсида АҚСҲ долларига айлантирилди[2].
1986-йилдан 2003-йилгача муомалада бўлган динорлар „Саддамнинг динорлари“ сифатида маълум. Улар биринчи Форс кўрфази урушидан кейин доимий муомалада пайдо бўлди ва Саддам Ҳусайннинг портретини акс эттиради. Кўрфаз уруши бошланишидан олдин ҳам Ироқ динори барқарор эмас эди, банк тизими қулаб тушди ва гиперинфляция бошланди. 1990-йилда бир динор 3 АҚШ долларига тенг эди[3]. Биринчи Форс кўрфази урушидан олдин Ироқ валютаси дунёдаги энг барқарор пул бирлиги эди[4]. Бир Ироқ динори 3,3 АҚШ долларига тенг эди. Бироқ, Саддам Ҳусайн қўшинлари 1990-йилда Қувайтга бостириб кирганидан кейинги иқтисодий санксиялар туфайли динор қадрсизланиб кетди.
Инфляция туфайли фулуслар ҳисоб-китобларда ҳисобга олинмади, лекин тангалар муомалада бўлган. Мамлакатда валюта айирбошлаш шохобчалари деярли йўқ эди, лекин валютани Бағдод аэропортида, меҳмонхоналарда ёки банкларда алмаштириш мумкин бўлган[5]. 2003-йилга келиб, динорнинг қиймати сезиларли даражада тушиб кетди, 1 доллар учун улар 2000 Ироқ динорини беришган[6]. Ироқ Курдистони ҳудудида Саддамгача бўлган динорлар муомалада бўлган[7]. Қадимги услубдаги динорлар Швейсария деб аталади, чунки улар Швейсарияда босилган. Бошқа манбаларга кўра, улар аслида Англияда чоп этилган [7]. „Швейсария“ динорлари эмиссияси тўхтатилиши муносабати билан Курдистонда пул массасининг қисқариши ҳисобига доимий дефляция кузатилди, Бағдод назоратидаги ҳудудда ортиқча эмиссия туфайли гиперинфляция юзага келди.
2008-йил 8-июл куни Ироқ муваққат маъмурияти раҳбари Пол Бремер мамлакат фуқароларига мурожаатида мамлакатда пул ислоҳоти ўтказилишини хабар берди. Бремер, шунингдек, Ироқда мустақил Марказий банк ташкил этилганини эълон қилди[1]. Барча эски пулларни олиб чиқиб, бутун мамлакат бўйлаб муомалада бўладиган ягона валютани яратиш режалаштирилган эди. Муваққат маъмурият 1991-йилда муомаладан чиққан динорларни ранги ва номиналини ўзгартирган ҳолда қайтаришга қарор қилди.
Аввалги дизайндаги барча банкноталар 2003-йилда муомаладан чиқарилган. Муомаладан чиққан банкноталар махсус жиҳозланган печларда ёқиб юборилган — ҳар куни бир миллиард пул ёқилган[6]. 2003-йил 15-октябрда Ироқ 50, 250, 500, 1000, 5000, 10 000 ва 25 000 динорлик янги номиналларга ўтди. Валюта айирбошлаш 2004-йил 15-январ куни соат 18:00 гача давом этди, шундан сўнг Саддам Ҳусайн тасвири туширилган банкноталар ўз кучини йўқотди. Шу кунгача Бағдодда бир доллар минг Ироқ динорига тенг эди. Валюта алмашинуви қуйидагича амалга оширилди[8]:
- Бир эски динор бир янги динорга алмаштирилди.
- „Швейсария динори“ бирлиги 150 янги Ироқ динорига алмаштирилди.
Янги динорлар бўрттирма ҳарфлар, мойбўёқлар, ҳимоя иплари ва қиялик бурчагига қараб рангини ўзгартирувчи белгилар билан қалбакилаштиришдан ҳимояланган. Марказнинг ўнг томонида бутун узунлиги бўйлаб арабча микроматнли ҳимоя тасмаси ўтган. Банкнотнинг олд томонида металлаштирилган ҳимоя тасмаси бор. Асосий ранглари қизил-жигарранг ва бинафша[9].
Тангалар
Ироқ подшолиги тангалари
Ироқ подшолигининг 1, 2, 4, 10, 20, 50 ва 200 фулус номиналдаги биринчи тангалари 1931-1932-йилларда муомалага чиқарилган. 1953-йилда 100 фулус номиналли танга пайдо бўлган. 500 кумушдан 20, 50, 100 ва 200 фулус номиналдаги тангалар зарб қилинган.
-
4 фулус 1933, олд юз
-
4 фулус 1933, тескари томони
-
10 фулус 1938-йил, олд юз
-
50 фулус 1938-йил, олд юз
-
50 фулус 1938-йил, тескари томони
Ироқ Республикаси тангалари

1959-йилда Ироқ Республикаси ташкил топгандан кейин 1, 5, 10, 25, 50 ва 100 фулус номиналдаги янги тангалар чиқарилди. 25, 50 ва 100 фулус номиналдаги тангалар ҳам кумуш эди. 1967-йилда янги дизайндаги мис-никел тангалари 5, 10, 25, 50 ва 100 фулус номиналларда чиқарила бошланди. 1970-йилдан бери 250 фулус, 1971-йилдан 500 фулус, 1980-йилдан 1 динор номиналида ҳам тангалар чиқарила бошланган[10]. Бу тангалар ҳам никелдан бўлган.
1990-йилдан бери динорнинг қадрсизланиши туфайли Ироқда тангалар чиқарилиши тўхтатилди[11].
2004-йилги тангалар
2004-йилда 25, 50 ва 100 динорлик янги тангалар муомалага киритилди[12]. 2015-йилдан бошлаб, тангалар муомаладан чиқарилган.
| Расм | Деноминация (динор) |
Диаметри (мм) |
Оғирлиги (Г) |
Қалинлиги (мм) |
Материал | чекка | Чиқарилган йили |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| [2] архивланган | 25 | 17.5 | 2.5 | 1.6 | мис қопланган пўлат | силлиқ | 2004-йил |
| [3] архивланган | 50 | 20.0 | 3.4 | 1.7 | гуруч билан қопланган пўлат | ||
| [4] архивланган | 100 | 22.0 | 4.3 | 1.65 | пўлат | қовурғали |
Банкноталар
Ироқнинг банкноталари мустақилликка эришгандан бери бир неча бор ўзгартирилган. Шунга қарамай, банкнотлардаги ёзувлар икки тилда, араб ва инглиз тилларида қилинган. Барча банкнотларнинг орқа томонидаги ёзувлар: Ироқ Марказий банки ва номинал — фақат инглиз тилида, олд томонида номинал — араб тилида ёзилган.
Динорга ҳам, мамлакатнинг бутун ҳаёти ва тарихига ҳам мамлакат президенти ва Баъс партияси раҳбари Саддам Ҳусайн таъсир кўрсатган. Саддам Ҳусайн мамлакатда диктатура режимини ва шахсга сиғинишни ўрнатди. Ҳусайннинг режимининг намоён бўлишидан бири Ироқ банкнотларида президент портретининг босилиши эди. Унинг ҳукмронлиги даврида Ироқ расмийлари белгилари ва хавфсизлик ипларидан воз кечдилар[13].
1932—1958-йиллар тўплами
| 1932-1958-йиллар тўплами | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Расм | Деноминация | Асосий ранглар | Тавсиф | йиллар озод қилиш | |||
| Олд юзи | Тескари | Олд юзи | Тескари | Белгиси | |||
| 1/4 динор | Яшил, қора | Файсал И | Ироқ қироллик герби | Файсал И портрети | 1932-йил | ||
| 1/2 динор | Қизил қора | Файсал И | Ироқ қироллик герби | Файсал И портрети | 1932-йил | ||
| 1 динор | қора, жигарранг, кўк | Файсал И | Ироқ қироллик герби | Файсал И портрети | 1932-йил | ||
| 1 динор | яшил | Файсал ИИ нинг ёшлиги | Ироқ қироллик герби | Файсал ИИ портрети | 1939-йил | ||
| 5 динор | Қизил қора | Файсал И | Ироқ қироллик герби | Файсал И портрети | 1932-йил | ||
| 10 динор | бинафша, қора | Файсал И | Ироқ қироллик герби | Файсал И портрети | 1932-йил | ||
| 100 динор | сариқ, қизил ва қора | Файсал И | Ироқ қироллик герби | Файсал И портрети | 1932-йил | ||
| 100 динор | сариқ, яшил ва қора | Файсал ИИ нинг ёшлиги | Ироқ қироллик герби | Файсал ИИ портрети | 1939-йил | ||
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Валютой нового иракского режима может стать евро“. 2015-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 31-март.
- ↑ Ҳаwтҳорн, Аустралиа: Лонелй Планет, 1990
- ↑ Самиэ красивиэ доллари
- ↑ „Из обращения уберут портрет Саддама“. 2005-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 31-март.
- ↑ „Ирак“. 2008-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 31-март.
- ↑ 6,0 6,1 „В Ираке начинается кампания по обмену старых динаров на новые“. 2008-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 31-март.
- ↑ 7,0 7,1 „Американцы печатают иракские динары без портрета Саддама“. 2008-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 11-апрел.
- ↑ „Ирақ Cурренcй Эхчанге“. 2007-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 31-март.
- ↑ Банк Ирака[сайт ишламайди]Андоза:Недоступная ссылка
- ↑ 2009 Стандард Cаталог оф Wорлд Cоинс 1901—2000, 36тҳ Эдитион, Краусе Публиcатионс, ИСБН 0-89689-630-7
- ↑ Иракскиэ монети
- ↑ „Монеты Ирака“. 2008-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 3-апрел.
- ↑ „Способы защиты от фальшивомонетчиков“. 2008-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 27-апрел.
Ҳаволалар
- Ироқ Республикаси -да архивланган, Архивная копия