Ziyosfera

Iroq urushi

Яна қаранг: Кўрфаз уруши

Ироқ уруши 2003-йил 20-мартда Америка Қўшма Штатлари ва Бирлашган Қироллик бошчилигида тузилган кўп миллатли коалиция кучлари Ироққа бостириб кириши билан бошланган урушдир[19][20]. Бу уруш коалиция давлатлари томонидан Иккинчи Форс кўрфази уруши, Ироққа ҳужум[21] ва Ироқ эркинлиги операцияси[22] деб ҳам аталади. 2011-йил 21-октабрда АҚШ президенти Барак Обама мамлакатдаги АҚШ қўшинлари 2011-йил 31-декабргача олиб чиқилишини эълон қилди.[23] Уруш расман 2011-йил 15-декабрда Бағдоддаги АҚШ базасида охирги Америка байроғининг туширилиши билан якунланди[24]. АҚШ Давлат котиби Жон Керри урушни жиддий хато деб таъкидлади[25].

Ироқ уруши

Чапдан ўнгга: АҚШ 1-денгиз пиёда полкининг денгиз пиёдалари ироқлик ҳарбий асирларни кузатиб бормоқда; қум бўронидаги АҚШ ҳарбий машиналари карвони; АҚШ аскарлари Самавадаги душман биноси ёнаётганини кузатмоқда ; Ироқ аҳолиси Саддам Ҳусайн ҳайкали ағдарилганидан хурсандчилик билан қарши олмоқда.
Саналар 2003-йил 20-март — 2003-йил 1-май

(1 ой-у 1 ҳафта ва 4 кун)

Уруш ери IroqИроқ
Натижа Қўшма Штатлар бошчилигидаги коалиция ғалаба қозонди
  • Ироқнинг Баъс ҳукумати ағдарилди
  • Ироқ 2011-йилгача амалда босиб олинди
  • Ироқда янги ҳукумат тузилди
Рақиблар
Коалиция:
Ироқ Курдистони

Ироқ Миллий Конгресси

Қўллаб-қувватланган:
Italiya Италия
Daniya Дания
Niderlandiya Нидерландия
Ispaniya Испания 		Iroq Ироқ
  • Ироқ армияси
    • Республика гвардияси
    • Федаеэн Саддам гуруҳи
  • Араб кўнгиллилари[1][2]

Эрон мужоҳидлари[3]

Бяра Ислом амирлиги

  • Ансар ал-Ислам
  • Курдистан Ислом гуруҳи[4][5]
Қўмондонлар
Amerika Qoʻshma Shtatlari Георге W. Буш
Amerika Qoʻshma Shtatlari Диcк Ченей
Amerika Qoʻshma Shtatlari Доналд Румсфелд
Amerika Qoʻshma Shtatlari Томмй Франкс
Birlashgan Qirollik Тонй Блаир
Birlashgan Qirollik Бриан Бурридге
Avstraliya Жоҳн Ҳоwард
Avstraliya Петер Cосгрове
Polsha Александер Кwаśниэwски
Масоуд Барзани
Бабакир Зебари
Жалал Талабани
Косрат Расул Али
Аҳмед Чалаби 		Iroq Саддом Ҳусайн
Iroq Қусай Ҳуссеин †
Iroq Удай Ҳуссеин †
Iroq Абид Ҳамид Маҳмуд
Iroq Али Ҳассан ал-Мажид
Iroq Барзан Ибраҳим ал-Тикрити
Iroq Иззат Ибраҳим ал-Доури
Iroq Раъад ал-Ҳамдани
Iroq Таҳа Яссин Рамадан
Iroq Тариқ Азиз
Массоуд Ражави
Марям Ражави
Абу Абдуллаҳ ал-Шафи’и
Али Бапир
Кучлар
466,985 аскар[6]
45,000 аскар
2,000 аскар
194 элита аскарлари
70,000 аскар
620 аскар----Жами:
309,814 аскар 		Ироқ Қуролли Кучлари: 538,000 аскар
650,000 захирадаги аскар[7][8]
2,000 танклар
3,700 БТРлар анд БМПлар
2,300 артиллерия
300 жанговар самалётлар[9]
Респеблика махсус гвардияси (РМГ): 12,000
Республика Гвардияси (РГ): 70,000-75,000 аскар
Федаеэн Саддам гуруҳи: 30,000 жангари
Араб кўнгиллилари: 6,000 жангари[10]----Жами:
1,306,000-1,311,000 аскар

умумий 800 жангари[11]

Йўқотишлар
Умумий:
196+ ҳалок бўлган, 551+ яраланган
  • Коалиция: 172 ҳалок бўлган(139 нафар АҚСҲ, 33 нафар Буюк Британия)[12]
    551 нафар жароҳатланган(АҚСҲ)[13]
  • Ироқ Курдистони:
    24+ ҳалок бўлган[14]
 Умумий: 7,600-45,000 ҳалок бўлган
  • Ироқ аскарларининг тахминий йўқотиши: 30 000 нафар (Генерал Томмй Франкс баёноти)
  • 7,600-11,000 нафар (6,370 қайд этилган ва тасдиқланган) (Ироқ Мудофаа вазирлиги)[15][16]
Ироқ фуқароларининг тахминий қурбонлари:
  • 7,269 нафар (жасадлар сони)[17]
  • 3,200-4,300 бафар (Мудофаа вазирлиги)[15]

200 ҳалок бўлган
100 ҳалок бўлган[11][18]

Урушдан олдин Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тафтиш Комиссиясига АҚШ ва Британия ҳукуматлари томонидан Ироқда оммавий қирғин қуроллари ишлаб чиқилаётгани[26] ва бу қуроллар кўплаб коалиция мамлакатлари, хусусан, АҚШ хавфсизлигига жиддий таҳдид солаётгани ҳақида маълумот берилган[26][27], Кўрфаз урушидан сўнг, АҚШ-Ироқ тадқиқот гуруҳлари Ироқ 1991-йилда оммавий қирғин қуроллари дастурини тугатганини[28], аммо эмбарго бекор қилинмаса[29], уни қайта фаоллаштириши мумкинлигини таъкидлади.[30] Полша қуролли кучлари ва Америка Қўшма Штатлари армияси Ироқда оммавий қирғин ва кимёвий қуролларни топганлигини да'во қилди[31][32][33]. Баъзи америкалик расмийлар Саддам Ҳусайнни Ал-Қоидани қўллаб-қувватлаганлик ва паноҳ берганликда айблади[34], аммо бу айбловлар ҳеч қачон исботланмаган[35][36]. Босқиннинг бошқа сабаблари Ироқнинг Фаластинлик худкуш-террорчиларни молиявий қўллаб-қувватлаши,[37] Ироқ ҳукуматининг инсон ҳуқуқларини суиистеъмол қилиши[38] ҳамда мамлакат ва минтақада демократияга хавф солиши[39] эди. Баъзи расмийлар, Ироқнинг нефт захиралари босқин қарорида энг муҳим омил эканини таъкидлаган[39][40], лекин булар Америка Қўшма Штатлари томонидан рад этилган[41][42].

Ироқнинг мунтазам армияси босқин бошланганидан кўп ўтмай мағлубиятга учради ва натижада Саддам Ҳусайн қўлга олиниб, қатл этилди. АҚШ бошчилигидаги коалиция кучлари Ироқда янги демократия қуришга киришди. Айрим мазҳаблар ва бошқа турли қуролли гуруҳлардан иборат исёнчилар ва коалиция кучлари ўртасида ассиметрик уруш бошланди, шиа ва сунний гуруҳлар ўртасида муаммолар юзага келди ва Ироқда Ал-Қоида хуружлари бошланди[43][44]. 2007-йилда ўтказилган тадқиқотга кўра, Ироқда тахминан 1.000.000 тинч аҳоли ҳалок бўлган[45]. УНҲCР 2008-йил апрел ойидаги маълумотларга кўра, 4,7 миллион ироқлик (Ироқ аҳолисининг 16 фоизи) ўз уйини тарк этган, шундан икки миллиони қўшни мамлакатлардан бошпана топган[46] 2008-йил март ойида Қизил Хоч Ироқдаги гуманитар вазиятни „жаҳондаги энг оғир“ даражада эканлигини маълум қилди. 2008-йил июн ойида АҚШ мудофаа расмийлари хавфсизлик ва иқтисодий кўрсаткичларда яхшиланиш белгилари борлигини эълон қилишди. 2008-йил август ойида Ироқ ва АҚШ ўртасида СОФА битими ишлаб чиқилди. Бу келишувда АҚШ 5 йил ичида Ироқдан бутунлай чиқиб кетиши ва хавфсизликни Ироқ маъмуриятига топшириши айтилган эди. 2008-йил охирида СОФА кучга кирди. Бу келишувга кўра, 2009-йил 30-июнда[47] АҚШ аскарлари ўз жанговар кучларини Ироқ шаҳар марказларидан олиб чиқиб кетишди ва 30-июн Ироқда дам олиш куни деб эълон қилинди. Бироқ келишув доирасида 2009-йилнинг ўрталарида халқ референдуми ўтказилди. Бу келишув турли Ироқ гуруҳлари томонидан норозилик билан қабул қилинган. Оятуллоҳ Али Ҳусайн ас-Систонийнинг айтишича, келишув хорижий иштирокни тўхтатиши керак эди. Ироқ парламенти ва АҚШ ўртасида Стратегик ҳамкорлик келишуви имзоланди. Ушбу шартнома, мамлакат ичидаги этник гуруҳлар ва сиёсий бирликлар ҳуқуқларини таъминлаш, талабалар алмашинуви; таълим, энергетика соҳаларини ривожлантириш, атроф-муҳитни тозалаш, соғлиқни сақлаш, ахборот технологиялари, алоқа ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш соҳаларни қамраб олди.

Урушгача бўлган давр

Америка Қўшма Штатлари 2003-йилда Ироққа ҳужум уюштирди, аммо бу босқин учун замин яратган кўплаб кетма-кет воқеалар бўлди.

Ироқ-Эрон уруши

Мазкур туркум учун асосий мақола — Ироқ-Эрон уруши мавжуд эмас. Сиз уни яратиб, лойиҳага ёрдам беришингиз мумкин.

1980-йил 22-сентабрда узоқ вақт давом этган Ироқ ва Эрон ўртасида уруш бошланди. Яқин Шарқни чуқур ларзага келтирган бу уруш 1988-йил 29-августгача давом этди. 1,5 миллиондан ортиқ одам ҳалок бўлди. Ироқда ҳам, Эронда ҳам иқтисодий инқироз бошланди[48]. Уруш Форс кўрфазида кечаётган бир пайтда бутун дунёнинг диққати икки давлатга қаратилди, уруш бошида катта ютуқларга эришган Ироқ урушнинг чўзилиши фонида, ўз ютуқларини йўқотди. Уруш давом этар экан, Шимолий Ироқдаги қўзғолонлар ва Ироқ армиясининг бу қўзғолонларга муносабати ҳам дунё томонидан диққат билан текширилди. Ироқ армияси бу қўзғолонларни Ал-Анфол амалиёти номи билан бостирди ва қирғин қилди. Минглаб одамлар ҳалок бўлди. Ироқдаги иқтисодий инқироз Кўрфаз урушига олиб келди ва қирғинлар Шимолий Ироқ Кўрфаз урушидан кейин парвозлар тақиқланган ҳудуд деб эълон қилинишига олиб келади.

Кўрфаз уруши

Бу туркум учун асосий мақола: Кўрфаз уруши

Биринчи Форс кўрфази уруши Ироқ армиясининг 1990-йил 2-августда Қувайтга бостириб кириши билан бошланди ва халқаро ҳамжамият Ироқ босқинини қоралади. Кўпгина давлатлар бу босқинга қарши чиқди ва Ироқни Қувайтни имкон қадар тезроқ тарк этиши ҳақида огоҳлантирди[49]. Саддамнинг огоҳлантиришлардан бепарволиги, Кўрфазнинг жаҳон энергия истеъмоли нуқтаи назаридан аҳамияти АҚШ бошчилигида коалиция тузилишига олиб келди ва бу коалиция урушга аралашиб, Ироқни Қувайтдан қурол кучи билан қувиб чиқарди.

Кўрфаз урушидан кейин

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ироқдаги инспектори, 2002-йил

Урушда қақшатқич мағлубиятга учраган Ироқ Қувайтдан катта талофатлар билан чиқариб юборилди. Саддам Ҳусайннинг ҳокимияти сўроқ остида қолди. Ироқнинг жанубида шиалар ва шимолда курдлар исён кўтаришди. Саддам Ҳусайннинг бу исёнларни бостиришга уринишлари янги инқирозни юзага келтирди. Туркия ва Эрон чегарасига 1,5 миллиондан ортиқ одам кўчиб ўтди. Янги қирғиннинг олдини олиш учун Тинчликни сақлаш операцияси бошланди. Учиш тақиқланган ҳудуд эълон қилинди[50]. Эрон уруши давом этаётган бир пайтда, Анфал операциялари натижасида кўплаб одамларнинг қирғин қилиниши ва Қувайтга бостириб кириши каби тажовузкор ҳаракатлар Ироқнинг халқаро майдондаги обрўсини заифлаштирди ва Ироққа ҳар томондан санксиялар киритилди. Энг муҳими, Ироқ таҳдид деб баҳоланган. Шундай бир пайтда, Ироқда оммавий қирғин қуроллари бор, деган даъво яна бир инқирозни юзага келтирди. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Махсус комиссияси Ироқда ядровий, кимёвий ва биологик қуроллар бор-йўқлиги устида иш бошлади. 1998-йилнинг августида Ироқ бу комиссиянинг аъзолари АҚШ агентлари эканлигини даъво қилиб, барча текширувларни тўхтатди ва келишувларни тугатди[51]. Кейинроқ Ироқнинг гумонлари тўғри эканлиги, терговчиларнинг Америка разведкаси билан алоқадорлиги исботланди[52].

АҚШда 1998-йил октабр ойида Ироқни озод қилиш тўғрисидаги қонун кучга кирди ва бу қонун билан АҚШнинг ташқи сиёсати ушбу қонун атрофида шакллана бошлади. Қонун Ироққа демократия олиб келиши учун Ироқ мухолифатига 97 миллион доллар ажратди[53]. Қонун кучга кирганидан атиги бир ой ўтгач, Америка Қўшма Штатлари Ҳарбий-ҳаво кучлари ва Буюк Британия ҳаво кучлари биргаликда "Чўл тулкиси" операциясини амалга оширди. Ироқдаги кўплаб об’ектлар „оммавий қирғин қуроли“ хавфи билан яксон қилинди[54].

2000-йилги Америка Қўшма Штатларида бўлиб ўтган президентлик сайловларида, Жорж Бушнинг президент этиб сайланиши билан Қўшма Штатларнинг Ироққа қилган босими ортди. Республикачилар Ироқда Саддамни ағдаришни тўлиқ ҳаракатларни қўллаб-қувватлай бошладилар[55].

11-сентабр воқеалари

2001-йил 11-сентабрда Ал-Қоидага алоқадор 19 нафар террорчи ўғирлаб кетилган самолётлардан худкушлик ҳужуми учун фойдаланди. Жаҳон савдо маркази ва Пентагон нишонга олинган. Ҳужумларда 2996 киши, жумладан, 19 нафар ал-Қоида жангариси ҳалок бўлди ва 10 миллиард доллардан ортиқ зарар етказилди.

11-сентабр воқеаларидан кейин

11-сентабр терактлари Қўшма Штатларни ларзага солди. 2001-йил 7-октабрда, ҳужумлардан бир ой ўтмай, Америка Қўшма Штатларининг Афғонистонга ҳужуми бошланди. Ироқ масаласида Буш маъмурияти ва АҚШ Мудофаа вазирлиги ўртасида учрашувлар ўтказила бошланди. Учрашувлар мавзуси Ироққа бостириб кириш эди[56]. 21-ноябр куни Америка Қўшма Штатлари Президенти Буш ва АҚШ Мудофаа вазири Рамсфелд ўртасидаги учрашувда Буш Рамсфелддан Ироққа бостириб кириш учун режалаштирилган ОПЛАН 1003 дастурини кўриб чиқишни сўради. Шундан сўнг, Доналд Рамсфелд 27-ноябр куни АҚШ Марказий қўмондонлиги қўмондони Томмй Франкс билан учрашди. Иккаласи босқиннинг қандай бошланиши ва босқиннинг сабабларини муҳокама қилишди[57]. Афғонистондан фарқли ўлароқ, Саддамнинг Ал-Қоида билан алоқаси борлиги исботланмаган, бу эса кўплаб саволларга сабаб бўлди[58].

2002-йилга келиб, Президент Буш Ироққа бостириб кириш учун замин яратишга киришди. У Ироқни "ёвузлик ўқи" ичида баҳолади ва Ироқда ҳеч қачон оммавий қирғин қуроли бўлмаслиги кераклигини ва Қўшма Штатлар эса бунга йўл қўймаслигини таъкидлади[59]. Ҳужумдан бир йил ўтгач, у 2002-йил 12-сентабрда Бирлашган Миллатлар Ташкилотидаги нутқида Ироққа бостириб кириш ҳақида расман гапира бошлади[60].

Бушнинг баёнотларидан сўнг НАТО иттифоқчилари ўртасида келишмовчилик юзага келди. Бирлашган Қироллик Қўшма Штатларни қўллаб-қувватлаган бўлса, Франсия ва Германия ҳужумга қарши эди; Улар дипломатик жараёнлар давом этиши кераклигини таъкидладилар. Жиддий мунозаралардан сўнг келишувга эришилди. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгашининг 1441-резолюцияси қабул қилинди. Ушбу қарордан олдин Ироқ оммавий қирғин қуроллари мавжудлигини кескин рад этиб, экспертлар Ироққа текширув ўтказиши мумкинлигини маълум қилди. Қарор билан текширувларнинг қайта бошланишига йўл очди ва Ироққа ҳужум уюштирилса, жиддий оқибатларга олиб келиши таъкидланди. Бошқа томондан, Россия ва Франсия, агар Ироқ қарорга риоя қилмаган тақдирда ҳам, бу қуролли аралашув учун етарли эмаслигини илгари сурди[61].

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгашининг 1441-резолюцияси Саддам томонидан 2002-йил 13-ноябрда қабул қилинган. Бу воқеалардан, терговчилар текшириш учун Ироққа қайтишди. 2003-йилнинг февралига келиб, терговчилар Ироқда ядровий дастур мавжудлигига оид етарлича далиллар тополмади[62]. Шундай пайтда, 2003-йил 5 -февралда АҚШ Давлат котиби Cолин Паwел Бирлашган Миллатлар Ташкилотидаги нутқида Ироқ оммавий қирғин қуролларини яшираётганини даъво қилди. Паwеллнинг нутқидаги маълумотлар Германияда яшовчи ироқлик муҳожир, „Cурвебалл“ код номи билан аталган Аҳмад Алван ал-Жанабийнинг даъволарига асосланган. Кейинчалик бу айбловлар асоссиз бўлиб чиқди[63]. Бугина эмас, Поwелл Ироқнинг Ал-Қоида билан алоқаси борлигини тасдиқловчи далилларни тақдим этди. Ушбу далиллардан сўнг АҚШ, Буюк Британия, Полша, Италия, Дания, Австралия, Япония ва Испания Ироққа қарши ҳарбий куч ишлатишни таклиф қилди. Бу таклифга қарши чиққан давлатлар ҳам бор эди. Россия билан бирга баъзи НАТО давлатлари Канада, Германия ва Франсия ҳам бу қарорга қарши чиқди ва дипломатия давом этиши кераклигини илгари сурди[64][65].

2003-йил март ойида, айниқса Америка Қўшма Штатлари, Буюк Британия, Полша, Австралия, Испания, Дания ва Италия босқинга ҳарбий тайёргарлик кўра бошлади. Америка Қўшма Штатлари Президенти Буш 2003-йил 17-мартда жамоатчилик олдида қилган нутқида Ироқ ҳақида гапирди. У Саддам Ҳусайндан Бағдодни таслим бўлишини, икки ўғлини (Удай ва Қусай) олиб, Ироқни тарк этишини талаб қилди. У бу талабларни бажариш учун 48 соат вақт берди[66].

Босқинга тайёргарлик

Америка Марказий разведкаси (CИА) 2002-йил 10-июлда Ироққа махсус ҳаракат отрядлари гуруҳини юборганди. Кейинчалик бу жамоага Америка армиясининг элита аскарлари қўшилди[67]. Бу икки жамоа Ироққа киргач, босқинда фойдаланиш мумкин бўлган маҳаллий кучларни тайёрлашга киришдилар. Бу тайёргарликлардан ташқари баъзи Ироқ аскарлари билан алоқага чиқдилар. Улар ишғол пайтида юзага келиши мумкин бўлган қаршиликни синдириш учун бу аскарларни таслим бўлишга кўндиришга ҳаракат қилдилар. Улар фақат бу билан шуғулланиб қолмай, қолаверса, разведка топшириқларини бажариб, босқин пайтида зарба берилиши керак бўлган нишонларни аниқлашда, босқин йўналишини шакллантиришда муҳим рол ўйнаган. Бу нишонлар кўпинча ироқлик генералларни ўз ичига олган ва генераллар ҳужумнинг дастлабки кунларида ўлдирилмаган бўлса-да, бу нишонларни белгилаш уларнинг Ироқдаги назоратни йўқотишида муҳим рол ўйнаган[67].

Америка разведкаси Ироқда қўлланиши керак бўлган маҳаллий кучларга аҳамият беришган, шунинг учун улар босқиннинг шимолий фронтни ташкил қилиш учун Шимолий Ироқда Пешмерга (Ироқ Курдистони)ни ташкил қилдилар. Улар Ироқ шимолида жойлашган „Ансарул Ислом“ ташкилотини ва минтақадаги қудрати кундан-кунга пасайиб бораётган Ироқ армиясини қувиб чиқаришди[67].

Сиёсий тайёргарлик 2002-йилда бошланган. Буш ўзининг кўплаб чиқишларида Ироққа бостириб кириш учун замин яратган бўлсада, бу сиёсий нутқларнинг ҳарбий таъсири 2002-йилда кўрина бошлади. 2002-йил ноябрида НАТО саммитида қатнашган Президент Буш, агар Саддам қуролини ташлашни танламаса, халқаро коалиция Саддамни қуролларини ташлашга мажбур қилишини эълон қилди[68].

Тони Блер (чапда) ва Жорж Буш Кемп Девидда. 2003-йил март

2003-йилга келиб Ироққа аралашиш учун ҳарбий коалиция тузила бошланди. 2003-йил март ойида коалицияда 49 давлат бор эди[69]. Ушбу коалицияга кирувчи олтита давлат босқин пайтида АҚШ билан бирга Ироққа қўшин юборди (Бирлашган Қироллик, Австралия, Полша, Испания, Португалия ва Дания), баъзи давлатлар Бағдод қўлга киритилгандан кейин Ироққа қўшин юбориш орқали коалицияни қўллаб-қувватлади. Ушбу босқин учун Америка Қўшма Штатлари жами 466 985 аскарни, шу жумладан Қуруқликдаги кучлардан 336 797 аскарни (233 342 пиёда аскар, 10 683 захира пиёда аскарни; 8 866 миллий гвардия; 74 405 денгиз пиёдаси, 9 501 „денгиз мушуги“) юборди. Дастлаб Қувайтга АҚШдан 148 минг, Буюк Британиядан 45 минг, Австралиядан 2 минг ва Полшадан 194 нафар аскар жўнатилди. АҚШнинг Ироқ шимолидаги босқинини қўллаб-қувватлайдиган курдлар сонининг 70 минг бўлиши тахмин қилинган эди. 620 нафар ироқлик диссидентдан иборат гуруҳ Ироқ жанубига ҳам жойлаштирилган[70].

Америка Қўшма Штатлари, жанубда Қувайтдан фойдаланиб, Ироқ шимоли учун Туркиядан фойдаланмоқчи эди; Туркия Буюк Миллат Мажлисидаги катта мунозаралар натижасида 1-март қонуни қабул қилинмади ва НАТО иттифоқчиси Туркия бу босқин учун ўз ҳудудидан фойдаланишдан бош тортди[71][72]. Туркия Буюк Миллат Мажлисининг бу жавобидан кейин Америка Қўшма Штатлари Шимолий Ироққа э'тибор бера бошлади. У ерга ҳаво-десант бригадасидан бир неча минг десантчини қўндириш билан кифояланди. Бироқ, Қўшма Штатларнинг асосий режаси Шимолий Ироққа 15 мингдан ортиқ пиёда аскарларини тушириш эди[73].

Ироқ кучлари

Тахминларга кўра, Ироқ армияси урушдан олдин етарли кучга эга эмас эди. 1980-йилда содир бўлган ва 8 йил давом этган Ироқ-Эрон уруши, кейин эса Кўрфаз урушида Ироқ оғир мағлубиятга учрагани Ироқ армиясини кучсизлантирганди. Кўрфаз урушидан кейин Ироққа қўйилган эмбарголар армияга ҳам таъсир қилди. 2002-йилда Ироққа кирган Марказий разведка бошқармаси гуруҳининг Ироқ армияси зобитлари билан алоқаси бошқа муаммоларни келтириб чиқарди[74][75][76]. Халқаро ташкилотлар маълумотларига кўра, Ироқ армияси 538 минг аскардан иборат эди. Армиянинг ёнида "Федайин Саддам" (Саддамнинг Фидойилари)норасмий милицияси бор эди. Бу милиция 44 000 аъзодан иборат деб ҳисобланган. Бундан ташқари, 80 000 Ироқ Республика гвардияси ва 650 минг аскар захирада эканлиги тахмин қилинган. Айрим манбаларга кўра, Ироқ Республика гвардияси аъзолари кўпроқ бўлган. Унинг 280 000 дан 350 000 гача ходимлари борлиги даъво қилинган[77].

Рақамлар шу билан чекланиб қолмади. АҚШнинг Ироққа аралашуви бошланганда Ироқ кучлари билан бирга жанг қилмоқчи бўлган жангчилар ўз ихтиёри билан Сурия орқали Ироққа ўтди ва "Федайин Саддам" (Саддамнинг Фидойилари) милиция сафига қўшилиб, босқинга қарши курашди. Аслида, Америка разведкаси қаршиликда қатнашган жангчиларни ярми чет эллик деб ҳисоблаган[78][79].

Ҳужум

20-28-март кунлари Америка босқинининг бориши

2003-йил 20-март куни эрталаб соат 5.34 да (Вашингтон вақти билан 19-март 9.34) Ироққа ҳарбий босқин бошланди. Босқин ҳақида АҚШ армияси қўмондони генерал Томмй Франкс "Ироқни озод қилиш операцияси" номи билан эълон қилди. Қирқга яқин давлат ишғолни қўллаб-қувватлади. Босқиннинг мақсадлари қуйидагилардан иборат эди: Саддам Ҳусайн режимини тугатиш, оммавий қирғин қуролларига йўқ қилиш, минтақадаги террорчи гуруҳларни йўқ қилиш, нефт инфратузилмасини тиклаш ва Ироқни Яқин Шарқ мамлакатлари учун намуна қилиш.

Босқиннинг биринчи ҳужуми 160-чи махсус операциялар авиация полки томонидан амалга оширилди. АҚШ ҳарбийлари дастлабки етти соат ичида етмишдан ортиқ нишонга зарба берди. Урилган нишонлар асосан тармоқ нишонлари бўлиб, Ироқ армиясининг бир-бири билан алоқа қилишига тўсқинлик қилинди. Иордания, Саудия Арабистони ва Қувайтдаги кўплаб ҳарбий қисмлар Ироққа кира бошлади[80][81]. Бу орада Америка Қўшма Штатлари Президенти Буш томонидан Саддамга берилган 48 соатлик муддат тугади, ҳатто 90 дақиқа ҳам ўтиб кетди. Қўшма Штатлар ҳаво кучлари Бағдодга зарба бера бошлади. Буш ушбу ҳужумлар билан боғлиқ саволларга „ҳарбий нишонларга“ ҳужумлар уюштирилганини эълон қилди. Буш бу баёнотни берар экан, бу пайтда АҚСҲ қўшинлари Ироққа қуруқлик орқали кирган эди[82].

Ум Қаср жанги

Ум Қаср жанги Ироқ урушидаги биринчи жангдир. Босқинчи кучлар Ум Қаср бандаргоҳини эгаллаб, у ердан таъминот олмоқчи бўлдилар, шунинг учун у босқиннинг биринчи нишонига айланди. АҚШ денгиз кучларининг 15-сонли полки, Британия денгиз флотининг 3-дивизияси ва Полша Қуролли Кучларининг ГРОМ махсус кучлари Ум Қасрга туширилди[83]. Америка аскарлари шаҳарга кириб келган шиддатли тўқнашувлардан сўнг Ум Қасрда Ироқ армияси қисман қаршилик кўрсатди. Порт томон олдинга силжиш бошланди. Тўқнашувлар чоғида 200 нафар Ироқ аскари таслим бўлиб, асирга олинган. Тўқнашувлар давом этар экан, АҚШ ҳарбий-денгиз кучларининг бир аскари ироқлик снайпернинг ўқидан ҳалок бўлди[84]. АҚШ Мудофаа вазири Доналд Рамсфелд Ум Қаср порти қўлга олинганини маълум қилди. Америка аскарлари шаҳарни тозалай бошлади[84].

23-март куни эрталаб патрулда бўлган Америка жанговар машинасига снайпердан ўқ узилди. Ироқ армияси шаҳарга яна кирган деб тахмин қилинди. Америка аскарлари Ироқ кучлари томонидан қаттиқ ўққа тутилди. Отишма остидаги америкалик аскарлар ҳаводан ёрдам сўраганда, Британия ҳаво кучларининг 2 та Ҳарриэр ИИ самолёти шаҳарни яна бомбардимон қила бошлади. Бомба портлашдан кейин пулемёт ва РПГ ҳужумлари тўхтаган бўлса ҳам, снайпер отишмаси давом этди. Америка армияси ва Ироқ армияси ўртасидаги отишма тунгача давом этди. Америка Қўшма Штатлари денгиз флотининг ёрдамидан сўнг қаршилик кейинчалик тўхтади. Ироқ армияси ва ироқлик исёнчилар шаҳарни тарк этди.

25-март куни ишғолчи кучлар шаҳарни тўлиқ назоратга олгач, денгиз миналаридан тозаланиб, Ум Қаср портидан фойдаланила бошланди. Уруш пайтида Ум Қаср порти асосий таъминот нуқтаси бўлган. Ум Каср жангида ишғолчи кучлардан 14 нафар аскар ҳалок бўлди. Ироқ армиясининг йўқотиши 30-40 аскар ўлган ва 450 аскар асирга олингани тахмин қилинган.[84]

Носирия жанги

АҚШ денгиз пиёдалари корпуси дастлаб Румайла нефт конларида жангга киришди ва олдинга силжишни бошлади. Тез орада уруш Носирияга кўчди. Шаҳарда асосан шиалар яшаган. Шаҳар стратегик жиҳатдан муҳим жойда эди, чунки унда таъминот учун кўплаб йўналишлар ва аэропорт мавжуд эди. Бундан ташқари, бу шаҳарда Фрот дарёси устидаги муҳим кўприклар бўлган. Ироқ армияси ва "Федайин Саддам" (Саддамнинг Фидойилари) Носирияга кирган америкалик аскарларни кутиб олди. Шаҳарда шиддатли тўқнашувлар содир бўлди.

Жессиcа Линч қутқарилгандан сўнг

23-март, Америка Қўшма Штатлари 2-пиёдалар дивизиясининг колоннаси нотўғри йўлдан шаҳарга кириб пистирмага тушди. Дивизияда Жессиcа Линч, Шошана Жонсон ва Лори Пиэстева исмли аёл аскарлар ҳам бор эди. Пистирмада 11 америкалик аскар ҳалок бўлди. Американинг етти аскари, жумладан Жессика Линч ва Лори Пиэстева асирга олинди[85]. Лори Пиэстева жангда оғир яраланган ва жангдан кўп ўтмай вафот этган. Бошқа асирлар, жумладан Жессиcа Линч, 2003-йил 1-апрелда шаҳар қулагандан кейин озод қилинди. Америка Қўшма Штатлари расмийлари Жессиcа Линч зўрланганини айтишган бўлса-да, у кейинчалик ўзининг таржимаи ҳоли, И Ам А Солдиэр Тоо: Тҳе Жессиcа Лйнч Сторй (Мен ҳам аскарман: Жессиcа Линч ҳикояси)да буларнинг барчасини рад этди. У Ироқдаги касалхонада ёмон даволанмаганини, аксинча, яхши муомала қилинганини маълум қилган[86][87].

Шаҳардаги иккита муҳим кўприк устидан назоратни ўз қўлига олишга ҳаракат қилган АҚШ денгиз пиёдалари бўлими кучли қаршиликка дуч келди ва шиддатли тўқнашувлар ўртасида қолиб кетди. Ушбу тўқнашувларда баъзи америкалик пиёда аскарлари ҳалок бўлди. Кўприклардан ташқари Саддам канали атрофида ҳам оғир тўқнашувлар содир бўлди. Саддам канали атрофидаги жангларда 18 америкалик аскар ҳалок бўлди. Шаҳардаги тартибсизликда Америка ҳаво кучларининг А-10 Тҳундерболт ИИ самолёти Америка амфибия ҳарбий машинасини нишонга олди. Автомобил ичидаги Америка аскарлари до'стона отишма (фриэнд фире)да ҳалок бўлди[88]. 23-март охирида Америка Қўшма Штатлари армияси йўқотишларга қарамай, Фрот дарёси устидаги кўприкларни эгаллаб олди.

24-март куни Ироқ армияси Кут ҳудудидан қўшимча кучлар билан қарши ҳужумга ўтди. Бир неча соат давом этган тўқнашувлардан сўнг, Ироқ армияси ҳужумини фақат 25-мартнинг илк соатларида бостирилди. Қарши ҳужумга ўтган Ироқ армияси 200 дан 300 гача талофат кўрган. Бир неча соат давом этган жангда Қўшма Штатлар армияси ҳеч қандай талофат кўрмади. Шаҳарнинг барча стратегик мавқеларини эгаллаб, Ироқ армиясининг ҳужумларини бостирган Америка Қўшма Штатлари шаҳарни қўлга киритди, аммо "Федайин Саддам" (Саддамнинг Фидойилари) ноанъанавий урушлар олиб бориб, можарони давом эттирди. Америка қўшини 29-март куни шаҳарни тўлиқ назоратга олди ва "Федайин Саддам"ни шаҳардан ҳайдаб чиқарди ва шаҳар устидан қайта таъминот ўтказиб, Карбало томон юришга ёрдам берди. Носирия жангида жами 32 америкалик аскар ҳалок бўлди ва шаҳарни керакли тезликда қўлга киритиш имкони бўлмади. Шу сабабли ҳужумга бошчилик қилган полковник Жо Дауди лавозимидан четлаштирилди. Ироқ томонида 400 дан ортиқ қурбон бўлди[89].

Бағдоднинг қулаши (2003-йил апрел)

Босқиндан уч ҳафта ўтгач, 3-армиянинг 1-денгиз дивизияси Бағдодга ташланди[90]. Ироқ махсус республика гвардияси бўлинмалари шаҳар мудофаасига бошчилик қилди. Қолган ҳимоячилар республика гвардияси бўлинмалари, мунтазам армия бўлинмалари, "Федайин Саддам" (Саддам Фидойилари) ва ироқлик бўлмаган араб кўнгиллиларининг бирлашмаси эди. Коалиция бўлинмаларининг дастлабки режаси шаҳарни ўраб олиш ва аста-секин унга кириб бориш, сўнгра Ироқ зирҳли ва қуруқликдаги қўшинларини шаҳар марказига тўплаш, сўнгра Ироқ кучларига ҳаво ва артиллерия билан ҳужум қилиш эди.

Ироқ Республика гвардияси техникасининг кўп қисми йўқ қилингани ва шаҳарнинг жанубий чеккасидаги йўналишлар аллақачон эгаллаб олингани маълум бўлгач, бу режа ортиқча бўлди. 5-апрел куни АҚШ армиясининг 3-армияси Пиёда аскарлари дивизиясининг 1-64 зирҳли ишчи гуруҳи Ироқнинг қолган мудофаасини синаб кўриш учун Бағдод аэропортига 29 та танк ва 14 та Брадлей зирҳли техникаси билан "Момақалдироқ гумбурлашиши" деб номланган ҳужум уюштирди. Улар жиддий қаршиликка дуч келишган бўлса-да, улар аэропортга етиб боришга муваффақ бўлишди ва оғир жанглардан сўнг уни эгаллаб олишди.

Бағдодда Американинг йўқ қилинган ягона М1 Абрамс танки

Эртаси куни, 2-пиёда дивизиясининг яна бир бригадаси Бағдод шаҳри марказига ҳужум қилиб, оғир жанглардан сўнг Саддам Ҳусайн саройларидан бирини эгаллаб олди. АҚШ денгиз пиёдалари дарё кўпригидан ўтишга уринаётганда Ироқ артиллерияси томонидан кучли ўққа тутилди, аммо дарёдан ўтиш муваффақиятли бўлди. Ироқликлар АҚШ кучларининг аэропорт яқинидаги мудофаа позицияларига бир қанча талофатлар беришга муваффақ бўлишди, бироқ ҳаводан бомбардимон қилишдан ўзлари ҳам жиддий талофат кўрди. Сарой қўлга олиниб, телевидение хабарлари Ироқ бўйлаб тарқалгач, бир неча соат ўтгач, АҚШ кучлари Бағдоддаги Ироқ кучларига таслим бўлишни буюрди, акс ҳолда шаҳар кенг кўламли ҳужумга дучор бўлишини маълум қилди. 2003-йил 9-апрелда Бағдод расман коалиция кучлари томонидан босиб олинди. Бироқ Бағдоднинг катта қисми ҳали ҳам Америка қўшинлари учун хавфли эди ва ишғол даврида шаҳар ва унинг маҳаллаларида жанглар давом этди. Саддам ғойиб бўлган ва унинг қаердалиги номаълум эди.

Саддам Ҳусайн 4 ва 9-апрелда суратга олинган ва Ироқ телевидениеси томонидан эфирга узатилган Бағдоднинг вайрон бўлмаган Аъзамия туманида ўзининг сўнгги марта омма олдида чиқиш қилган ва бу билан дунёга ўлмаганлигини кўрсатди. У ўзининг яқин қўриқчилари ва ўғли Қусай билан халқнинг олқишлари остида "Сени қонимиз ва жонимиз билан қутқарамиз, Саддам" шиори билан ҳаракат қиларди. Саддам нутқини Қур’он сурасини билан очиб, шундай деди:

Ҳурматли Бағдод аҳли, қачонки америкаликлар сизларга яқинлашса, уларга қаттиқ зарба беринг ва қаршилик кўрсатинг, чунки сизлар Аллоҳнинг иноятига эгасиз ва ўз номингиз ва эътиқодингиз учун курашмоқдасиз. Азиз Бағдод ва Ироқ халқи, ғалаба сиз билан. Душман Аллоҳнинг ёрдами билан урушда мағлуб бўлмоқда. Аллоҳ Буюк, ғалаба Аллоҳники, ғалаба Ироқники, яшасин халқимиз, яшасин Ироқ, яшасин Фаластин[91].

10-апрел куни Саддам Ҳусайн ва унинг ёрдамчилари Бағдоднинг Ал-Аз’Амия туманидаги масжидда бўлгани ҳақида миш-миш тарқалди. Уни қўлга олиш учун учта ҳарбий-денгиз кучлари юборилди ва улар граната, миномёт ва автоматлардан кучли ўққа тутилди. Бир аскар ҳалок бўлди, 20 нафари яраланди, бироқ Саддам ёки унинг ёрдамчиларидан ҳеч ким топилмади. АҚШ кучлари миномётлар, артиллерия ва самолётлар ёрдамида Саддам Ҳусайнга содиқ қолган Ироқ кучларига ҳужум қилишда давом этди. Қўллаб-қувватлаш учун учаётган АҚШ самолёти Ироқ зенит ўқига дуч келди. 12-апрел куни тушдан кейин барча жанглар тугади. Жами 34 нафар америкалик аскар ва 2320 нафар ироқлик жангари ҳалок бўлди.

Кўпгина ироқликлар Саддамнинг қулашини унинг кўплаб портретлари ва ҳайкалларини йўқ қилиш орқали нишонладилар. Энг машҳур воқеа Бағдоднинг Фирдавс майдонидаги катта Саддам ҳайкалининг ағдарилиши бўлди.

Бағдоднинг қулаши билан Ироқ қабилалари ва шаҳарлари эски адоватлар туфайли бир-бирлари билан кураша бошладилар, бутун мамлакат бўйлаб минтақавий, мазҳаблараро зўравонликлар авж олди. Ироқнинг Ал-Кут ва Носирия шаҳарлари Бағдод ағдарилганидан кўп ўтмай янги мамлакатда ҳукмронлик ўрнатиш учун бир-бирига ҳужум бошлади ва АҚШ бошчилигидаги коалиция тезда потенсиал фуқаролар урушига аралашди. АҚШ бошчилигидаги коалиция кучлари Бағдод Ироқнинг янги ҳукумати пойтахти бўлиб қолишини эълон қилиб, шаҳарларга зудлик билан ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишни буюрди. Носирия тезда орқага чекинди; аммо Ал-Кут шаҳарга олиб борадиган асосий йўлларга снайперларни жойлаштирди, босқинчи қўшинлар шаҳарга кира олмаслигини маълум қилди. Бир нечта кичик тўқнашувлардан сўнг снайперлар олиб ташланди, аммо минтақа, шаҳар, қабила ва оилавий гуруҳлар ўртасида кескинлик ва зўравонлик сақланиб қолди. Америкалик генерал Томмй Франкс коалиция ишғол кучларининг бош қўмондони сифатида Ироқ устидан назоратни ўз қўлига олди. Бағдод мудофааси қулаганидан кўп ўтмай, Ироқ ва бошқа жойларда АҚШ бошчилигидаги коалиция Ироқ ҳарбий элитаси ва Баъс партиясининг асосий аъзоларига пора бериш орқали келишувга эришгани ҳақида миш-мишлар тарқала бошлади. 2003-йил май ойида генерал Франкс истеъфога чиқди ва интервюда АҚШ бошчилигидаги коалиция Ироқ ҳарбий раҳбарларига пора берганини тасдиқлади. Пора миқдори ва уларнинг урушга таъсири ноаниқ.

АҚШ бошчилигидаги коалиция қўшинлари дарҳол Саддам Ҳусайн ҳукуматининг асосий аъзоларини қидиришни бошлади. 2003-йил 22-июл куни АҚШ 101-ҳаво десант дивизияси 6 соатлик мудофаадан сўнг Саддам Ҳусайннинг ўғиллари Удай, Қусай ва унинг набираларидан бирини ўлдирди. Саддам Ҳусайннинг ўзи 2003-йил 13-декабрда "Қизил шафақ" операцияси чоғида АҚШ армиясининг 121-пиёда дивизияси аъзолари томонидан асирга олинган.

Урушнинг қисқача мазмуни

2003-йил 14-апрелда Каолиция кучларининг Ал-Удайд ҳаво базасидан (Қатар) кўтарилиб чўл устидан учиб ўтмоқда. Самолётлар орасида КC-135 Стратотанкер, Ф-15Э Стрике Эагле, Ф-117 Нигҳтҳаwк, Ф-16CЖ Фалcон, Британияда ишлаб чиқарилган ГР-4 Торнадо ва Австралиянинг Ф/А-18 Ҳорнет бор.

АҚШ бошчилигидаги коалиция кучлари ҳукуматни ағдариб, атиги 26 кун ичида буюк давлатнинг йирик шаҳарларини эгаллаб олди. Босқин учун 1991-йилдаги Форс кўрфази урушидаги каби катта армия керак бўлди, бироқ кўпчилик қўшинлар жанг қилишлари шарт бўлмаган ва ишғол тугаганидан кейин кўплари ортга қайтган.

Асосан собиқ Совет ва Шарқий Европада ишлаб чиқарилган техника билан қуролланган Ироқ армияси[92], Америка ва Британия кучлари билан солиштирганда умуман деярли ожиз эди. "Федайин Саддам" деб номланган жангариларнинг АҚШ таъминот йўлларига ҳужумлари қайтарилди. Ироқ артиллерияси деярли самарасиз бўлди ва ҳаво кучларини мудофаага ёрдам учун сафарбар эта олмади. Ироқ армиясидаги энг кучли зирҳли транспорт воситалари бўлган Т-72 танклари ҳам эскирган эди ва сафарбар қилинганда, Коалиция ҳаво устунлиги туфайли тезда йўқ қилинди. АҚШ ҳаво кучлари, денгиз пиёдалари корпуси ва денгиз авиацияси ҳамда Британия қироллик ҳаво кучлари мамлакат бўйлаб қаршилик нишонларини аниқладилар ва қуруқликдаги қўшинлар етиб келгунига қадар ҳаво-десант қўшинлари билан уларни йўқ қилишди. АҚШ ва Британия кучларининг асосий жанговар танклари, АҚШ М1 Абрамс ва Британиянинг Чалленгер 2 мамлакат бўйлаб тез сур’атлар билан олдинга силжишига сабаб бўлди. Ироқ кучлари томонидан бир нечта ракета ҳужумига қарамай, АҚШ ва Буюк Британиянинг бир нечта танклари йўқ қилинган ва ҳужумларда 40 га яқин М1 Абрамс шикастланган бўлса-да, танк экипажлари душман ўқидан ҳалок бўлмаган[93]. Британия армиясининг ягона танк йўқотиши Қиролича қироллик гвардиясининг Чалленгер 2 бўлди, у бошқа Чалленгер 2 томонидан йўқ қилинган, икки экипаж аъзоси ҳалок бўлган.

Ироқ армияси, ҳатто Республика гвардиясининг элитаси орасида ҳам руҳий ҳолат ёмон эди. Каолиция қўшинлари яқинлашганда, барча қўшинлар оломон орасига тарқалиб кетишди ёки АҚШ ва Британия кучларига таслим бўлишга ҳаракат қилишди. Кўпгина Ироқ қўмондонлари Марказий разведка бошқармаси томонидан пора олган ёки таслим бўлишга мажбурланган. Хабарларга кўра, Бағдодни ҳимоя қилиш вазифаси юкланган Қусай Ҳусайн АҚШ кучлари келишидан бир неча кун олдин Бағдодни қўриқлаётган иккита асосий ҳарбий бўлинманинг позицияларини сезиларли даражада ўзгартирган. Натижада, АҚШ кучлари ҳужум қилганда бўлинмалар йўналишини йўқотган ва янада руҳий тушкунликка тушишган. Аксарият бўлинмалар уйга тирик қайтиш учун тарқалиб кетган деб тахмин қилинади.

Пентагон ҳисоботига кўра, „Саддам аралашувининг давом этиши Ироқ ҳарбий кучларининг тўлиқ мағлубиятига сабаб бўлган асосий омил бўлди“. Америка расмийларига Саддам ва унинг қўмондонлари босқинга қандай тайёргарлик кўрганига мўлжалланган ҳисоботда айтилишича, Ироқ ҳукумати ўзи дуч келаётган таҳдидни кўрмаган. ББC хабарига кўра, ҳисоботда Саддам Ҳусайн "ҳақиқатдан узоқда, кўпроқ ички таҳдидларни бартараф этиш билан шуғулланиб, Эрон таҳдиди билан машғул" сифатида тасвирланган[94].

Қурбонлар

Ҳалок бўлганлар

Ироқда ишғол пайтида ҳалок бўлганлар сони ҳақида маълумотлар хилма-хилдир. Тинч аҳоли қурбонлари ҳисоб-китоблари ҳарбий хизматчиларга қараганда анча фарқ қилади. Ироқда Бодй Cоунт маълумотларига кўра, тинч аҳоли қурбонларини ҳисоблашда матбуот хабарлари, нодавлат ташкилотларга асосланган ҳисоботлар ва расмий рақамларга таянган гуруҳ босқин босқичида 7500 га яқин тинч аҳоли ҳалок бўлганини маълум қилган[95]. Бироқ ишғолдан сўнг ва ундан кейин бошланган фуқаролар урушида тинч аҳоли қурбонлари ва қочқинлар сони миллионларга етгани тахмин қилинади.

Танқид

Ироққа ҳарбий интервенсияга қарши чиққанлар Ироққа бостириб кириш қарорини бир қанча сабабларга кўра танқид қилишди, жумладан, инсоний йўқотишлар, урушни оқлаш учун фойдаланилган далилларни шубҳа остига олиш, дипломатик жараёнлар давом этишини ҳимоя қилиш ва урушнинг қонунийлигига қаршилик билдириш[96] сифатида эътирозлар билдирилди. Қўшма Штатлар хавфсизлиги учун Ироқдан каттароқ таҳдидлар бор эди (масалан, Афғонистон ва Шимолий Корея) ва улар Яқин Шарқ минтақасини беқарорлаштиришини танлашди. 2010-йилда Голландия комиссияси ишғол халқаро ҳуқуқни бузган деган хулосага келган.

Сохта далилларга асосланган урушни оқлаш

Урушни бошлаш учун АҚШнинг асосий сабаби шундаки, Саддам Ҳусайн режимни АҚШ ва жаҳон ҳамжамиятига "жиддий ва ўсиб бораётган" таҳдидга айлантирди, чунки у ядровий ва биологик қуролларни ишлаб чиқди ва Ал-Қоида билан алоқадорлигини даъво қилди[97]. Уруш ва ишғол бошланганидан сўнг, танқидчилар бу сабабларни тасдиқловчи далилларга шубҳа қилишди. Ироқнинг қурол-яроғ дастурларини танқид қилган етакчилардан бири 2002-йилда текширувлар натижасида ядровий ва кимёвий қурол дастурлари йўқ қилингани ва уларнинг қайта конфигурацияси "разведка хизматлари томонидан осонлик билан аниқланиши" ҳақида гапирган собиқ АҚШ қурол-яроғи терговчиси Скотт Риттер эди. Саддам Ҳусайн МАГАТЕ қурол инспекторларини Ироқни тарк этишга мажбур қилган деб ҳисобланса-да, улар 1998-йилда Американинг "Чўл тулкиси" операциясини қўллаши бунга сабаб бўган деб ҳисобланилади. АҚШ қўшинлари қўшни давлатларда тўплангач, Саддам яна Халқаро комиссия терговчиларини қабул қилди ва уларнинг талаблари билан тўлиқ ҳамкорлик қилишга ваъда берди. Тажрибали МАГАТЕ инспекция гуруҳлари Ироққа қайтиб, оммавий қирғин қуролларининг турли шаклларини излаш бўйича оралиқ ҳисоботларни тайёрладилар[98][99][100][101][102]. Америка дипломати Жозеф C.Вилсон Ироқ Нигерда ядровий қурол учун уран излаётгани ҳақидаги аргументни ўрганиб чиқди ва бу аргументнинг ҳақиқатга эга эмаслигини маълум қилди[103][104].

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг роли

Урушдан олдинги асосий саволлардан бири Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгаши Ироққа ҳарбий аралашувга рухсат берадими ёки йўқми деган савол эди. Буюк Британия парламенти Жамоатлар палатаси раҳбари ва собиқ ташқи ишлар вазири Робин Кук Буюк Британиянинг БМТ резолюцияси рухсатисиз бостириб кириш қарорига норозилик билдириб, Тони Блер кабинетидан истеъфога чиқди. Кук ўшанда шундай деган эди: "Мен халқаро қўллаб-қувватлашсиз ҳарбий ҳаракатларга киришиш нотўғри, деб ҳисоблайман. Амалда, мен бир томонлама ҳарбий ҳаракатлар учун прецедент яратиш Британия манфаатларига зид деб ҳисоблайман"[105]. Бундан ташқари, ҳукуматнинг катта юридик маслаҳатчиси Элизабетҳ Wилмшурст босқин ноқонуний эканлиги ҳақидаги ҳуқуқий фикрини айтиб, истеъфога чиқди.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби Кофи Аннан 2004-йил сентабрида ББCга берган интервюсида: "Бизнинг нуқтаи назаримиз ва низомимиз бўйича [уруш] ноқонуний эди", деб таъкидлаган[106]. Бу АҚШ томонидан дарҳол танқид қилинди[107]. АҚШ томонидан 2003-йил учун Бош Ассамблеяга берган йиллик ҳисоботида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Хавфсизлик Кенгаши 1990-йилда Ироқ Қувайтга бостириб кирганидан бери Ироқ ва Қувайт бўйича 60 га яқин резолюция қабул қилинганлиги. Ушбу масалага энг долзарб бўлган 1990-йил 29-ноябрда 678-сонли қарор қабул қилиниши Қувайт ҳукумати билан ҳамкорлик қилаётган аъзо давлатларга барча зарур воситалардан фойдаланиш ҳуқуқини беришини маълум қилган.

Жамоатчилик фикри

Босқиндан кейинги кун 2003-йил март ойида ўтказилган сўровда, америкаликлар 76 % Ироққа қарши ҳарбий ҳаракатларни қўллаб-қувватлаган[108]. 2003-йил март ойида ЁуГов сўровида британияликларнинг 54 фоизи Ироққа қарши ҳарбий ҳаракатларни қўллаб-қувватлаган[109]. Орадан ўн йил ўтиб, 2013-йилда ўтказилган сўров натижаларига кўра, сўровда қатнашган америкаликларнинг 53 фоизи Ироқ урушини хато деб ҳисоблашган[110].

Бушнинг янги Ироқ стратегияси

АҚШ президенти Жорж Буш 2007-йил 11-январ куни АҚШнинг Ироқ бўйича янги стратегиясини эълон қилди. Буш АҚШ ва бутун дунё халқларига мурожаатида Ироқ урушида баъзи хатоларга йўл қўйилганини тан олди ва "Қаерда хатолик бўлса, мас’улият менда", айбини тан олди. Буш қаршиликларга қарши кураша олмаётгани ва мазҳаблараро можароларнинг олдини ололмаётганига сабаб сифатида аввалроқ қўшинлар сони камлигини кўрсатди. Буш тан олганидан кейин эълон қилган янги Ироқ стратегиясининг асосий элементи — қўшинларни кўпайтириш эди. Ушбу стратегия доирасида Ироққа яна 21 500 америкалик аскарлар юбориларди. Улардан 17,5 минг нафари Бағдодга, 4000 нафари эса сунний қаршилик кучлари таянчи бўлган Ал-Анбор вилоятига жойлаштириларди. Бу қўшинлар Ироқда қанча вақт қолиши номаълум. Баёнотга кўра, биринчи бўлинмалар 15-январдан бориши керак эди. АҚШнинг Ироқ бўйича янги стратегияси миллий муросага эришиш учун Ироқ ҳукуматига кўпроқ босим ўтказишни ўз ичига олди. Суннийларнинг сиёсий жараёндаги иштирокини ошириш учун имкон қадар тезроқ ҳукумат сайловларини ўтказиш, нефт қонунини қабул қилиш ва собиқ Баъсчиларни тақиқловчи қонунни юмшатиш сўралди.

Буш Ироқ Бош вазири Нури ал-Маликийни ўз нутқида: "Агар Ироқ ҳукумати ваъдаларини бажармаса, Америка ва Ироқ халқининг қўлловидан маҳрум бўлади. Американинг Ироқ олдида ҳеч қандай мажбурияти йўқ", деб огоҳлантирди. Янги стратегия доирасида Ироққа 1,2 миллиард долларлик иқтисодий ёрдам бериларди. Буш шунингдек, Ироқ ҳукумати ривожланиш лойиҳаларига жами 10 миллиард доллар ажратишга рози бўлганини эълон қилди. Буш янги стратегиясини тушунтирар экан, Сурия ва Эронни ҳам қаттиқ айблади. Эрон Ироқдаги мазҳаблараро тўқнашувларни авж олдирганини иддао қилган Буш, Сурия ҳам чет эл жангариларининг Ироққа ўтишига рухсат берганини маълум қилди. Буш, шунингдек, Саудия Арабистони, Иордания ва Форс кўрфазининг бошқа давлатларини Ироқ ҳукуматини қўллаб-қувватлашга чақирди ва "Бизнинг муваффақияцизлигимиз сиз учун ҳам таҳдиддир" деб огоҳлантирди. Буш нутқида ПКК муаммосига тўхталиб, чегара муаммоларини ҳал қилиш учун Туркия ва Ироқ билан ҳамкорликда иш олиб боражакларини айтди, аммо тафсилотларни очиқламади. Бироқ, ПККга қарши курашнинг кучайиши ҳам АҚШнинг Ироқ бўйича янги стратегиясининг бир қисми эканлиги таъкидланди[111].

Уруш ва атроф-муҳит

  • Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг маълумотларига кўра, 'Ҳавонинг заҳарланиши, тупроқнинг зарарланиши, ер ости ва ер усти сув ресурсларининг ифлосланиши, хавфли чиқиндилар каби экологик муаммоларнинг 34 фоизи урушлар, янги қурол тизимларини ишлаб чиқиш ва уларга сарфланган харажатлар туфайли юзага келади.
  • Ҳозир 2 кун ичида қуролланиш учун сарфланган маблағ 5 миллиард АҚСҲ долларидан ошади. Бу дунё мамлакатларида чўлланишнинг олдини олиш дастурига 20 йилда сарфланган маблағга тенг.

Урушнинг атроф-муҳитга таъсири

  • Кўрфаз уруши пайтида Қувайтда ёндирилган нефт қудуқлари 600 миллион тонна нефтни исроф қилди ва ҳавода куйикиш, газлар ва хавфли кимёвий моддалар қатламини яратди.
  • Тутун қуёш нурларини тўсиб қўйди; минтақа мамлакатларида ҳарорат 10 °C га яқин пасайди.
  • Нефт тутунидаги Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{cо2}} минтақа мамлакатларида иссиқхона эффекти ва кислотали ёмғирни келтириб чиқарди.
  • Бугунги кунда Бағдодда истиқомат қилувчиларнинг кўпчилиги Дажланинг ифлосланган сувларидан ичишади. канализация чиқиндилари, тозалаш иншоотлари вайрон бўлгани сабабли улар назорациз равишда Дажлага қуйилади.
  • Дажла дарёсига оқаётган канализация чиқиндиларида Америка армиясининг чиқиндилари ҳам бор. Бу чиқиндиларга ўта хавфли оғир металлар ҳам киради.
  • Ироқлик мутахассисларнинг қайд этишича, Дажла сувларидан ичимлик суви сифатида фойдаланилган ҳудудларда асаб тизими касалликлари, туғилиш аномалиялари ва саратон касалликлари кўпайган.

Инфратузилмага таъсири

  • Кўрфаз уруши пайтида Ироқнинг барча инфратузилмаси, хусусан, ичимлик суви тизимлари, канализация иншоотлари ва тўғонлар бомбардимон қилинди.
  • Кўрфаз уруши пайтида Бағдоддаги тоза сув транспорти каналлари 40 % дан ортиғи вайрон қилинган. Ироқ урушида бутун тизим йўқ қилинди.
  • Ироқнинг тоза сув ва канализация тизимларини қайта қуриш учун тахминан 11 миллиард АҚШ доллари талаб қилинади.

Чилcот ҳисоботи

Чилcот ҳисоботи Ироқ урушидан кейин тайёрланган энг кенг қамровли ҳисоботдир. Етти йил давомида тайёрланган ва 2,6 миллион сўздан иборат бўлган ушбу 12 жилдлик ҳисобот 2016-йилнинг 6-июлида нафақадаги Комиссия раҳбари Жон Чилкот томонидан Лондонда нашр этилган. Комиссия раҳбари Жон Чилкот Буюк Британия Бош вазири Тони Блейрга нисбатан "Ҳарбий ҳаракат охирги вариант эмас эди" деган иборани ишлатиб, Саддам Ҳусайн ўша пайтда таҳдид бўлмаганини очиқ ойдин айтган[112].

Филмлар

  • Тҳе Тигер анд тҳе Сноw (2005-йил)
  • Ин тҳе Валлей оф Элаҳ (2007-йил)
  • Граcе Ис Гоне (2007-йил)
  • Тҳе Ҳурт Лоcкер (2008-йил)
  • Бодй оф Лиэс (2008-йил)
  • Қашқирлар макони: Ироқ (2006-йил)

Манбалар

  1. ↑ Ким Гҳаттас.. „Сйрианс жоин Ирақ 'жиҳад'“. ББC Неwс (14-апрел 2003-йил). 21-сентабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2011-йил.
  2. ↑ „Араб волунтеэрс то Ирақ: 'токен' аcт ор тҳе макингс оф анотҳер Афгҳан жиҳад?“. 27-ноябр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр 2011-йил.
  3. ↑ ; Муҳаммад СуwаэдТҳе А то З оф Миддле Эастерн Интеллигенcе. Сcареcроw Пресс, 2009 — 208-бет. ИСБН 978-0-8108-7070-3. 
  4. ↑ „ББC НЕWС | Wорлд | Миддле Эаст | Муллаҳ дениэс Ирақ ал-Қаэда линк“ (2003-йил 31-январ). 29-сентабр 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  5. ↑ Ҳаwрамй, Фазел. „Комал шоулд ʻшед’ Исламиc лабел: партй леадер“. Рудаw Медиа Нетwорк (3-сентабр 2020-йил).
  6. ↑ Cартер, Линwоод Б. „Ирақ: Суммарй оф У.С. Форcес“ (28-ноябр 2005-йил). 11-май 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-июл 2009-йил.
  7. ↑ „Арчивед cопй“. 7-август 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-июл 2011-йил.
  8. ↑ Тобй Додге. „Ирақи армй ис тоугҳер тҳан УС белиэвес“. Тҳе Гуардиан (16-ноябр 2002-йил). 5-март 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-ноябр 2012-йил.
  9. ↑ „ИРАҚ: Ирақ'с Преwар Милитарй Cапабилитиэс“. Cоунcил он Фореигн Релатионс. 14-декабр 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14-декабр 2018-йил.
  10. ↑ „Фореигн Иррегуларс ин Ирақ“. wашингтонинституте.орг (10-апрел 2003-йил). 3-апрел 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-апрел 2019-йил.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Тҳе рисе анд фалл оф Ансар ал-Ислам“. Чристиан Сcиэнcе Монитор. 16-октабр 2003-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ „Ирақ Cоалитион Cасуалтиэс: Фаталитиэс бй Еар анд Монтҳ“ (Wайбаcк Мачине сайтида 6-феврал 2016-йил санасида архивланган) иCасуалтиэс.орг. Ретриэвед 1-ноябр 2009-йил.
  13. ↑ иcасуалтиэс Ирақ Cоалитион Cасуалтиэс: У.С. Wоундед Тоталс (Wайбаcк Мачине сайтида 24-декабр 2011-йил санасида архивланган)
  14. ↑ Wиллинг то фаcе Деатҳ: А Ҳисторй оф Курдиш Милитарй Форcес — тҳе Пешмерга — фром тҳе Оттоман Эмпире то Пресент-Дай Ирақ (паге 67) (Wайбаcк Мачине сайтида 29-октабр 2013-йил санасида архивланган), Мичаэл Г. Лортз
  15. ↑ 15,0 15,1 „Тҳе Wагес оф Wар: Ирақи Cомбатант анд Нонcомбатант Фаталитиэс ин тҳе 2003 Cонфлиcт“. Cоммонwеалтҳ Институте оф Cамбридге. 2-сентабр 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-сентабр 2009-йил.
  16. ↑ „Wагес оф Wар – Аппендих 1. Сурвей оф репортед Ирақи cомбатант фаталитиэс ин тҳе 2003 wар“. Cоммонwеалтҳ Институте оф Cамбридге. 2-сентабр 2009-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-сентабр 2009-йил.
  17. ↑ Ирақ Бодй Cоунт прожеcт (Wайбаcк Мачине сайтида 9-ноябр 2009-йил санасида архивланган). Соурcе оф ИБC қуоте он ундерcоунтинг бй медиа ис Пресс Релеасе 15 :: Ирақ Бодй Cоунт.
  18. ↑ „Ирақи политиcал гроупингс анд индивидуалс“. 5-март 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  19. ↑ „ББC“. 26 şубат 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  20. ↑ „Фох Неwс: 6 Йıл Сонра Ирак Саваşı: Баşарıлдı Факат Зафер Ёк“. 22 майıс 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  21. ↑ "Лас Вегас Сун: Биден висиц Ирақ, ас бомбс ҳигҳлигҳт онгоинг wар". 8 Ҳазиран 2009 тариҳинде кайнаğıндан арşивленди. Эриşим тариҳи: 14 Ҳазиран 2009
  22. ↑ „АБД Персонел Мüдüрлüğü Бüросу“. 2012-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-июн.
  23. ↑ Ҳüрриет газетеси, „Бир дöнемин сону“
  24. ↑ Миллиет газетеси, „Ирак’та бир дöнем ресмен сон булду!“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-11-09 санасида архивланган)
  25. ↑ „Арşивленмиş копя“. 8 эйлüл 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8 эйлüл 2014.
  26. ↑ 26,0 26,1 "Арşивленмиş копя". 10 Март 2016 тариҳинде кайнаğıндан арşивленди. Эриşим тариҳи: 18 Эйлüл 2016.
  27. ↑ „Арşивленмиş копя“. 13 оcак 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  28. ↑ „Арşивленмиş копя“. 17 теммуз 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  29. ↑ „Арşивленмиş копя“. 18 нисан 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  30. ↑ „Арşивленмиş копя“. 20 эйлüл 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  31. ↑ „Арşивленмиş копя“. 25 аğустос 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 эйлüл 2016.
  32. ↑ „Арşивленмиş копя“. 19 эйлüл 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 эйлüл 2016.
  33. ↑ „Арşивленмиş копя“. 10 март 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 эйлüл 2016.
  34. ↑ „Арşивленмиş копя“. 7 эким 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  35. ↑ „"Саддам анд Террорисм: Эмергинг Инсигҳц фром Cаптуред Ирақи Доcуменц," вол. 1“. 25 март 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  36. ↑ "Интеллигенcе анд Аналйсис он Ирақ: Иссуэс фор тҳе Интеллигенcе Cоммунитй, " Институте фор Дефенсе Аналйсес ИДА Папер П-4287, пп. ЭС-1
  37. ↑ „"Wҳите Ҳоусе спеллс оут cасе агаинст Ирақ"“. 7 ҳазиран 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  38. ↑ „Арşивленмиş копя“. 3 аралıк 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  39. ↑ 39,0 39,1 „Арşивленмиş копя“. 8 эким 2013да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  40. ↑ „Арşивленмиş копя“. 4 эким 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 эким 2015.
  41. ↑ „Арşивленмиş копя“. 20 ҳазиран 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  42. ↑ ҳттп://www.блоомберг.cом/аппс/неwс?пид=10000087&сид=аҳЖС35ХсмХГг&рефер=то
  43. ↑ „Арşивленмиş копя“. 30 касıм 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  44. ↑ „Арşивленмиş копя“. 5 şубат 2012да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  45. ↑ „Арşивленмиş копя“. 1 şубат 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 аралıк 2008.
  46. ↑ „Арşивленмиş копя“. 5 эйлüл 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 ҳазиран 2009.
  47. ↑ АБД аскерлери şэҳирлерден тамамен çэкилди. нтвмснбc.cом, 30-06-2009, Салı
  48. ↑ „İран-Ирак саваşıнıн üзеринден 38 йıл геçти“. Анадолу Ажансı. 23 эйлüл 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  49. ↑ „Wорлд Аcц Агаинст Ирақи Инвасион оф Куwаит“. ГлобалСеcуритй.орг.. 25 эким 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  50. ↑ „Тҳе Ирақи но-флй зонес“. ББC. 26 ҳазиран 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  51. ↑ Тҳе греат wар фор cивилисатион : тҳе cонқуэст оф тҳе Миддле Эаст. Алфред А. Кнопф. ИСБН 978-0-307-42871-4. Қаралди: 18 оcак 2020. 
  52. ↑ „Wашингтонпост.cом: У.С. Спиэд он Ирақ Виа У.Н.“. www.wашингтонпост.cом. 30 эйлüл 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  53. ↑ „Сеарч Ресулц - ТҲОМАС (Либрарй оф Cонгресс)“ (11 теммуз 2008). 2019-йил 23-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  54. ↑ „Wашингтонпост.cом: Десерт Фох Спеcиал Репорт“. wашингтонпост.cом (9 эйлüл 2006). 2006-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  55. ↑ „CНН/АллПолитиcс.cом - Элеcтион 2000 - Тҳе Републиcан Натионал Cонвентион“. wеб.арчиве.орг (21 нисан 2006). 2019-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  56. ↑ „Планс Фор Ирақ Аттаcк Беган Он 9/11“. www.cбснеwс.cом. 5 оcак 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  57. ↑ „'Буилдинг моментум фор региме чанге': Румсфелд'с сеcрет мемос“. МСНБC (16 şубат 2013). 18 теммуз 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  58. ↑ „Ҳуссеин'с Преwар Тиэс То Ал-Қаэда Дисcоунтед“. www.wашингтонпост.cом (6 нисан 2007). 25 эким 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  59. ↑ „Но, реаллй, Георге W. Буш лиэд абоут WМДс“ (İнгилизcе). www.вох.cом. 10 эким 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  60. ↑ „Пресидент'с Ремаркс ат тҳе Унитед Натионс Генерал Ассемблй“. георгеwбуш-wҳитеҳоусе.арчивес.гов. 28 эйлüл 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  61. ↑ „Франcе тҳреатенс ривал УН Ирақ драфт“. неwс.ббc.cо.ук (26 эким 2002). 21 ҳазиран 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  62. ↑ „Тҳе Статус оф Нуcлеар Инспеcтионс ин Ирақ: Ан Упдате“ (İнгилизcе). www.иаэа.орг (7 март 2003). 17 аралıк 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  63. ↑ „Ирақи Дефеcтор 'Cурвебалл' Адмиц WМД Лиэс, Ис Проуд оф Триcкинг У.С.“ (İнгилизcе). АБC Неwс. 13 оcак 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  64. ↑ „УС, Бритаин анд Спаин Абандон Ресолутион“. www.глобалполиcй.орг. 7 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  65. ↑ „CНН.cом - Буш: Ирақ ис плайинг 'wиллфул чараде' - Мар. 7, 2003“. CНН. 4 эким 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  66. ↑ „Пресидент Сайс Саддам Ҳуссеин Муст Леаве Ирақ Wитҳин 48 Ҳоурс“. георгеwбуш-wҳитеҳоусе.арчивес.гов. 6 ҳазиран 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 оcак 2020.
  67. ↑ 67,0 67,1 67,2 План оф аттаcк. Симон & Счустер, 2004. ИСБН 978-0743255486. Қаралди: 19 оcак 2020. 
  68. ↑ „CНН.cом - Буш: Жоин 'cоалитион оф wиллинг' - Нов. 20, 2002“. CНН. 9 ҳазиран 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 оcак 2020.
  69. ↑ „Cоалитион Мемберс“. георгеwбуш-wҳитеҳоусе.арчивес.гов. 11 оcак 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 оcак 2020.
  70. ↑ „уснеwс.cом: Cонфлиcт Wитҳ Ирақ: Деплойинг тҳе "Фреэ Ирақи Форcес" (4/7/03)“. wеб.арчиве.орг (4 şубат 2004). 2019-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 оcак 2020.
  71. ↑ „1 Март тезкересинин реддедилиşинин 16. йıл дöнüмü“ (Тüркçэ). İстанбул Герçэğи. 23 нисан 2021да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 оcак 2020.
  72. ↑ „[ Ени Сафак Онлине - Политика - 26.2.2003 “]. Ени Şафак (29 аралıк 2016). 2016-йил 29-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 оcак 2020.
  73. ↑ „А wеак нортҳерн фронт cоулд ленгтҳен Ирақ wар“. Чристиан Сcиэнcе Монитор (3 нисан 2003). 4 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 оcак 2020.
  74. ↑ „Саддам'с Ласт Лине Оф Дефенсе“. www.cбснеwс.cом. 5 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  75. ↑ „Саддам cоунц он Републиcан Гуард ас ласт чанcе фор дефендинг Багҳдад“. www.глобалсеcуритй.орг. 4 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  76. ↑ „фриэндлй принтед версион:CДИ Пример: Ирақи Милитарй Эффеcтивенесс“. wеб.арчиве.орг (30 касıм 2005). 2005-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  77. ↑ „Ирақи Гроунд Форcес Организатион“. www.глобалсеcуритй.орг. 4 нисан 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  78. ↑ Генератион килл : Девил Догс, Иcеман, Cаптаин Америcа, анд тҳе неw фаcе оф Америcан wар. Г.П. Путнам'с Сонс, 2004. ИСБН 978-0-399-15193-4. Қаралди: 21 оcак 2020. 
  79. ↑ Тҳундер рун : тҳе арморед стрике то cаптуре Багҳдад. Грове Пресс, 2004. ИСБН 978-0-8021-4179-8. Қаралди: 21 оcак 2020. 
  80. ↑ Тҳе САС 1983-2014. ИСБН 978-1472814036. 
  81. ↑ Спеcиал Форcес ин тҳе Wар он Террор. ИСБН 978-1-4728-0790-8. 
  82. ↑ „Пресидент Буш Аддрессес тҳе Натион“. георгеwбуш-wҳитеҳоусе.арчивес.гов. 29 ҳазиран 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  83. ↑ „Тҳе Баттле фор Умм Қаср“. www.ҳартфорд-ҳwп.cом. 4 март 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 оcак 2020.
  84. ↑ 84,0 84,1 84,2 Таргет Басра. Cорги, 2009. ИСБН 0552157007. Қаралди: 22 оcак 2020. 
  85. ↑ „Аттаcк он тҳе 507тҳ Маинтенанcе Cомпанй“. wеб.арчиве.орг (10 аğустос 2009). 2009-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  86. ↑ „CНН.cом - Лйнч: Милитарй плаед уп ресcуэ тоо муч - Нов. 7, 2003“. эдитион.cнн.cом. 11 аралıк 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  87. ↑ Тҳе террор дреам : феар анд фантасй ин пост-9/11 Америcа. Метрополитан Боокс, 2007. ИСБН 9780805086928. Қаралди: 21 оcак 2020. 
  88. ↑ „Стоппинг Блуэ-он-Блуэ“. wеб.арчиве.орг (23 эким 2006). 2006-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  89. ↑ „Кей Марине Cоммандер Ис Ремовед; Но Эхпланатион Гивен фор Деcисион“. www.глобалсеcуритй.орг. 26 нисан 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21 оcак 2020.
  90. ↑ „У.С. Форcес Энтер тҳе Ҳеарт оф Багҳдад“. Wашингтон Пост (5 нисан 2003). 21 аğустос 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 касıм 2006.
  91. ↑ „Арşивленмиş копя“. 3 аралıк 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 нисан 2020.
  92. ↑ Тҳе Роутледге Ҳандбоок оф Cивил-Милитарй Релатионс. Роутледге, 12 Касıм 2012 — 139-140-бет. ИСБН 978-1-136-25320-1. Қаралди: 16 ҳазиран 2015. 
  93. ↑ "Дуринг Оператион Ирақи Фреэдом, ас манй ас 40 Абрамс танкс wере дамагед бй РПГс. Мост wере репаиред." Баттле Танкс: Поwер ин тҳе Фиэлд, Паге 33, Энслоw Публишерс, 2006
  94. ↑ „Руссиа дениэс Ирақ сеcрец cлаим“. ББC Неwс (25 март 2006). 23 аралıк 2006да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7 аğустос 2006.
  95. ↑ „Ирақ Бодй Cоунт: А Доссиэр оф Cивилиан Cасуалтиэс ин Ирақ, 2003–2005.“. 9 касıм 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 майıс 2007.
  96. ↑ . дои:10.2190/6ПХW-ЛҚ3Б-ДWН6-ХД97. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); Миссинг ор эмптй |титле= (ёрдам)
  97. ↑ „Пресидент'с Ремаркс ат тҳе Унитед Натионс Генерал Ассемблй, 12 Септембер 2002“. 26 эким 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 эким 2011.
  98. ↑ „Миссион Поссибле: Нуcлеар Wеапонс Инспеcтионс ин Ирақ“. ИАЭА (7 март 2003). 3 аğустос 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 теммуз 2009.
  99. ↑ „Тҳе Статус оф Нуcлеар Инспеcтионс ин Ирақ: 14 Фебруарй 2003 Упдате“. ИАЭА (14 şубат 2003). 20 касıм 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 эким 2011.
  100. ↑ „Трансcрипт оф Ҳанс Блих Феб. 9, 2003, пресс cонференcе“. ИАЭА (9 şубат 2003). 7 касıм 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 эким 2011.
  101. ↑ „ИАЭА Медиа Адвисорй 2003/1003“. ИАЭА (10 март 2003). 23 аралıк 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 эким 2011.
  102. ↑ „Медиа Мисс Wар Диссент ин Cонгресс“. Тҳе Cапитал Тимес (6 şубат 2003), с. 12А. 28 оcак 2013да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19 теммуз 2009.
  103. ↑ Питт, Wиллиам Р. Wар Он Ирақ: Wҳат Теам Буш Доэснът Wант Ёу то Кноw. 2002, Cонтехт Боокс, Неw Ёрк. ИСБН 978-1-893956-38-4.
  104. ↑ „Wҳат И Дидн'т Финд ин Африcа“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (6 теммуз 2003). 7 ҳазиран 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17 нисан 2007.
  105. ↑ „Cоок ресигнс фром cабинет овер Ирақ“ (İнгилизcе). тҳе Гуардиан (17 март 2003). 26 аğустос 2013да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 майıс 2022.
  106. ↑ „Эхcерпц: Аннан интервиэw“ (эн-ГБ) (16 эйлüл 2004). 1 март 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 майıс 2022.
  107. ↑ „У.С., Аллиэс Диспуте Аннан он Ирақ Wар (wашингтонпост.cом)“. www.wашингтонпост.cом. 8 аğустос 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 майıс 2022.
  108. ↑ „Севентй-Тwо Перcент оф Америcанс Суппорт Wар Агаинст Ирақ“. Галлуп (24 март 2003). 23 теммуз 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 теммуз 2018.
  109. ↑ „Сурвейс ревеал ҳоw wе ремембер оппосинг тҳе Ирақ wар – бут ат тҳе тиме wе суппортед ит“. Тҳе Индепендент (5 ҳазиран 2015). 23 теммуз 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23 теммуз 2018.
  110. ↑ „Арşивленмиş копя“. 7 нисан 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 нисан 2020.
  111. ↑ „CНН Интернатионал- Буш: 'Wе неэд то чанге оур стратегй ин Ирақ'“. 12 оcак 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11 оcак 2007.
  112. ↑ „Чилcот рапорунда Блаир'э серт элеşтирилер“. ББC Тüркçэ. 7 теммуз 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7 теммуз 2016.

Адабиётлар

  • Спринг 2007 Диссент, "Эхпортинг Демоcраcй: Лессонс фром Ирақ, " а сймпосиум феатуринг Паул Берман, Митчелл Cоҳен, Сейла Бенҳабиб анд отҳерс.
  • Гоогле Принт*Мастерс оф Чаос: Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф тҳе Спеcиал Форcес бй Линда Робинсон
  • Ҳеавй Метал а Танк Cомпанй’с Баттле то Багҳдад бй Cаптаин Жасон Cонрой анд Рон Мартз
  • Cобра ИИ: Тҳе Инсиде Сторй оф тҳе Инвасион анд Оccупатион оф Ирақ бй Мичаэл Р. Гордон анд Бернард Э. Траинор
  • Ирақ анд тҳе Эволутион оф Америcан Стратегй бй Стевен Метз. ИСБН 978-1-59797-196-6
  • Тҳе Ирақ Wар бй Wиллиамсон Муррай анд Роберт Ҳ. Сcалес, Жр.
  • Тҳе Ирақ Wар бй Жоҳн Кеэган
  • Ҳанс Кöчлер, Тҳе Ирақ Cрисис анд тҳе Унитед Натионс. Поwер Политиcс вс. тҳе Интернатионал Руле оф Лаw. Студиэс ин Интернатионал Релатионс, ХХВИИИ. Виэнна: И.П.О., 2004, ИСБН 978-3-900704-22-3, Гоогле Принт
  • Библиограпҳй: Тҳе Сеcонд У.С.-Ирақ Wар (2003-) бй Эдwин Моисе
  • Wиллиамс, C (2011). "Леарнинг то редресс преэмптиве деcеит: Тҳе „Ирақ Доссиэр“. САГЕ Опен. 1 (3). дои:10.1177/2158244011427060. Басед он аналйсис субмиттед то тҳе Ирақ Инқуирй. Сеэ: Жонес, Бриан (2009) 'Доссиэр д

Қўшимча ўқиш учун

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Iroq_urushi" dan olindi