Irvingia gabonensis
Ирвингиа габоненсис — Ирвингиа туркумидаги Африка дарахтларининг бир тури бўлиб, баъзида ёввойи манго, Африка мангоси ёки бута манго номи билан аталади. Улар ейиладиган мангога ўхшаш меваларга эга ва айниқса ёғли ҳамда оқсилга бой ёнғоқлари учун қадрланади.
| Ирвингиа габоненсис | |
|---|---|
| Огбоно ёнғоқлари | |
| Илмий классификацияси | |
| Дунё: | Ўсимликлар |
| Бўлим: | Трачеопҳйтес |
| Бўлим: | Ангиоспермс |
| Бўлим: | Эудиcоц |
| Бўлим: | Росидс |
| Синф: | Малпигҳиалес |
| Оила: | Ирвингиаcеаэ |
| Туркум: | Ирвингиа |
| Тур: | И. габоненсис
|
| Биномиал номи | |
| Ирвингиа габоненсис (Аубрй-Леcомте эх ЎРорке) Баилл.
| |
| Африкада Ирвингиа габоненсиснинг табиий тарқалиши | |
| Синонимлари | |
|
Ирвингиа бартери Ҳоок.ф. | |
Тарқалиши ва яшаш жойи
Ирвингиа габоненсис Конго, Конго ДР, Нигерия, Кот-д’Ивуар ва жануби-ғарбий Угандани ўз ичига олган Анголанинг шимолий чеккасидаги нам ўрмон зонасига хосдир. 2009-йилдан бошлаб Габон ҳукумати 2034-йилгача андок дарахтини кесишни тақиқлади[2].
Биофизик чегаралар
Дарахт тропик нам ва қуруқ иқлим зонасига ўрганган[3]. Африка бута мангоси табиий равишда соябонли ўрмонларда, галерея ўрмонларида ҳамда ярим баргли ўрмонларда, 200–500 м (660–1,640 фт) баландликда ва йиллик ёғингарчилик миқдори 1,200–1,500 мм (47–59 ин) бўлган иқлимда ўсади. Дарахт учун қўллаб-қувватланадиган ҳарорат 20–38 °C (68–100 °Ф) оралиғида бўлиши керак. Ўртача ҳосилдорликка эришиш учун тупроқ чуқурлиги 150 см (260 м) дан ортиқ бўлиши заруқ. пҲ 4,5 дан 7,5 гача бўлиши мумкин.
Тавсиф
Ирвингиа габоненсис тўғри ўсади, баландлиги 40 м (130 фт) га етади ва танаси 1 м (3 фт 3 ин) диаметрида бўлади. У 3 м (10 фут) баландликдаги таянчларга эга. Ташқи пўстлоғи силлиқ ва қобиқли, кулрангдан сариқ-кулранг ранггача. Тожи доим яшил, шарсимон ва зич. Барглари эллипссимон, бир чети кўпинча иккинчисидан бироз юмалоқ, устки юзаси ўткир, тўқ яшил ва порлоқ. Гуллари кичик рўвакларда сариқдан яшил-оқ ранггача жойлашган ва икки жинслидир. Меваси деярли шарсимон, пишганида яшил рангга эга ва ичи ёрқин апелсин рангида бўлади. Мевасининг пўстлоғи қаттиқ ва битта уруғдан иборат. Уруғлар эпигеал (ер устида) униб чиқади[4].
Экология
Ирвингиа габоненсис ҳашаротлар: қўнғизлар, икки қанотлилар, парда қанотлилар ва капалаклар томонидан чанглантирилади. У мартдан июнгача гуллайди ва икки мева мавсумига эга: апрелдан июлгача ва сентябрдан октябргача. Уруғлар умуртқали ҳайвонлар, жумладан филлар ва гориллалар томонидан тарқалади. Ушбу ҳайвонлар сонининг камайиши билан Африка бута мангосининг тарқалиши ҳамда тикланиши камайди ва унинг тарқалиши энди одам томонидан экишга кўпроқ боғлиқ бўлиб қолди[5].
Култивация
Илгари, Африка бутаси манго маҳсулотларининг 90 % и тарқоқ, ёввойи дарахтлардан йиғиб олинган. Африка бута мангоси дарахтлари дастлаб ўстирилмаган, чунки дарахт мева бериши учун 15 йил керак бўлганига ишонишган. Улар сунъий равишда экилмаган бўлса-да, кўпайиш даражаси юқори эди, чунки улар камдан-кам ҳолларда ёғоч учун йиғиб олинган. Африка бутасини марcоц (ҳаво қатламли ўсимликлар) экиладиган плантацияда экиш натижасида икки-тўрт йил ичида гул ҳосил бўлиши кузатилди. Уруғларнинг униб чиқиш даражаси паст ва улар тўғри ишлов берилмаса, кўпинча нобуд бўлади. Уруғлар асосан меваларни қўлда синдириш орқали олинади[6].
Фойдаланиш
Мевалари кўпинча одамлар, маймунлар, гориллалар, филлар ва шу каби бошқа сутемизувчилар томонидан янги ҳолда истеъмол қилинади. Табиий шароитда ўсиши ва асосан Африканинг баъзи қисмларида жойлашганлиги сабабли, у халқ орасида Африка мангоси деб аталади. Мевалардан желе, мураббо, шарбат ва баъзан шароб ҳам тайёрланади. Уни пулпа, шунингдек, матони бўяш учун қора бўёқ тайёрлаш учун ҳам ишлатилган.
Эндоспермга ўтиш учун уруғ қобиғи ёрилиши керак. Дика ёнғоғи деб ҳам аталадиган уруғлар хом ёки қовурилган ҳолда истеъмол қилинади. Кўпинча улар сариёғ ёки шоколадга ўхшаш бўлакларга майдаланади. Уруғларни пишириш учун ишлатиладиган ёғ (атроф-муҳит ҳароратида қаттиқ) ёки маргарин ишлаб чиқариш учун пресслаш мумкин. Ёғ совун ёки косметика учун ҳам қайта ишланади. Қолдиқлари чорва озуқаси сифатида ёки шўрва учун қуюқлаштирувчи восита сифатида ишлатилиши мумкин. Уруғлар майдаланган ҳолда шўрвалар ва пишириқларда қуюқлаштирувчи ҳамда таъм берувчи восита сифатида ишлатилади. Бундан ташқари, уларни сақлаш учун „дика нон“ деб номланган торт қилиш мумкин[4].

Ёнғоқлар кўпинча Габон ошхонасида парранда гўшти ва гўштли таомларни тайёрлаш учун ишлатилади, масалан, поулет à л’одика. Майдаланган ёнғоқлар овқатга дудланган таъм беради.
Ёғочи қаттиқ, шунинг учун оғир қурилиш ишларида кемалар ёки темир йўл релслари учун асос сифатида ишлатилади. Қуруқ шохлари ўтин сифатида ишлатилади.
Дарахтлар бошқа экинларни, айниқса какао ва қаҳвани соя қилиш учун агроўрмончилик тизимларида ишлатилади. Улар эрозияни камайтириш учун ҳам қўлланади. Шаҳарлар Африка мангоси дарахтини кўчаларини соя қилиш, бошпана ёки ободонлаштириш ишлари учун ишлатишни бошладилар.
Асосан, Африкада ҳар йили минглаб тонна Африка мангоси уруғлари сотилади[7].
Озуқавий қиймати
Истеъмол қилинадиган уруғлар 100 граммлик қисмда 697 калория ва қуйидаги озиқ моддаларни таъминлайди:
| Ёғ | 67 г |
| Карбонгидрат | 15 г |
| Протеин | 8,5 г |
| Сув | 4 г |
| Калсий | 120 мг |
| Темир | 2.4 мг |
Уруғлардаги ёғли кислоталарнинг тахминий таркиби миристин кислота (33-70 %), лаурин кислота (20-59 %), олеин кислотаси (1-11 %), палмитин кислота (2 %) ва стеарин кислотасини (1 %) ўз ичига олади.
Бошқа баъзи турларининг пулпасидан фарқли ўлароқ, Ирвингиа габоненсиснинг пулпаси сувли ҳамда ширин таъмга эга ва янги ҳолда истеъмол қилинади. Мева пулпасининг 100 грамм қисми 61 калория беради ва қуйидагиларни ўз ичига олади:
| Сув | 81 г |
| Карбонгидрат | 15,7 г |
| Протеин | 0,9 г |
| Ёг ' | 0,2 г |
| Фосфор | 40 мг |
| Калций | 20 мг |
| C витамини | 7 мг |
| Темир | 2 мг |
Мева пулпасининг маза берувчи компонентлари зингиберен, синнамик кислота, додеканал ва додеканолни ўз ичига олади.
Манбалар
- ↑ Wорлд Cонсерватион Мониторинг Cентре (1998). „Ирвингиа габоненсис“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 1998: э.Т33055А9754010. дои:10.2305/ИУCН.УК.1998.РЛТС.Т33055А9754010.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
- ↑ Ипонга, Доналд Мидоко; Миколо-Ёбо, Чристиан; Лесcуер, Гуиллауме; Ассоумоу, Фидèле Мба; Леванг, Патриcе; Тиэгуҳонг, Жулиус Чупези; Нгое, Алфред (2018-02-01). „Тҳе cонтрибутион оф НТФП-гатҳеринг то рурал пеопле'с ливелиҳоодс ароунд тwо тимбер cонcессионс ин Габон“. Агрофорестрй Сйстемс (инглизча). 92-жилд, № 1. 157–168-бет. дои:10.1007/с10457-016-0022-0. ИССН 1572-9680.
- ↑ „Ирвингиа габоненсис“. Эcоcроп. Фоод анд Агриcултуре Организатион (1993–2007). 2019-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 4,0 4,1 „Ирвингиа габоненсис“. АгроФорестрйТреэ Датабасе. Wорлд Агрофорестрй Cентре. 2013-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 8-декабр.
- ↑ Тчоунджеу З, Атангана, АР. „Ирвингиа габоненсис (Аубрй-Леcомте эх О'Рорке) Баилл.“. Плант Ресоурcес оф Тропиcал Африcа (ПРОТА); ван дер Воссен ҲАМ, Мкамило ГС (Эдиторс); Wагенинген, Нетҳерландс (2007). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 30-июн.
- ↑ Лост Cропс оф Африcа. Wашингтон ДC: Натионал Аcадемиэс Пресс, 2006 — 119–135-бет. ИСБН 0-309-10333-9.
- ↑ Молоней, Cорнелиус Алфред. Скетч оф тҳе форестрй оф Wест Африcа wитҳ партиcулар референcе то иц пресент принcипал cоммерcиал продуcц.. Лондон: С. Лоw, Марстон, Сеарле, & Ривингтон, 1887. ДОИ:10.5962/бҳл.титле.55733.