1795-йилда император Сянлун саройида қабул қилинган охирги Европа делегацияси тасвирланган расм. Расмнинг чап томонида Исаак Тицингх (шляпа кийган) ва унинг ўнг томонида Андреас Эверардус ван Браам Ҳоукгеэст ўтирган ҳолати.

Исаак Тицингх ФРС (тах. 1745-йил январ - 1812-йил 2-феврал) голландиялик дипломат, тарихчи, японолог ва савдогар[1]. Шарқий Осиёдаги узоқ муддатли фаолияти давомида Тицингх Голландия Шарқий Ҳиндистон компаниясининг (нидерландча: Вереэнигде Оостиндисче Cомпагниэ (ВОC) юқори лавозимли ходими бўлган. У Токугава Японияси билан эксклюзив расмий алоқада Европа савдо компанияси вакили сифатида сёгун ва бошқа юқори бакуфу амалдорлари билан икки марта Эдога саёҳат қилди. У Бенгалиянинг Чинсура шаҳрида Голландия ва ВОC бош губернатори эди[2].

Тицингх ўзининг ҳамкасби Чарлз Корнуоллис билан ишлаган, у Британия Шарқий Ҳиндистон компаниясининг бош губернатори бўлган. 1795-йилда Тицингх Хитойда Голландия ва ВОC манфаатларини ҳимоя қилди. Бу ерда унинг император Сянлун саройида бўлиб ўтган қабули 1793-йилда Сянлуннинг олтмиш йиллик юбилейини нишонлаш арафасида Британия дипломати Жорж Макартнининг миссияси томонидан кўрилган қаршиликдан фарқли ўлароқ илиқ қарши олинди. Хитойда Тицингх Голландиянинг Шарқий Ҳиндистон компаниясини савдо вакили сифатида вакиллик қилиш билан бир вақтда ўз мамлакати учун элчи сифатида самарали фаолият кўрсатди[1].

Ёшлик даври

Голландияликлар Нагасакидаги куртизанлар билан 1800-йиллар

Исаак Тицингх Амстердамда туғилган, Албертус Тицинг ва унинг иккинчи хотини Катҳарина Биттнернинг ўғли. Унинг чўқинтириш маросими 1745-йил 21-январда Амстердамдаги Амстелкеркда бўлиб ўтди[3]. Унинг отаси муваффақиятли ва таниқли амстердамлик жарроҳ эди. Шундай қилиб, у Тицингхнинг ХВИИИ асрдаги "ма'рифий та'лим" билан тарбияланиши учун имкониятларга эга эди. Тицингх Амстердам Чирургижнгилде (инглизча: Барбер Сургеон'с гуилд) аъзоси бўлди ва 1765-йилнинг январида Лейден университетида юридик фанлар доктори илмий даражасини олди[4]. 1764-йил март ойида Тицингх ишсиз бўлиб қолди ва 1766-йилда Батавияга, ҳозирги Жакартага жўнади[3]

Япония, 1779–1784-йиллар

Дежима ва Нагасаки кўрфази, тахминан 1820-йил. Иккита Голландия кемаси ва кўплаб Хитой савдо кемалари тасвирланган.

Тицингх Японияда 1779—1780-йиллар, 1781—1783-йиллар ва 1784-йилда тижорат мақсадида бўлган. Бу даврда Япониядаги ВОC раҳбарининг ўзига хос аҳамияти 1633-йилдан 1853-йилгача давом этган Япониянинг Сакоку сиёсати, Японияни изоляция қилиш сиёсати натижасида кучайди[5].. ХВИ асрда европаликлар томонидан диний прозелитизм туфайли Токугава сёгунати ХВИИ аср бошларида ўлим жазоси таҳдиди остида ҳеч бир европалик ёки япониялик Япония архипелагига кира олмайди ёки чиқа олмайдиган сиёсатни жорий қилди. Ушбу "ёпиқ эшик сиёсати" дан ягона истисно Япониянинг жанубидаги Кюшу оролидаги Нагасаки кўрфази атрофида жойлашган Дежима оролидаги ВОC " фактория "си (савдо пункти) эди. Ушбу яккаланиш даврида Тицингх Япониядаги биринчи масон бўлган деб ишонилади[6].

Қаттиқ назорат остидаги савдогарлар Европа ва Япония ўртасидаги савдо ва илмий-маданий алмашинувнинг ягона расмий каналига айландилар. ВОC сёгуннинг вассали мақомига эга эди; Тицингх йилига икки марта Эдога, сёгун ҳузурига мажбурий ташриф буюриши керак эди. Бундай имкониятларнинг камлигини ҳисобга олсак, Тицингхнинг Эдодаги Рангаку олимларининг бакуфу расмийлари билан норасмий алоқалари унинг сёгун Токугава Иэҳару билан расмий алоқалари каби муҳим бўлган бўлиши мумкин[7].

ХВИИИ асрда голланд савдогарларининг ижтимоий мавқеи ва голландларнинг японларга нисбатан муносабати яхшиланди, улар аввалги асрларга қараганда юқори даражада ҳурмат ва э'тироф кўрсатдилар[8]. Шунга қарамай, улар японларнинг урф-одатлари ёки маданияти билан қизиқмади. Тицингх деярли ақл бовар қилмайдиган даражада қизиқиш кўрсатди ва Дежимадаги ҳамкасблари билан солиштирганда, ўз даврининг европаликлари учун япон сивилизациясининг диққатли кузатувчиси сифатида ажралиб турди[9]. Тицингх 1779-йил 15-августда Нагасакига етиб келди ва у ерда Аренд Виллем Фейтдан факторияни қабул қилди. У таржимонлар ва японлар ўртасида самимий ва дўстона муносабатлар ўрнатган; унинг келишидан олдин савдо масалалари бўйича доимий жанжал ва япон таржимонига нисбатан душманлик бўлиб турарди, у савдо масалаларида голландиялик савдогарлар учун ғайриоддийдек туюлди. 1780-йил 25-мартдан 1780-йил 5-апрелгача Эдода Иэҳару билан биринчи тингловлари давомида у кўплаб япон Даимёлари билан учрашди, улар билан кейинчалик хат ёзишмаларини ўрнатди. У Эдо элита жамиятида жуда машҳур бўлди ва минтақанинг бир нечта амалдаги ва нафақадаги Даимёлари билан дўстлашди[10].

1780-йилда Батавияга қисқа вақтга қайтганидан сўнг, Тицингх Дежимадаги голланд-япон савдосидаги муваффақиятлари туфайли 1781-йил 12-августда Нагасакига қайтиб келди[11]. Тўртинчи Англия-Голландия уруши туфайли 1782-йилда Батавиядан Голландияга юклар бўлмаган ва шу сабабли Дежимадаги савдо пости йил давомида Жава билан алоқадан узилган. Бу йил Тицингх опперҳоофд лавозимида қолди ва япон олимлари билан дўстлашиш, япон дўстлари билан муносабатларни чуқурлаштириш ва япон урф-одатлари ва маданиятининг барча соҳаларида тадқиқотлар олиб бориш билан шуғулланди. У, шунингдек, ўша йили Голландия юк ташишининг йўқлиги сабабли, Япониядан Голландияга мис экспортини кўпайтириш бўйича Япония билан муҳим савдо музокаралари ва катта имтиёзларга эришди[12].

Тицингх Японияда жами уч йилу саккиз ой қолди ва ниҳоят 1784-йил ноябр ойи охирида Нагасакидан чиқиб, Батавияга қайтдива у ерга 1785-йил 3-январда етиб келди[13].

Ҳиндистон, 1785–1792-йиллар

1785-йилда Тицингх Бенгалияда Чинсурадаги савдо пункти директори этиб тайинланди. Тицингхни филолог ва бенгал ҳуқуқшуноси Уилям Жонс "Чинсура мандарини " дея та'рифлаган[14].

Батавия, 1792—1793-йиллар

Тицингхнинг Батавияга қайтиши Онтвангер-Генераал (ғазначи) ва кейинчалик Комиссар тер Зеэ (Денгиз комиссари) каби янги лавозимлардаги фаолиятга киришуви билан боғлқи эди.

Батавияда у Хитойга кетаётган Жорж Макартни билан учрашди. Тицингхнинг маслаҳатлари Маккартнининг 1793-йилда Японияга режалаштирилган экспедициядан воз кечиш қарорида муҳим омил бўлди. Маккартнининг Лондонга берган ҳисоботида шундай изоҳ берилган:

"...Японияликлар билан алоқага киришишнинг мақсадга мувофиқлиги тўлиқ кучда. Японияда бир неча йил истиқомат қилган жуда либерал характерга эга голландиялик жаноб Исаак Тицингх билан Батавияда бўлган суҳбатларимдан у ерда мени яхши қабул қилишга ундайдиган ҳеч нарса йўқлигига ишонч ҳосил қилдим. Бундан ҳеч бўлмаганда шахсий хавф остида бўламан. Чунки бизда ҳозиргача йўқотадиган савдо йўқ. Голландиянинг Ост-Индия компаниясининг ҳозирги умумий чалкашликлари натижасида уларнинг японияликлар билан алоқалари кескин пасайган, улар билан янги савдо-сотиқни очиш учун қулай вақт ҳам бўлмаслиги мумкин[15][16][2].

Хитой, 1794–1795-йиллар

Тицингх Хитой императори саройида император Сянлун ҳукмронлигининг олтмиш йиллигини нишонлаш учун Голландия элчиси сифатида ташриф буюрди. Пекинда Тицингҳ делегацияси таркибига Андреас Эверардус ван Браам Хоукгеэст ва Кретен -Луи-Жозеф де Гуигнеслар[17] кирган, уларнинг бу элчилик ҳақидаги Хитой ҳукуматига оидқўшимча ҳисоботлари АҚШ ва Европада чоп этилган[2].

Тицингхнинг қиш ўрталарида Кантондан (ҳозирги Гуанчжоу) Пекинга бўлган машаққатли саёҳати унга Хитойнинг ҳеч қачон европаликлар учун ма'лум бўлмаган қисмларини кўриш имконини берди. Унинг гуруҳи Пекинга Янги йилни нишонлаш вақтида етиб келди. Хитой манбаларига кўра, Тицингх ва унинг делегацияси Ёпиқ шаҳарда, кейинроқ Юанмингюанда (Эски ёзги сарой) юқори даражадаги ҳурмат ва эҳтиром билан кутиб олинди[18][2].

Тицингх Хитойдаги биринчи масон[19] ва император Сянлунсаройида қабул қилинган ягона масон бўлган деб ишонилади[2].

Европага қайтиш, 1796–1812-йиллар

Тицингх маблағидан япон акупунктур манекени. Мусéэ д'ҳистоире де ла Мéдеcине, Париж.

1796-йил 1-мартда таназзулга юз тутган Голландиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси янги Батавия Республикаси томонидан миллийлаштирилди[20]. ўша йили Тицингх Европага қайтиб келди. Бир мунча вақт у Британияда, Лондон ва Батҳда яшаган ва Қироллик жамиятининг а'зоси бўлган. 1801-йилда у Амстердамга, у ердан Парижга қайтиб келди ва вафотига қадар шу ерда яшади[21].

Тицингх 1812-йил 2-февралда Парижда вафот этди ва Пер Лачаисе қабристонига дафн қилинди. Унинг қабри тошида шундай ёзилган: " Иcи репосе Исааc Тицингҳ. Анcиэн cонсеиллер дес Индес ҳолландаисес. Амбассадеур à ла Чине эт ау Жапон. Морт à Парис ле 2 фéвриэр 1812, агé де 68 анс." [Бу ерда Исаак Тицингх дафн этилган. Илгари Голландиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси маслаҳатчиси, Хитой ва Япониядаги элчи. 1812-йил 2-февралда Парижда 68 ёшида вафот этди. ]

Оиласи

Тицингхнинг ўғли Уиллем бор эди, у тахминан 1790-йилда Тицингхнинг бенгалиялик аёлидан туғилган. У қонуний деб тан олиниши учун ўғлини 1800-йилда Европага олиб кетди. Тицингх Парижга кўчиб ўтганида, Виллем у билан бирга бориб, Франсия денгиз академиясига ўқишга кирди ва уни 1810-йилда тугатди[22]

Кутубхона ва коллексиялари

Тицингх кутубхонаси ва унинг сан'ат, маданий ва илмий материаллар тўплами тарқалиб кетди ва ба'зилари Франсия давлатининг коллексияларига киритилди. Тицингх томонидан Европага олиб келинган япон китоблари орасида Хаяши Шихей (1738-1793) томонидан ёзилган Сангоку Цūран Зусецу (японча: 三国通覧図説, 'Уч давлатнинг тасвирланган тавсифи'?) нусхаси ҳам бор эди. 1785-йилда Японияда нашр этилган ушбу китоб Чосон (ҳозирги Корея), Рюкю қироллиги (ҳозирги Окинава) ва Эзо (ҳозирги Хоккайдо) ҳақида эди[23]. Париждаги матн Европада корейс ёзув тизими бўлган Ҳангулнинг биринчи кўринишида ифодаланган. Тицингх вафотидан сўнг, босма асл нусха ва Тицингх таржимаси Жан-Пер Абел-Ремусат (1788–1832) томонидан Франсия коллежида сотиб олинган[24]. Рéмусат вафотидан сўнг, Юлий Клапрот (1783-1835) Париждаги Роял Институтда 1832-йилда Тицингх таржимасининг таҳрирланган версиясини нашр этиш учун бепул берди[25].

Мерос

Исаак Тицингх ВОCнинг деярли икки юз йиллик фаолияти давомида ишлаган ягона файласуф ва ВОCнинг Япониядаги (1600-1853) савдо тарихидаги энг илғор ходими дея та'рифлаш мумкин. Диний ва инсоний мавзуларда кенг кўламли шахсий ёзишмалари ва ташқи дунё била алоқалар ўрнатишга бўлган ҳаракатлари туфайли уни ХВИИИ асрнинг ҳақиқий файласуфи деб ҳисоблаш мумкин[26]. Бошқа ВОC ходимлари билан таққослаганда, у саккиз тилда (голланд, лотин, франсуз, инглиз, немис, португал, япон ва хитой) гапирадиган полиглот эди. Унинг Европа жамиятини япон урф-одатлари ва маданияти билан таништиришга бўлган иштиёқи Японияга ва японларга бўлган қизиқишидан келиб чиққан. Шунинг учун у японияликлар ва европаликлар ўртасидаги икки томонлама маданий, илмий ва билим алмашинувида таниқли шахс, воситачи ва таржимонга айланди. Мисол учун, у Японияга Европа бўйича Голландия китобларини олиб келди. Бундан ташқари, у босма китоблар, қўлёзмалар, босма нашрлар, хариталар, шаҳар режалари ва тангаларни ўз ичига олган Япониядаги биринчи Европа коллексиясидан иборат бўлган материалларни тўплади. Шундай қилиб, ушбу тўплам Япониянинг ўша пайтдаги ноёб тарихининг асосини ташкил қилиши керак эди. Исаак Тицингхни Европа японологиясининг асосчиси сифатида кўриш мумкин[27]. Шунинг учун у 1785-йил 28-августдаги хатида дўстона билим алмашишга бўлган амбициялари доирасида у ВОC расмийларини Европа-Япония муносабатларини яхшилаш учун Дежима шаҳридаги савдо нуқтасига япон тилида гапира оладиган билимдон ходимларни юборишга чақирди[28].

Тицингх, шунингдек, япон ше'рларидан бирини лотин тилига таржима қилган биринчи европалик эди. Уни Бижзондерҳедендаги япон урф-одатлари ва маданиятига бағишланган тўпламда япон ше'рияти ҳақидаги иншо билан бирга учратиш мумкин[29]. "Саёҳатчи фалсафаси" сифатидаги мавқеи туфайли[30] Тицингх қуйидаги жамиятларнинг а'зоси бўлган: Харлемда жойлашган Батавиаасч Генооцчап ван Кунстен эн Wетенсчаппен, Ҳолландсче Маацчаппиж дер Wетенсчаппен, Калкуттада жойлашган Бенгалиядаги Осиё жамияти ва Лондон Қироллик жамияти[31].

Унинг вафотидан кейинги ижоди ва мероси, айниқса унинг тўпламлари кейинчалик ма'лум даражада йўқотилган эди эди, чунки у Европада тўпланган манбаларини таржима қилишда ёрдам берадиган япон ёки хитой таржимонлари ва олимларини топа олмади. Унинг хитой-япон ёзувлари ҳақидаги билимлари чекланганлиги сабабли, у хорижда бўлган вақтида Дежимада ўзи ва бошқалар томонидан тайёрланган япон ёзувларининг таржималарини таҳрир қила олди. Шундай қилиб, унинг ишларининг аксарияти ўлимидан кейин нашр этилган ва кенгроқ умумий ишининг фақат кичик қисмларидан иборат эди. Бундан ташқари, ба'зи қисмлар муҳаррирлар ва нашриётлар томонидан катта даражада ўзгартирилган. Бунга Тицингхнинг ўғли Виллем Тицингх банкрот бўлганидан сўнг тўпламлар ва қўлёзмаларни сотгани, кейинчалик улар ХИХ асрда бутун Европада тарқалгани билан боғлиқ эди[32].

Тицингхнинг тажрибалари ва илмий тадқиқотлари нашр этилган мақолалар ва китоблар учун асос бўлди. Батавия сан'ат ва фанлар академияси (Батавиаасч Генооцчап ван Кунстен эн Wетенсчаппен) Тицингхнинг Япония ҳақидаги еттита мақоласини нашр этди.

Унинг Японияда пиво тайёрлаш[33] ва соя соуси[34] ҳақидаги ма'лумотлари ғарб тилларида нашр этилган шу соҳадаги энг биринчиси эди. Унинг иши ХИХ аср бошларига келиб бутун Европада кенгроқ тарқалди[35].

Тицингх томонидан нашр этилган дастлабки япон луғати[36] ҳаётининг охиригача давом этган лойиҳанинг дастлабки қисми эди.

Исаак Тицингнинг қадриятлари ва тасаввурлари ҳақида

Тицингх ўзининг илмий саволларига жавоб топишни жуда хоҳларди ва билимга чексиз чанқоқлик кўрсатди[37]. Унинг шахсий ёзишмаларига қараб, унинг хатти-ҳаракати ва қадриятларининг учта шиорини аниқлаш мумкин: пулни рад этиш, чунки бу унинг билимга бўлган улкан чанқоғини қондирмайди; ҳаётнинг қисқалигини тан олиш ва англаш ва бу қимматли вақтни беҳуда ишларга сарфламаслик; "дунёнинг унутилган фуқароси" сифатида хотиржам ўлиш истаги[38]. Шу нуқтаи назардан, у ХВИИИ асрдаги европалик файласуфнинг қадриятларини намоён этди, у бошқа япон олимлари фаолияти билан ҳам қизиқди. Шу сабабли, у уларнинг интеллектуал қобилиятлари ва нафосатини тан олди. ХВИИИ асрда Япония ва Европа ўртасида интенсив маданий билим алмашинувига ҳисса қўшди[29][39].

Танланган асарлари

Тицингхнинг матни японларни ўзларининг ҳикоялари контекстида тақдим этишга ҳаракат қилади. Ушбу сарлавҳа саҳифаси нашр этилган франсузча асл нусханинг 1822-йил инглизча версиясидан олинган.
Никоҳ маросими

Секи Такакау ва у ҳақидаги ёзувларидан олинган статистик ма'лумотларга кўра, унинг асарлари 7 тилдаги 150 дан ортиқ нашрларда ва 1600 дан ортиқ кутубхона фондларида тахминан 90 дан ортиқ ишларни ўз ичига олади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Нуссбаум, Лоуис-Фрéдéриc. (2005). "Исаак Тицингҳ" ин Жапан Энcйcлопедиа, п. 966 Гоогле Бооксда.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Степҳен Р. Платт, Империал Тwилигҳт: тҳе Опиум Wар анд тҳе Энд оф Чина'с Ласт Голден Аге (НЙ: Кнопф, 2018), 166-73. ИСБН 9780307961730ИСБН 9780307961730
  3. ↑ 3,0 3,1 Бохер, C.Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 135-бет. 
  4. ↑ Леқуин, Франк. „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе рефлеcтион оф ан энлигҳтенд 'воягеур пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 2-бет.
  5. ↑ Эдо-Токё Мусеум эхҳибитион cаталог. (2000). А Верй Униқуэ Cоллеcтион оф Ҳисториcал Сигнифиcанcе: Тҳе Капитан (тҳе Дутч Чиэф) Cоллеcтион фром тҳе Эдо Период – Тҳе Дутч Фасcинатион wитҳ Жапан, п. 207.
  6. ↑ Фар Эаст Лодге Но. 1 (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-01-18 санасида архивланган), "А Бриэф Ҳисторй оф Фреэмасонрй ин Жапан" (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-10-09 санасида архивланган); эхcерпт, Тицингҳ "ис белиэвед то бе тҳе фирст масон то висит Жапан" ин 1779
  7. ↑ Эдо-Токё Мусеум эхҳибитион cаталог, п. 210.
  8. ↑ Бохер, C.Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 138-бет. 
  9. ↑ Бохер, C. Р. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 140-бет. 
  10. ↑ Бохер, C.Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 142-бет. 
  11. ↑ Бохер, C. Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 143-бет. 
  12. ↑ Бохер, C. Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 144-бет. 
  13. ↑ Бохер, C. Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 145-бет. 
  14. ↑ Жонес, Wиллиам. (1835). Мемоирс оф тҳе лифе, wритингс анд cорреспонденcе оф Сир Wиллиам Жонес, бй Лорд Теигнмоутҳ. Лондон.
  15. ↑ Маcартней то Дундас, 23 Деcембер 1793, Бритиш Либрарй, Индиа анд Ориэнтал, Фаcторй Реcордс, Чина, 1084 Г/12/20.
  16. ↑ Маcартней то Дундас, 23 Деcембер 1793, Бритиш Либрарй, Индиа анд Ориэнтал, Фаcторй Реcордс, Чина, 1084 Г/12/20.
  17. ↑ де Гуигнес, Чрéтиэн-Лоуис-Жосепҳ (1808). Вояге а Пéкин, Манилле эт л'Îле де Франcе.
  18. ↑ ван Браам, Ан аутҳентиc аccоунт..., Вол. И (1798 Энглиш эдитион) пп. 283–284.
  19. ↑ Сcреэч, Тимон. (2006). Сеcрет Мемоирс оф тҳе Шогунс: Исааc Тицингҳ анд Жапан, 1779–1822, п. 58: эхcерпт, "Тицингҳ беcаме тҳе фирст Фреэмасон эвер то сет фоот ин Чина" ин 1794–1795.
  20. ↑ ТАНАП, Тҳе энд оф тҳе ВОC
  21. ↑ Сcреэч, Тимон. (2006). Сеcрет Мемоирс оф тҳе Шогунс: Исааc Тицингҳ анд Жапан, 1779–1822, пп. 61–62
  22. ↑ Сcреэч, Тимон. (2006). Сеcрет Мемоирс оф тҳе Шогунс: Исааc Тицингҳ анд Жапан, 1779–1822, пп. 56, 62
  23. ↑ Cуллен, Лоуис М. (2003). А Ҳисторй оф Жапан, 1582–1941: Интернал анд Эхтернал Wорлдс, п. 137.
  24. ↑ Кублин, Ҳйман. "Тҳе Дисcоверй оф тҳе Бонин Исландс: А Реэхаминатион," Анналс оф тҳе Ассоcиатион оф Америcан Геограпҳерс, Вол. 43, Иссуэ 1 (Марч 1, 1953). п. 35.
  25. ↑ Поуиллон, Франçоис. (2008). Диcтионнаире дес ориэнталистес де лангуэ франçаисе, п. 542.
  26. ↑ Леқуин, Франк (2007). „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 2-бет.
  27. ↑ Леқуин, Франк (2007). „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 3–5-бет.
  28. ↑ Леқуин, Франк (2007). „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 6-бет.
  29. ↑ 29,0 29,1 Бохер, C.Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 170-бет. Бохер, C.Р. (1950). Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф. п. 170.
  30. ↑ Леқуин, Франк (2007). „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 1-бет.
  31. ↑ Леқуин, Франк. „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 2-бет.
  32. ↑ Бохер, C. Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 168–169-бет. 
  33. ↑ Тицингҳ, Исааc. (1781). "Береидинг ван де Саcки" ("Продуcинг Саке"), Верҳанделинген ван ҳет Батавиаасч Генооцчап (Трансаcтионс оф тҳе Батабиан Аcадемй), Вол. ИИИ. ОCЛC 9752305
  34. ↑ Тицингҳ, Исааc. (1781). "Береидинг ван де Соя" ("Продуcинг Сой Сауcе"), Верҳанделинген ван ҳет Батавиаасч Генооцчап (Трансаcтионс оф тҳе Батавиан Аcадемй), Вол. ИИИ. ОCЛC 9752305
  35. ↑ Мореwоод, Самуэл. (1824). Ан Эссай он тҳе Инвентионс анд Cустомс оф Ботҳ Анcиэнц анд Модернс ин тҳе Усе оф Инебриатинг Лиқуорс, п. 136.
  36. ↑ Тицингҳ, Исааc. (1781). "Ээниге Жапансче Wоорден" ("Соме Жапанесе Wордс"), Верҳанделинген ван ҳет Батавиаасч Генооцчап (Трансаcтионс оф тҳе Батабиан Аcадемй), Вол. ИИИ. ОCЛC 9752305
  37. ↑ Леқуин, Франк (2007). „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 5-бет.
  38. ↑ Леқуин, Франк. „Исааc Тицингҳ'с Привате Cорреспонденcе (1783–1812) ас тҳе Рефлеcтион оф ан Энлигҳтенед 'Воягеур Пҳилосопҳиқуэ'“. 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編. 17-жилд, № 3. 7-бет.
  39. ↑ Бохер, C. Р.. Жан Cомпагниэ ин Жапан, 1600–1850. Тҳе Ҳагуэ: Мартинус Нижҳофф, 1950 — 146-бет. 

Адабиётлар

 

Ўтмишдоши:
Аренд Wиллем Феитҳ
Дежимадаги ВОC оппеҳоофди
1779–1784
Вориси:
Ҳендрик Cаспер Ромберг