Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Isfahon qamali (1722)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Исфаҳон қамали
Хотакий—Сафавий уруши
Саналар 1722-йил 8-март – 23-октябр
Уруш ери Исфаҳон, Марказий Форс
Натижа Хотакийлар ғалабаси
*Сафавийлар пойтахтининг қулаши
Рақиблар
Хотакийлар давлати Сафавийлар давлати
Қўмондонлар
Маҳмуд Хотакий Султон Ҳусайн И (Таслим бўлган)
Йўқотишлар
Қамалда 80 000 тинч аҳоли ўлдирилган[1]

Исфаҳон қамали – Эроннинг Сафавийлар сулоласининг пойтахти Исфаҳонни Хотакийлар бошчилигидаги афғон қўшини томонидан олти ой давом этган қамал. 1722-йилнинг мартидан октябригача давом этган. Шаҳарнинг қулаши Сафавийлар сулоласининг тугатилишини тезлаштиради.

Умумий тавсифи

Эроннинг қудратли Сафавийлар империяси 17-аср охиридан бошлаб таназзулга юз тутган эди. Бунга ўша даврдаги кўплаб шоҳларнинг ҳукмронликка қизиқишининг йўқлиги, ҳукмронлик интригалари, ички норозиликлар, айниқса, кўплаб фуқаролари орасидаги норозиликлар ва Сафавийнинг азалий рақиблари бўлган Усмонлилар империяси билан доимий урушлар сабаб бўлган.

Обрўли қабила бошлиғи Мир Вайс Хотакий каби баъзи шахслар шоҳ Султон Ҳусайнга кучли раҳбарликнинг етишмаслиги империя учун қандай хавф туғдириши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришга ҳаракат қилган[2]. Аммо бу Сафавий сиёсий элитасини норози қилади, чунки улар ўзларининг қудратли мавқеидан қониқиш ҳосил қилиб, тизимда ўзгаришларни истамас эди. Мир Вайс Грузия волийси Гургинхон[3] томонидан Исфаҳонга қамоққа жўнатилган, аммо бу фурсатдан фойдаланиб, шоҳга яқинлашиб, ўзини Қандаҳорга қайтаришга кўндирган. Қандаҳорда у Гургинхон билан стратегик дўстлашади ва охир-оқибат уни ўлдиради, бу минтақада бир қатор қўзғолонларга олиб келади.

Ўша пайтда шиаликни қўллаб-қувватлаган Сафавийлар ҳозирги Афғонистон ҳудудида сунний пуштунларга қаттиқ зулм қилган. Сафавийларнинг таназзулидан фойдаланган ҳолда Мир Вайс Хотакий бошчилигидаги пуштунлар Форс ҳукмронлигига қарши исён кўтаради. Сафавийлар ҳукумати томонидан юборилган бир қатор жазо кампаниялари мағлубиятга учрайди. Бироқ Мир Вайс қўлга олиниб, қамоққа олинади. Ниҳоят у 1709-йилда вафот этди ва ўлимидан кўп ўтмай унинг ўғли Маҳмуд Хотакий жангни ўз қўлига олади ва пуштун қўшинини 1722-йилда салтанат пойтахти Исфаҳонга бошлаб келади.

Қамал

1722-йил 8-мартда Исфаҳон яқинидаги Гулнобод жангида Сафавийлар қўшини устидан ғалаба қозонганидан сўнг, Маҳмуд Хотакий бошчилигидаги афғон қўшинлари Исфаҳон шаҳрини қамал қилади. Бу жангда қатнашган аскарларнинг аниқ сони номаълум бўлса-да, ҳисоб-китобларга кўра, Маҳмуд Хотакийнинг 18 мингга яқин аскар бўлган, Форс қўшини эса 40 минг атрофида бўлган[4]. Жангдан сўнг Сафавий қўшинлари тартибсиз шаклда Исфаҳонга чекинади. Афғон қўшинлари пойтахтга яқинлашганда, бу мағлубият охир-оқибат Сафавийлар империясининг барҳам топишига сабаб бўлади. Афғонларда шаҳар деворларини бузиб ўтиш учун артиллерия йўқ эди, шунинг учун Исфаҳонни қамал қилиб, Шоҳ Султон Ҳусайн Сафавийни ва шаҳарнинг мудофаачиларини таслим бўлишга мажбурлашади. Сафавийларнинг қамалдан халос бўлиш бўйича нотўғри уюштирилган ҳаракатлари муваффақияцизликка учрайди ва шоҳнинг ҳафсаласи пир бўлган грузин вассали Картлидаги Вахтанг ВИ Сафавийларга ёрдам беришдан бош тортади. Шоҳ Ҳусайннинг ўғли Таҳмасп ва 600 га яқин аскар ёрдам қўшинини озод қилиш учун шаҳардан чиқиб кетади. Бироқ орадан 8 ой ўтгач, тез орада очарчилик ғалаба қозонади ва шоҳ 23-октябрда таслим бўлиб, Маҳмуд фойдасига тахтдан воз кечади, Маҳмуд Хотакий 1722-йил 25-октябрда тантанали равишда шаҳарга киради[5][6][7] Афғонлар Форсда 1729-йилгача ҳукмронлик қилади[8].

Оқибати

1722-йилдаги Гулнобод жангидан кейин ва 1729-йилгача сиёсий назорат Сафавийлар сулоласидан Гилзойи афғонлари Маҳмуд ва ундан кейин унинг амакиваччаси Ашрафнинг ворислигига ўтди[9]. Сафавий шаҳзодаларнинг аксарияти, шунингдек, Шоҳ Султон Ҳусайн гилзойи ҳукмронлиги остида қатл этилди. Ўша даврда бу сиёсий инқироз Россия ва Усмонли империясини уруш эълон қилишга ва муҳим Форс ҳудудларини босиб олишга ундади[10]. Ғилон ва Озарбайжон вилоятидаги ҳамда Курд ва Луристон ҳудудидаги Сафавийлар томонидан бошқариладиган ерлар 1724-йилда Истанбул шартномасига кўра ҳар икки империя томонидан ўзлаштирилди. Бу шартнома аслида уруш бошланишининг олдини олиш учун келишув эди, чунки икки империя Эрон шимолини назорат қилишни хоҳлашди. Дарҳақиқат, Россия императори Пётр И Каспий денгизининг шарқида жойлашган мамлакатлар орқали Ҳиндистонга савдо йўлини қуришни режалаштирган эди, Усмонлилар эса Россиянинг Туркияга яқинлиги туфайли бу ҳудуддан узоқда бўлишини хоҳлашди[11]. Ашраф Эрон устидан тўлиқ суверенитетга эга бўлишни хоҳларди. Бунинг учун 1727-йилда у ғарбий Эронни Усмонлилар империясига қўшишга қарор қилди; эвазига ҳукмдор деб тан олинди[12].

1729-йилда ҳокимиятдан четлатилган Шоҳ Султон Ҳусайннинг ўғли Шоҳ Таҳмасп ИИ ва унинг саркардаси Таҳмасп Қулихон (кейинчалик Нодиршоҳ номи билан машҳур) бошқарувидаги форс ҳарбийлари Хуросонда Сафавийлар ҳудудини тиклаш мақсадида афғон қўшинларини мағлуб этди ва Ашраф ўлдирилди. Бу Нодирнинг ёрқин ҳарбий қўмондонлиги остида Сафавийлар томонидан бир қатор ғалабали жангларга олиб келди[13]. Шу билан 1730-йилда афғон ҳукмронлиги тугади, сўнгра Таҳмасп ИИ даврида собиқ Сафавийлар сиёсий-иқтисодий тузуми тикланди. Нодир 1736-йилда янги тайинланган шоҳ Таҳмасп ИИ нинг ўғли Аббос ИИИ тахтдан ағдарилганидан кейин шоҳ деб эълон қилинди[11]. Энди Форс ҳукмдори сифатида Нодир 1739-йилда Карнал жанги билан Ҳиндистонни забт этишга киришди. 1743-йилда у 1746-йилгача давом этган Усмонли империясига қарши иккинчи марта урушга кирди. Нодиршоҳ 1747-йилда Хуросонда ўзига қарши кўтарилган қўзғолонни тарқатишга уринаётганда ўз қўшинлари томонидан ўлдирилди[14].

Манбалар

  1. ↑ Ахwортҳй 2006, сс. 54–55.
  2. ↑ Малcолм, Жоҳн. Тҳе Ҳисторй оф Персиа, фром тҳе мост эарлй период то тҳе пресент тиме: cонтаининг ан Аccоунт оф тҳе религион, говернмент, усагес анд чараcтер оф тҳе инҳабитанц оф тҳат Кингдом, Лондон, 1829. 
  3. ↑ „Тҳе Фалл оф Исфаҳан | Ҳисторй Тодай“. www.ҳисторйтодай.cом. Қаралди: 2022-йил 17-май.
  4. ↑ Cонфлиcт анд Cонқуэст ин тҳе Исламиc Wорлд: А Ҳисториcал Энcйcлопедиа Микаберидзе: . АБC-CЛИО, 2011 — 352-бет. 
  5. ↑ Ланг, Д. М. (Оcтобер 1952). "Георгиа анд тҳе Фалл оф тҳе Ṣафави Дйнастй" (эн). Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс 14 (3): 523–539. дои:10.1017/С0041977Х00088492. ИССН 1474-0699. ҳттпс://www.cамбридге.орг/cоре/жоурналс/буллетин-оф-тҳе-счоол-оф-ориэнтал-анд-африcан-студиэс/артиcле/абс/георгиа-анд-тҳе-фалл-оф-тҳе-сафави-дйнастй/86Э6Д5204969C88Ф37ФДФД3АБЕ070Э73. 
  6. ↑ Cонфлиcт анд cонқуэст ин тҳе Исламиc wорлд: а ҳисториcал энcйcлопедиа Микаберидзе: , Санта Барбара, Cалиф., 2011. ИСБН 978-1-59884-337-8. ОCЛC 763161287. 
  7. ↑ А глобал чронологй оф cонфлиcт: фром тҳе анcиэнт wорлд то тҳе модерн Миддле Эаст Спенcер Туcкер: . Санта Барбара, Cалиф.: АБC-CЛИО, 2010. ИСБН 978-1-85109-672-5. ОCЛC 617650689. 
  8. ↑ "CОРРЕCТИОН". Жоурнал оф тҳе Эcономиc анд Соcиал Ҳисторй оф тҳе Ориэнт 45 (1): 139. 2002. дои:10.1163/156852002320123082. ИССН 0022-4995. 
  9. ↑ Cонфлиcт анд Cонқуэст ин тҳе Исламиc Wорлд: А Ҳисториcал Энcйcлопаэдиа Микаберидзе: . Санта Барбара: Cалиф.: Абc-Cлио, 2011 — 352-бет. 
  10. ↑ Масроори, Cйрус. Персиа анд тҳе Энлигҳтмент. Ливерпоол: Ливерпоол Университй Пресс, 13 Септембер 2021 — 103-бет. 
  11. ↑ 11,0 11,1 "Афгҳан интерлуде". Энcйcлопедиа Британниcа. 10 Април 2018. 
  12. ↑ Риcкс, Тҳомас М „Политиcал анд Соcиоэcономиc Струcтурес оф Лате-Сафавид Иран, Соутҳерн Иран, анд тҳе Гулф: Тҳе Сафавидс, Афгҳанс, анд Афшарс, 1700–1745“, . Нотаблес, Мерчанц, анд Шайкҳс оф Соутҳерн Иран анд Иц Порц. Писcатаwай, НЖ: Горгиас Пресс, 2012 — 42-бет. 
  13. ↑ Риcкс, Тҳомас М „Политиcал анд Соcиоэcономиc Струcтурес оф Лате-Сафавид Иран, Соутҳерн Иран, анд тҳе Гулф: Тҳе Сафавидс, Афгҳанс, анд Афшарс, 1700–1745“, . Нотаблес, Мерчанц, анд Шайкҳс оф Соутҳерн Иран анд Иц Порц. Писcатаwай, НЖ: Горгиас Пресс, 2012 — 43-бет. 
  14. ↑ Масроори, Cйрус. Персиа анд тҳе Энлигҳтмент. Ливерпоол: Ливерпоол Университй Пресс, 13 Септембер 2021 — 103-бет. 

Адабиётлар

Ахwортҳй, Мичаэл. Тҳе Сwорд оф Персиа: Надер Шаҳ, фром Трибал Wарриор то Cонқуэринг Тйрант (Энглиш). И.Б. Таурис, 2006. ИСБН 1-85043-706-8.