Iskandarnoma

Искандарнома – Низомий Ганжавийнинг „Панж Ганж“ асари таркибидаги охирги достон. 593–600 ҳижрий-қамарий/1197–1204 милодий йиллар оралиғида ёзилган. Ҳажман 10500 байтдан иборат. „Искандарнома“ икки қисмдан: „Шарафнома“ ва „Иқболнома“дан таркиб топган. Достонга Шарқ адабиётида кенг тарқалган Искандар Зулқарнайн бош қаҳрамон сифатида олинган.

„Шарафнома“да Искандарнинг ҳарбий юришлари, жаҳонгирлиги тасвирланса, Иқболномада Искандар донишманд ва пайғамбар сифатида намоён бўлади.

Дос­тонда келтирилишича, Искандар отасининг тахтига жуда эрта ўтиради. Кўп жангларда иштирок этиб, моҳир саркарда ва адолатпарвар шоҳ сифатида шуҳрат қозонади. Узоқ-яқиндаги ҳукмдорлар ундан ўз душманларини енгиш учун ёрдам сўрай бошлайди. Искандар тадбиркорлик билан Чин ва Ҳинд мамлакатларини енгади, инсоният осойишталигига хавф етказаётган яъжуж-маъжужлар устидан ғалаба қозонади.

Искандар донишманд шоҳ сифатида ўз даврининг файласуфлари билан доимий мулоқотда бўлади, улар билан оламнинг ибтидоси, интиҳоси, мамлакатни бошқариш қонун-қоидалари, муваффақият ва инқирозга сабаб бўладиган омиллар ҳақида суҳбатлашади, ўзининг хатти-ҳаракатларини сарҳисоб қилади. У қаерга борса, дастлаб давлат бошқарув усули, идора низомларининг адолат талабларига қай даражада мувофиқлигига эътибор қаратади. Шоҳ-у гадонинг сўзларига қулоқ тутади, маслаҳат ва тавсиялар беради.

Умуман олганда, Низомий тасвиридаги Искандарнинг жаҳонгирлиги фақат куч-қудрат эмас, илм-у дониш, ҳикмат ва ақл жаҳонгирлигидир. Достон мутақориб баҳрининг мутақориби мусаммани маҳзуф ёки мақсур вазни (рукнлари ва тақтиъи: фаувлун фаувлун фаувлун фаал ёки фаувл В– – / В– – / В– –/ В– ёки В ~) да ёзилган. Навоий „Садди Искандарий“ достонининг салафларга бағишланган 6-боби ҳамда Искандар тарихи ҳақидаги 15-бобида Низомийнинг „Искандарнома“ достони ҳақида маълумот беради.