Islom tarixi
Ислом тарихи – ислом динининг шаклланиши ва тарқалиши. Ислом (арабча: الإسلام – „бўйсуниш“, „ўзини ягона Худога (Аллоҳ) бериш“) дунёдаги энг ёш ва христианликдан кейин иккинчи энг катта дин, шунингдек, монотеистик Иброҳим динидир. Диндорлар сони дунёнинг 125 дан ортиқ мамлакатларида яшовчи 2 миллиарддан ортиқ кишини ташкил этади.
Исломдан олдинги давр
Мусулмон илоҳиётига кўра, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам янги диннинг асосчиси эмас, балки охирги пайғамбар бўлган. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг салафлари Исо ибн Марям, Яҳё, Мусо, Иброҳим ва бошқа пайғамбарлар бўлган.
Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг пайғамбарлиги
Имом ал-Бухорий ҳадислар тўпламига кўра, 610-йилнинг Рамазон ойида (ўша йил Григорий тақвими бўйича август ойига тўғри келган), Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам пайғамбар 40 ёшда, Ҳиро ғорида ёлғизлик пайтида, Жаброил фаришта унга зоҳир бўлиб, Қур’оннинг дастлабки беш оятини нозил қилди[1]. Бу йилни (610) ислом дини пайдо бўлган йил деб ҳисоблаш мумкин.
Ислом дини пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга пайғамбарлик ваҳийи келиш бошланганидан кейин 3 йил ичида дўстлари ва қариндошлари орасида яширин вақт ўтказди. Бу даврда 40 га яқин киши исломни қабул қилди, улар орасида Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг рафиқаси Хадича бинту Хувайлид ҳамда куёви Али ибн Абу Толиб, халифа Абу Бакр ва бошқалар бор эди.
613-йилда Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам Маккада пайғамбар сифатида ислом динига очиқ давадт қилиш учун омма олдида пайдо бўлди. Макканинг ҳукмрон доиралари Муҳаммадга соллаллоҳу алайҳи ва салламга душман бўлиб, унинг Маккадаги мавқеи хавф остида қолди, 622-йилда у Мадинага ҳижрат қилишга мажбур бўлади.
Мадинада яшовчи Авса ва Хазраж қабилалари Исломни қабул қилиб, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тарафдорларининг асосий гуруҳига айландилар. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг умрининг охирига келиб, бутун Арабистон ярим оролини – Араб халифалигини эгаллаган ислом теократик давлати ташкил топди.
Одил халифалик
Одил халифалик – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг вафотидан кейин 632-йилда тузилган давлат. Халифаликка тўртта солиҳ халифа: Абу Бакр, Умар ибн Хаттоб, Усмон ибн Аффон ва Али ибн Абу Толиб раҳбарлик қилган. Халифалик ҳудудига Арабистон ярим ороли, Шом, Кавказ, Шимолий Африканинг Мисрдан Тунисгача бўлган қисми ва Эрон платоси кирган. Одил халифалик Араб халифалигига асос солган.
Абу Бакр тайинланганидан кейинги дастлабки кунларданоқ қийинчиликларга дуч келди. Бир пайтлар исломга содиқ бўлган араб қабилалари ислом жамоасидан узоқлашиб, унинг бирлиги ва барқарорлигига таҳдид солди. Муртадлик (ридда) Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаётлик даврида бошланган, аммо муртадлар билан урушлар унинг вафотидан кейин бошланган. Муртадлик шу қадар кучли эдики, Арабистондаги Ҳижоз (Макка ва Мадина), ат-Тоифнинг Сақиф ва Уммоннинг Азд қабилалари бундан мустасно барча қабилаларга таъсир қилди. Баъзи қабилалар фарз садақа (закот) тўлашдан бош тортдилар, бу ҳам Исломнинг асосий қоидаларидан чиқиш сифатида кўрилди. Баъзи қабила бошлиқлари башорат даъво қилганлар (Мусаилима, Сажжа, Тулайҳа ва бошқалар).
Марказий Арабистонда муртадлик ҳаракатига сохта пайғамбар Мусайлама бошчилик қилган. Абу Бакр сиддиқ мусулмонлар қўшинини 11 отрядга бўлиб, энг кучлиси Холид ибн ал-Волид отряди эди. Холид энг қийин жойларга юборилди ва барча жангларда, шу жумладан Ямамадаги Мусайламада ғалаба қозонди. Йил давомида муртадларга қарши жанглар давом этиб, Абу Бакрнинг ғалабаси ва араб қабилаларининг бирлашиши билан якун топди.
Қўзғолонлар бостирилгач, Абу Бакр Арабистон ярим оролидан ташқарида ислом фатҳи(ислон динини кенг ёйиш)ни бошлади. 633-йилда Абу Бакр Холид ибн Валидни Сосонийлар салтанатининг энг бой вилоятларидан бири бўлган Ироққа юборди. Шундан сўнг у Сурияга 4 та қўшин жўнатиб, 634-йилда Холид ибн Валид қўшинини ўша жойга кўчиради.
634-йилда Абу Бакр касал бўлиб қолди ва ўлимидан олдин Умар ибн Хаттобни халифа этиб тайинлашни васият қилди. Янги халифа сосонийлар, Византия империяси ва Мисрга қарши ислом фатҳини давом эттирди. Бир пайтлар кучли давлатлар бўлган Византия ва Сосонийлар давлати бир-бирини чарчатиб юборган, бу эса халифалик қўшинларига уларни осонликча мағлуб этиш имконини берган. 640-йилга келиб бутун Месопотамия, Сурия ва Фаластин халифалик назоратига ўтди. 642-йилда Миср, бир йилдан кейин эса бутун Форс империяси фатҳ қилинди.
Умар ибн Хаттоб халифаликнинг сиёсий тузилишига асос солган. У самарали солиқ тизими – девонни яратди. Барча ҳокимлар (амирлар) бевосита халифа томонидан тайинланган. Умар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Маккадан Мадинага ҳижрат қилишлари (ҳижратлари) дан тақвим ҳисобини киритди.
Умар ибн Хаттоб вафотидан олдин олти кишидан иборат кенгаш тайинлади ва улар орасидан халифани сайлайди. Даъвогарларнинг ҳаммаси қурайш эди. Кенгаш даъвогарлар сонини иккига (Усмон ва Али) камайтирди ва бу лавозимга халифа Усмон ибн Аффонни сайлади.
Усмон ички муаммоларга қарамай, ўзидан олдингиларнинг ислом фатҳини давом эттирди. Халифалик қўшини Шимолий Африкани, Пиреней ярим оролининг қирғоқбўйи раёнларигача фатҳ қилди ва Ҳинд дарёсининг қуйи оқимигача етиб борган Сосонийлар империясини тўлиқ тугатди. Усмон даврида Қур’оннинг ёзма матнини битта китобга йиғиш тугалланди.
656-йилда Усмон ибн Аффон унинг сиёсатига рози бўлмаган қўзғолончилар томонидан ўлдирилди.
Учинчи халифанинг ўлдирилишидан кейин Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари Али ибн Абу Толибни янги халифа этиб сайладилар. Кўп ўтмай Али Усмоннинг қариндошлари бўлган бир қанча ҳокимларни ишдан бўшатиб, уларнинг ўрнига ўзининг ишончли вакилларини тайинлади. Али даврида халифалик пойтахти Мадинадан Куфага кўчирилди.
Усмон ўлдирилгач, халифалик аҳолисининг бир қисми, аз-Зубайр, Талҳа ва Оиша бошчилигида жиноятчиларни жазолаш талаби билан чиқишди. Қўзғолончилар томонидан тўпланган қўшин Басрага кириб, бу қотилликка алоқадорликда гумон қилинган 600 га яқин кишини қатл қилди. Халифа Али ўз қўшини билан исёнчилар ва унга байъат қилган Усмоннинг қотиллари билан музокаралар олиб бориш учун Басрага етиб келди. Сунний манбаларга кўра, Усмоннинг ўлимида айбдорлар Али ва исёнчилар ўртасидаги музокаралар уларнинг таъқиб ва қатл этилиши билан якунланишидан қўрқиб, жангларни бошлаган. Али ва исёнчилар ўртасидаги жанг мусулмонлар ўртасидаги биринчи жанг бўлиб, „Туя жанги“ деб номланади. Халифа Али ғолиб бўлди, Талҳа ва аз -Зубайр жангда ҳалок бўлди, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг хотини Ойша Ҳасан ибн Али ҳамроҳлигида Мадинага юборилди.
Шундан сўнг халифанинг Суриядаги ноиби, Усмоннинг қариндоши бўлган Муовия Усмоннинг қотиллари жазоланмагунча халифага бай’ат қилишдан бош тортди. Сиффинда Али ва Муовия ўртасида жанг бўлиб, у ҳакамлик маҳкамаси билан тугади ва норозиларнинг бир қисми (Ховорижийлар) чиқиб кетди. Оқибатда Али халифалик ҳудудининг катта қисмини назоратдан маҳрум қилди.
661-йилда Али ховорижий Ибн Мулжам томонидан ўлдирилган. Ховорижийлар мусулмонлар жамоасининг бўлинишининг „айбдорлари“ – Али, Муовия ва Амр ибн ал-Осни ўлдиришга умид қилишган, аммо Амр ва Муовияни ўлдиришга муваффақ бўлишмаган. Алининг Фотима пайғамбарнинг қизларидан Ҳасан ва Ҳусайн деган икки ўғли бор эди. Ҳадислардан бирида пайғамбар алайҳиссалом „Ал-Ҳасан ва Ҳусайн жаннат ёшларининг хўжайинидирлар“, деганлар. Бу баёнот шиа мусулмонлари учун жуда муҳим, чунки у пайғамбар авлодларининг имоматлик ҳуқуқларини тасдиқловчи асосий асослардан бири бўлиб хизмат қилади[2].
Ҳасан ибн Али Муовия билан рози бўлиб, иккинчисининг вафотидан кейин халифаликдаги ҳокимият Ҳасанга ўтади, аммо Муовия тахтни ўғли Язидга васият қилиб, ҳукмдорлар сулоласига асос солди. 661-йилда Умавийлар халифалигининг ташкил этилиши солиҳ халифалар халифалигига барҳам берди.
ВИИ асрнинг 30-йилларида халифалик ўзининг асосий рақиблари Византия ва Форс Сосонийлар давлатини қаттиқ мағлубиятга учратди. 639-йилда Мисрда арабларнинг юриши бошланди, бу унинг тўлиқ босиб олиниши билан якунланди. 661-йилда Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг амакиваччаси ва куёви халифа Али ўлдирилганидан сўнг, Умавийлар сулоласи халифалик тахтига ўтирди ва халифалик пойтахти Дамашққа кўчирилди.
Ҳасан билан Муовия ўртасидаги битим Ҳусайн томонидан кескин рад этилди. У Муовияга бай’ат қилишдан бош тортди, лекин Ҳасаннинг маслаҳати билан уни мажбурламади[3]. Муовия вафотидан кейин ҳокимият унинг ўғли Язид И га ўтади Мен, Ҳусайн ҳам унга бай’ат қилишдан бош тортди. Куфиликлар шу заҳоти Ҳусайнга бай’ат қилиб, уни ўз ҳузурларига чақирдилар. Қариндошлари ва энг яқин одамлари қуршовида Ҳусайн Маккадан Куфага кўчиб ўтади. Йўлда у Ироқдаги қўзғалон бостирилгани ҳақида хабар олди, аммо Ҳусайн йўлда давом этди. 680-йил октябрда Ниневада Ҳусайннинг 72 кишилик отряди халифанинг 40 минг кишилик қўшини билан тўқнашди. Ўжар жангда улар ўлдирилди (ўлдирилганларнинг аксарияти Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг оила аъзолари эди), шу жумладан Ҳусайннинг ўзи, қолганлари асирга олинди. Ҳусайннинг ўлими Али оиласи тарафдорларининг диний ва сиёсий бирлашувига ҳисса қўшди ва унинг ўзи нафақат шиа ҳаракатининг рамзи, балки бутун мусулмон оламидаги энг муҳим шахсга айланди[4].
Исломдаги шиалар, ҳаворижийлар, мўътазилийлар ва турли фалсафий мактаблар билан бўлган кескин тортишувлар натижасида суннийлик эътиқодларининг назарий асослари ишлаб чиқилди ва тизимлаштирилди. Буларнинг барчаси бугунги кунгача суннийлар таълимотини ифодаловчи мотуридийлар, ашҳарийлар ва асорийлар (салафийлар)нинг сунний дунёқараш мактабларида ўз аксини топди. Ортодоксал ислом тафаккурининг ушбу уч йўналиши ўртасида фундаментал хусусиятга эга бўлмаган баъзи фарқлар мавжуд. Ортодоксал ислом қоидаларини ишлаб чиққан кўзга кўринган олимлар Абу Мансур ал-Мотуридий, Абу-л-Ҳасан ал-'Ашарий, Абу Ҳомид ал-Ғаззолий, Ибн Таймиядир. Мафкуравий мактаблар билан бир вақтда суннийларнинг ҳуқуқий мактаблари (мазҳаблари) ҳам ривожланди, улар орасида ҳанафий, моликий, шофий ва ҳанбалий мазҳаблари кенг тарқалди.
Арабларнинг кейинги ислом фатҳи натижасида ислом Ўрта ва Яқин Шарқда, кейинчалик Узоқ Шарқ, Жануби- Шарқий Осиё ва Африканинг айрим мамлакатларида тарқалди. 711-йилда араблар Пиреней ярим оролига етиб келди, лекин улар Европа бўйлаб шимолга қараб ҳаракат қилишда давом этиб, 732-йилда Пуатеда мағлубиятга учрадилар ва Европага чуқур кириб боришларини тўхтатдилар.
Умавийлар халифалиги
Умавийлар халифалиги (арабча: الخلافة الأموية Дамашқ халифалиги умавийлар халифалари томонидан бошқариладиган феодал давлат. Пойтахти Дамашқда эди. Давлат бошлиғи – халифа. Унинг қўлида маънавий ва дунёвий куч тўпланган, бу мерос бўлиб қолган. Расмий тили араб тили. Пул бирлиги – олтин динор ва кумуш дирҳам. Умавийлар халифалиги Одил халифаликнинг босқинчилик сиёсатини давом эттириб, Шимолий Африкани, Пиреней ярим оролининг бир қисми, Ўрта Осиё, Синд, Табаристон ва Журжонни босиб олди.
Давлат халифаликнинг барча ерларининг олий эгаси эди. Унинг юрисдикциясида тўғридан-тўғри меросхўри бўлмаган ер эгаси вафот этганидан кейин босиб олинган, мусодара қилинган ёки давлат мулкига ўтган. Давлат ер эгаларидан ер солиғи (ушр ва ҳараж) ундирарди.
Давлатни марказлаштириш учун почта алоқаси тикланди, марказий хазина ва давлат архиви (дивон ал-ҳатим) ташкил этилди. Фатҳ қилинган халқларнинг оммавий равишда исломни қабул қилиши ва маҳаллий мусулмон бўлмаган аҳолига тегишли бўлган ерларнинг мусулмонлар қўлида тўпланиши жараёни давлат даромадларининг кескин камайишига олиб келди. 700-йилда Ироқ ҳокими Ҳажжож ибн Юсуф (694—714) қонун эълон қилди, унга кўра янги қабул қилинган мусулмонлар жизя тўлашдан, мусулмонларга ер бериш эса ҳараж тўлашдан озод қилинмас эди. Бу ризқ кейинчалик халифа Умар ибн Абдул-Азиз томонидан 718—719-йилларда бекор қилинган. Халифа Умарнинг ворислари ўзидан олдингиларнинг сиёсатини тикладилар, бу эса Умавийларга қарши чиқишларнинг янги тўлқинига сабаб бўлди. Абу Муслим бошчилигидаги қўзғолон натижасида ҳокимият Аббосийлар қўлига ўтди.
Аббосийлар ва Фотимийлар халифаликлари
Аббосийлар – араб халифаларининг иккинчи (Умавийлардан кейин) сулоласи (750 – 1258), Муҳаммад пайғамбарнинг амакиси Аббос ибн Абд ал-Мутталиб авлодидан бўлган. 750-йилда Аббосийлар халифаликнинг бутун ҳудудида Умавийларни ағдариб ташладилар, ал-Андалусдан ташқари.
Бағдод халифалари Аббосийлар халифалигини В асрдан ортиқ бошқарган. Халифаликнинг дастлабки даврида аббосийлар ҳукмрон Умавийлар сулоласига содиқ эдилар. Бироқ кейинчалик улар Умавийларга қарши ҳаракатни уюштириб, халифаликка бошчилик қилдилар. Аббосийлар сулоласидан биринчи халифа Абул-Аббос ас-Саффаҳ эди.
ИХ аср ўрталаридан Х аср ўрталаригача Бағдод халифалари исломнинг шиалик йўналишини тан олган Буйидлар таъсирида бўлган. Халифага кам маош берилган, бу эса барча харажатларни қоплай олмас эди. 974-йилда халифа ал-Мутий ўғли ат-Той фойдасига тахтдан воз кечди. 991-йилда халифа ат-Той ҳукмронлигидан норози бўлган қўзғолончилар саройга кириб, уни талон-торож қиладилар. Буйидлар ат-Тойни Аҳмад ал-Қодир фойдасига тахтдан воз кечишга мажбур қилдилар. Ал-Қодир Султон Баҳа ал-Давла қизига уйланди ва маълум даражада халифаликка йўқолган ёрқинликни қайтаришга муваффақ бўлди. Ал-Қоим ҳукмронлиги даврида Ироқни Аббосийларга нисбатан ҳурматлироқ бўлган салжуқий турклар эгаллади.
760-йилда олтинчи шиа имоми Жаъфар ас-Содиқ ўзининг тўнғич ўғли Исмоилни имомликка қонуний ворисликдан маҳрум қилди. Бир қатор экспертларнинг фикрича, имоматлик мерос ҳуқуқининг кенжа ўғлига ўтишига Исмоилнинг сунний халифаларга қарши ўта тажовузкор позицияни эгаллаганлиги сабаб бўлган, бу эса исломнинг икки йўналиши шиалар ва суннийларўртасидаги ўрнатилган мувозанатни бузиши мумкин эди. Бундан ташқари, оддий шиаларнинг аҳволи кескин ёмонлашиши фонида юзага келган антифеодал ҳаракат Исмоил атрофида тўплана бошлади. Аҳолининг қуйи ва ўрта қатламлари Исмоилнинг ҳокимият тепасига келиши билан шиа жамоаларининг ижтимоий-сиёсий ҳаётида жиддий ўзгаришлар бўлишига умид боғлаган.
Тез орада Исмоил вафот этди. Бироқ, Исмоилнинг ўлими унинг издошлари ҳаракатини тўхтата олмади. Дастлаб улар Исмоилни ўлдирилгани йўқ, душманлардан яшириниб юрганини даъво қилиб, маълум вақт ўтгач, Исмоилни еттинчи „яширин имом“ деб эълон қилдилар, у ўз вақтида Маҳдий масиҳий сифатида пайдо бўлади ва аслида ундан кейин ундан янги имомлар пайдо бўлишини кутмаслик керак. Исмоилийлар, янги таълимот тарафдорлари деб атала бошлаганларида, Исмоил ўлмаган, лекин Аллоҳнинг иродаси билан кўринмас, оддий одамлардан яширин, "ғайба" („ғоиб“) – „йўқлик“ ҳолатига ўтганлигини таъкидладилар".
Вақт ўтиши билан исмоилийлар ҳаракати шу қадар кучайди ва кенгайдики, унда мустақил диний оқим белгилари намоён бўла бошлади. Исмоилийлар Ливан, Сурия, Ироқ, Форс, Шимолий Африка ва Марказий Осиё ҳудудларида янги таълимот тарғиботчиларининг яхши қурилган тармоғини жойлаштирдилар. Бора-бора исмоилийлар кучайиб, нуфузга эга бўлдилар. Х асрда Шимолий Африкада Фотимийлар халифалигига асос солган. Айнан Фотимийлар даврида исмоилийларнинг таъсири Шимолий Африка, Миср, Фаластин, Сурия, Яман ва мусулмонлар муқаддас Макка ва Мадина шаҳарларига тарқалди. Қоҳира Фотимийлар халифалигининг марказига айланди. Бироқ, қолган ислом оламида, жумладан, православ шиаларда исмоилийлар ҳаддан ташқари мазҳабчилар ҳисобланиб, кўпинча қаттиқ таъқибга учраган. ХИ—ХИИ асрлар охирида Фотимийлар халифалиги тезда таназзулга юз тутди ва 1171-йилда Саладин унинг ҳудудига бостириб кирди. У Фотимийлар давлати ва Аббосийлар халифалигини бирлаштирган Айюбийлар сулоласига асос солган.
Аббосийлар ХИ асрнинг 2-ярмигача туркий салжуқийлар салтанати таъсирида бўлган. Охирги аббосий Ал-Мустасим 1258-йилда мўғуллар томонидан ўлдирилган. Халифалик мўғул босқинчиси Ҳулагухон томонидан мағлубиятга учрагач, Сурия ва Мисрнинг мамлук султонлари Аббосийлар сулоласининг омон қолган вакилларини таклиф қилдилар.
Мусулмон Испания
Ал-Андалус – мусулмон Испанияси маълум бўлган ном – ўрта асрларда мусулмонлар ҳукмронлиги даврида (711—1492) Пиреней ярим ороли ҳудуди. Баъзан у диний ва сиёсий мансублигидан қатъи назар , минтақанинг барча давлатлари учун умумий белги сифатида ишлатилган. Этимологик жиҳатдан, у бир вақтлар ушбу ҳудудда яшаган вандаллар халқининг номи билан унчалик ишончли боғлиқ эмас; ундан ярим оролнинг энг йирик мусулмон давлатларининг ядросини ташкил этган жанубий Испания ерларига тайинланган испанча Андалусия номи келиб чиқади. Испаниядаги охирги мусулмон давлати 1492-йилда насронийлар томонидан босиб олинган Гранада амирлиги эди. Бу Реконкистанинг бошланиши эди, шундан сўнг насронийлар Шимолий Африканинг мусулмон ҳудудларига бостириб киришди, шунингдек, Океандан ташқарида забт этиш учун янги ерларни қидиришни бошладилар.
Араблар ва берберлар босқинидан ва вестготлар қироллиги қулагандан кейин (711) Ал-Андалус Умавийлар халифалиги таркибига кирди, кейин эса мустақил Кордова амирлигини, сўнгра маркази Кордовада жойлашган халифаликни ташкил қилди. 1031-йилда халифалик кўплаб кичик давлатларга (тайфа) парчаланиб кетди. Ярим орол шимолида насроний шоҳликларининг кучайиши билан Ал-Андалус номи мусулмонлар назорати остидаги тобора қисқараётган ҳудудга тобора кўпроқ қўлланила бошланди. Гранаданинг католик қироллари қўшинлари томонидан босиб олиниши (1492) ярим оролдаги сўнгги ислом давлатига чек қўйди. Мусулмонларнинг катта қисми (асосан мажбурий) сувга чўмишди (Морискос). ХВИИ асрнинг бошларида сувга чўмган араблар ва маврларнинг авлодлари сувга чўммаганларнинг қолдиқлари билан бирга мамлакатдан бутунлай чиқариб юборилди.
Мамлуклар султонлиги
Мамлуклар султонлиги – Яқин Шарқда 1250—1517-йилларда мавжуд бўлган ўрта аср феодал давлати[5]. Султонлик Айюбийлар сулоласини ағдарган мамлукларнинг Қоҳирада ҳокимиятни эгаллаб олиши натижасида ташкил топган.
1261-йилда Арабистоннинг исломий зиёратгоҳлари – Макка ва Мадина салтанат тасарруфига ўтди. 1382-йилда Мамлуклар табақаси давлат тўнтариши уюштирди ва ўз вакили черкеслик Барқуқни султон деб эълон қилди. Барқуқ асос солган черкес буржитлар сулоласи Мамлуклар султонлигини ҳаётининг охиригача бошқарган. 1517-йилда султонлик Усмонлилар империяси томонидан босиб олинди. Миср автоном мақомга эга бўлиб, уни турк губернаторлари – пошолар бошқарган.
Усмонли империяси
Усмонлилар империяси – 1299-йилда шимоли-ғарбий Анадолуда Усмон И туркий қабилалари томонидан тузилган давлат[6]. 1453-йилда Константинопол қулагандан кейин Усмонлилар давлати империя деб атала бошланди. Константинополнинг қулаши турк давлатчилигининг ривожланишидаги энг муҳим воқеа бўлди, чунки 1453-йилдаги ғалабадан сўнг Усмонли империяси ниҳоят Европада мустаҳкам ўрин олди, бу замонавий Туркиянинг муҳим хусусиятидир. Империя 1590-йилда энг юқори чўққига чиқди. Унинг ерлари Европа, Осиё ва Африканинг бир қисмини эгаллаган. Усмонлилар сулоласининг ҳукмронлиги 1299-йил 27-июлдан 1922-йилнинг 1-ноябрига қадар монархия тугатилгунга қадар 623 йил давом этди.
1517-йилда Салим И Мисрдаги Мамлуклар давлатини йўқ қилиб, Мисрни ўз мулкига қўшиб олди. У мўминлар халифаси деган янги унвонни ҳам ўз зиммасига олди. Усмонли султонлари 1924-йилгача халифалик унвонига эга бўлган.
ХВИ-ХВИИ асрларда Усмонли империяси Буюк Сулаймон ҳукмронлиги даврида ўз қудратининг энг юқори чўққисига чиқди. Бу даврда Усмонли империяси дунёдаги энг қудратли давлатлардан бири эди – Муқаддас Рим империясининг жанубий чегараларидан – Вена чеккасидан, Венгрия Қироллигидан ва шимолда Ҳамдўстликдан чўзилган кўп миллатли, кўп тилли давлат., жанубда Яман ва Эритреяга, ғарбда Жазоирдан, шарқда Озарбайжонга[7]. Унинг ҳукмронлиги остида Жануби-Шарқий Европа, Ғарбий Осиё ва Шимолий Африканинг катта қисми[8] эди. ХВИИ аср бошларида империя 32 та вилоят ва кўплаб вассал давлатлардан иборат бўлиб, уларнинг баъзилари кейинчалик у томонидан босиб олинди, баъзиларига эса мухторият берилди.1684-йили Европа давлатлари Туркияга қарши 'Муқаддас лигаъ туздилар.
Империянинг пойтахти Константинопол (Истанбул) эди. У Ўрта ер денгизи ҳавзаси ҳудудларини назорат қилди. Усмонлилар империяси ВИ аср давомида Европа ва Шарқ мамлакатлари ўртасида боғловчи бўлиб келган.
Туркия Буюк Миллат Мажлиси халқаро миқёсда тан олинганидан сўнг, 1923-йил 29-октабрда Лозанна тинчлик шартномаси имзолангандан сўнг (1923-йил 24-июл) Усмонлилар империясининг вориси бўлган Туркия Республикаси ташкил топганлигини эълон қилинган. 1924-йил 3-мартда Усмонли халифалиги ниҳоят тугатилди. Халифаликнинг ваколат ва вазифалари Туркия Буюк Миллат Мажлисига ўтказилди[9].
Янги тарих
ХИХ аср охирига келиб исломда икки йўналиш – консерватив ва модернистик йўналиш пайдо бўлди. Консерваторлар (фундаменталистлар) Исломни асл пойдеворига қайтаришга, муқаддас матнлар ва пайғамбар васият қилган теократик ҳокимиятни том маънода тушунишга қайтишга чақирдилар. Модернистлар исломнинг айрим қоидаларини замонавий дунё ҳақиқатига яқинлаштиришга интилди[10].
ХИХ аср охирига келиб деярли барча мусулмон давлатлари ё Европа давлатларининг мустамлакаларига ёки уларга қарам давлатларга айлантирилди. Мустамлакачиликка қарши кураш исломнинг мисли кўрилмаган сиёсийлашувига олиб келди, бу жараён деярли бутун ХХ асрни қамраб олди. Сиёсий ислом (исломчилик) вужудга келди. У 1978—1979-йилларда Эрондаги Ислом инқилобидан кейин ўз мавқеини мустаҳкамлади.
Манбалар
- ↑ "Сахих" ал-Бухари, Книга 1. „Начало откровений“, № 3
- ↑ Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Брилл, 1986 — 607-бет. ИСБН 90-04-08118-6. Асл матн (ингл.)
A number of hadiths mention the affectionate Phrases which Muhammad is said to have used of his grandsons, e.g., "whoever loves them loves me and whoever hates them hates me" and "al-Hasan and al-Husayn are the sayyids of the youth of Paradise" (this statement is very important in the eyes of the Shl'is, who have made of it one of the basic justifications for the right of the Prophet's descendants to the imamate; sayyid shabab al-dianna is one of the epithets which the Shi'is give to each of the two brothers); other traditions present Muhammad with his grandsons on his knees, on his shoulders, or even on his back during the prayer at the moment of prostrating himself (Ibn Kathir, viii, 205—207, has collected a fair number of these accounts, drawn mainly from the collections of Ibn Hanbal and of al-Tirmidhi).
- ↑ Большаков О. Г.. История Халифата. Наука, 1989 — 103-бет.
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь. Наука, 1991 — 285-бет. ИСБН 5-02-016941-2.
- ↑ „Мамлук (Исламиc дйнастй) ин тҳе Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине“ (инглизча). британниcа.cом. 2013-йил 12-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-феврал 2013-йил.
- ↑ Энcйcлопедиа Британниcа – Оттоман Эмпире, эмпире cреатед бй Туркиш трибес ин Анатолиа
- ↑ Степҳен Турнбулл, Тҳе Оттоман Эмпире 1326—1699, Эссентиал ҳисториэс, вол. 62, Эссентиал ҳисториэс, 2003. [фром артиcле оф тҳе баcк cовер]
- ↑ „Фром тҳе артиcле он тҳе Оттоман Эмпире ин Охфорд Исламиc Студиэс Онлине“. Охфордисламиcстудиэс.cом (6-май 2008-йил). 2012-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-октабр 2013-йил.
- ↑ „Фулл техт оф тҳе Треатй оф Лаусанне (1923)“. Wwи.либ.бю.эду. 2012-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-октабр 2013-йил.
- ↑ „История ислама в ИХ—ХИХ вв“. 2012-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-июн.
Адабиётлар
- Большаков О. Г.. История Халифата, 2-е изд, М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2000. ИСБН 5-02-016552-2.
- Браницкий А. Г., Корнилов А. А.. Религии региона. Н. Новлоcатион: ННГУ имени Н. И. Лобачевского, 2013. Архивная копия от 28-июля 2014 на Wайбаcк Мачине
- Дзуцев Х. В., Першиц А. И. „Ваххабиты на Северном Кавказе — религия, политика, социальная практика“, . Вестник Российской академии наук, 1998 — 1113—1116-бет.
- Коротаев А. В., Клименко В. В., Прусаков Д. Б.. Возникновение ислама: Социально-экологический и политико-антропологический контекст, Цивилизационное измерение. М.: ОГИ, 2007. ИСБН 5-94282-104-6. (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-12-25 санасида архивланган)
- Мюллер А.. История ислама. От доисламской истории арабов до падения династии Аббасидов, 2004. ИСБН 5-17-022274-2.