Ispancha uyat
Испанча уят (шунингдек, эмпатик уят, яширин уят, билвосита уят ва бошқалар) бошқа одамнинг уятли ҳаракатларини кузатишдан уялиш ҳисси. Оддий шармандаликдан фарқли ўлароқ, бирор бир ноқулай ҳодисанинг айнан иштирокчиси бўлмасдан, балки ўзини бошқа одам дуч келган ноқулай вазиятнинг гувоҳи яъни тингловчиси ёки томошабини сифатида иштирок этиш билан юзага келадиган ҳиссиёт. Ушбу ҳис-туйғуларни ижтимоий деб қабул қилиш ҳам мумкин. Бундан ташқари, бир қатор мутахассисларнинг фикрларига кўра, улар маълум бир ижтимоий ва маданий жиҳатдан мақбул хатти-ҳаракатларга риоя қилиш учун мотивация сифатида қаралиши мумкин[1][2].
Испанча уялиш кўпинча бошқа одамнинг бахцизлиги, хўрланиши ёки шармандалигидан завқланиш ёки қониқиш ҳисси ҳисобланган Счаденфреуденинг тескариси сифатида қаралади[3][4].
Ушбу шармандалик ҳиссий юқумли касалликдан фарқ қилиб, бунда одам онгсиз равишда бошқалар бошдан кечирган ҳис-туйғуларга тақлид қилади[5]. Ҳиссий юқумли касаллик иккала шахс томонидан ҳам бошдан кечирилади. Ушбу ҳолат кўпинча нохуш ҳодисани бошдан кечирган одам оқибатларини билмаса ҳам содир бўлаверади. Ҳаракатни эмоционал юқумли деб тан олиш учун ҳис-туйғу бир нечта иштирокчиларга таъсир доирасини ўтказиши лозим[6]. Бундан ташқари, билвосита шармандалик кузатувчи бутунлай изоляция қилинганида ҳам пайдо бўлиши мумкин[7][8][9].
Терминнинг келиб чиқиши
Бугунги кунда бу атаманинг келиб чиқиши бўйича ягона изоҳ йўқ. Манбаларга кўра, у испан тилида (испанча: Вергüэнза Ажена, „бошқалар учун уят“). Бироқ, шунга ўхшаш аналоглар фақатгина испанчада эмас, балки бошқа тилларда ҳам мавжуд: масалан, немис (олмонча: Фремдсчäмен , „бегона учун уят“)[10] ва Фин (Фин мйöтäҳäпеä)[11]. Инглиз тилида бу атамани тушунтириш учун „cринге“ атамаси ишлатилади[12]. Эҳтимол, бу атама испан маданиятида биринчи бўлиб пайдо бўлган, шунинг учун у кўпроқ сўзлашув услубида ушбу номга лойиқ топилган.
Психологик асос
Эмпатия
Испанча уялиш ҳисси эмпатия (ҳамдардлик) билан чамбарчас боғлиқ – бошқа одамнинг ҳис-туйғуларини бошдан кечириш қобилияти, бу фидойиликни, ижтимоий хулқ-атворни[13] ва гуруҳ ҳиссиётларини рағбатлантирадиган кучли туйғу ҳисобланади, ҳамдардлик ҳиссининг етишмаслиги эса асосан антисоциал хатти-ҳаракатлар билан боғлиқ[14][15][16]. Ноқулай вазиятларда ташқаридан кузатадиган инсон ҳар бир туйғуни ўз зиммасига олиш орқали шармандалик қурбонига ҳамдардлик билдиради. Ҳамдардлик ҳисси юқори бўлган инсонлар билвосита шармандаликка кўпроқ мойил бўладилар[9]. Туйғуларни тан олиш қобилияти, эҳтимол, туғма бўлиши ҳам мумкин[17], чунки унга онгсиз равишда эришиш мумкин. Бироқ, уни ўргатиш ва бошқа одамларнинг ҳис-туйғуларини турли даражадаги жадаллик ёки аниқлик билан таниб олишга эришиш ҳам мумкин[18].
Маданий аҳамияти
Шармандали вазиятлар кўп ҳолатларда ижтимоий вазиятларда баъзи талабларга жавоб бермаслик натижасида юзага келади ва маданий жиҳатдан мақбул деб ҳисобланган ва нима бўлмаганини тушунишга ва ўрганишга ёрдам бериш учун ишлатилади[19][14][1][13][20]. Шарманда бўлган жабрланувчини маданий қарама-қаршиликларга асосланган изоляция қилинган яъни ажратиб қўйилган бўлса, билвосита ноқулайлик жабрланувчи шахс ва кузатувчи одам ўртасидаги хулқ-атворни рағбатлантириш учун ишлатилади[9][2].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Ҳоффман, Мартин Л. (1990-06-01). "Эмпатҳй анд жустиcе мотиватион" (эн). Мотиватион анд Эмотион 14 (2): 151–172. дои:10.1007/БФ00991641. ИССН 0146-7239. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_мотиватион-анд-эмотион_1990-06_14_2/паге/151.
- ↑ 2,0 2,1 Wиллиамс, Киплинг Д. (2007). "Остраcисм". Аннуал Ревиэw оф Псйчологй 58 (1): 425–452. дои:10.1146/аннурев.псйч.58.110405.085641. ПМИД 16968209.
- ↑ „Тҳе Оппосите Оф Счаденфреуде: Виcариоус Эмбаррассмент“ (эн). НПР.орг. 2020-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 4-декабр.
- ↑ Cуриоситй. „Тҳис ис wҳй ёу дон'т лике cринге cомедиэс“ (эн-УС). Редее Чиcаго. 2018-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 6-декабр.
- ↑ Ҳатфиэлд, Элаине (2016-06-22). "Эмотионал Cонтагион" (эн). Cуррент Диреcтионс ин Псйчологиcал Сcиэнcе 2 (3): 96–100. дои:10.1111/1467-8721.эп10770953.
- ↑ Барсаде, Сигал Г. (2002-12-01). "Тҳе Риппле Эффеcт: Эмотионал Cонтагион анд иц Инфлуэнcе он Гроуп Беҳавиор" (эн). Административе Сcиэнcе Қуартерлй 47 (4): 644–675. дои:10.2307/3094912. ИССН 0001-8392. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_административе-сcиэнcе-қуартерлй_2002-12_47_4/паге/н43.
- ↑ Ҳартманн, Маргарет. „Тҳе Сcиэнcе Беҳинд Ёур Сеcондҳанд Эмбаррассмент“ (эн-УС). Жезебел. 2017-йил 4-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 4-декабр.
- ↑ Николиć, Милиcа (2015-06-01). "Блушинг анд Соcиал Анхиэтй: А Мета-Аналйсис" (эн). Cлиниcал Псйчологй: Сcиэнcе анд Праcтиcе 22 (2): 177–193. дои:10.1111/cпсп.12102. ИССН 1468-2850. Арчивед фром тҳе оригинал он 2021-02-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210224061838/ҳттпс://ресеарчрепоситорй.мурдоч.эду.ау/ид/эпринт/27381/. Қаралди: 2020-12-02.Испанча уят]]
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Крач, Сöрен (2011-04-13). "Ёур Флаwс Аре Мй Паин: Линкинг Эмпатҳй То Виcариоус Эмбаррассмент". ПЛОС ОНЕ 6 (4): э18675. дои:10.1371/жоурнал.поне.0018675. ИССН 1932-6203. ПМИД 21533250.
- ↑ Екатерина Комиссарова. „Почему другие заставляют вас испытывать испанский стыд“. Лайфхакер. 2020-йил 5-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-декабр.
- ↑ „мйöтäҳäпеä - Wиктионарй“ (эн). эн.wиктионарй.орг. 2021-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 28-июл.
- ↑ „Дефинитион оф CРИНГЕ“ (эн). www.мерриам-wебстер.cом. 2022-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-январ.
- ↑ 13,0 13,1 Феинберг, Маттҳеw (Жануарй 2012). "Флустеред анд фаитҳфул: эмбаррассмент ас а сигнал оф просоcиалитй". Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй 102 (1): 81–97. дои:10.1037/а0025403. ИССН 1939-1315. ПМИД 21928915. Арчивед фром тҳе оригинал он 2019-03-02. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20190302180901/ҳттп://пдфс.семантиcсчолар.орг/а75ф/аф6748бе54бе79а667cа803э23фе3c67б2а2.пдф. Қаралди: 2020-12-02.Испанча уят]]
- ↑ 14,0 14,1 Парротт, W. Геррод. Эмотионс ин Соcиал Псйчологй: Эссентиал Реадингс (эн). Псйчологй Пресс, 2001. 9780863776823.
- ↑ де Wаал, Франс Б.М. (2007-12-21). "Путтинг тҳе Алтруисм Баcк инто Алтруисм: Тҳе Эволутион оф Эмпатҳй". Аннуал Ревиэw оф Псйчологй 59 (1): 279–300. дои:10.1146/аннурев.псйч.59.103006.093625. ИССН 0066-4308. ПМИД 17550343.
- ↑ де Wаал, Франс Б.М. (2007-12-21). "Путтинг тҳе Алтруисм Баcк инто Алтруисм: Тҳе Эволутион оф Эмпатҳй". Аннуал Ревиэw оф Псйчологй 59 (1): 279–300. дои:10.1146/аннурев.псйч.59.103006.093625. ИССН 0066-4308. ПМИД 17550343.
- ↑ Д., Баирд, Жамес. Унлоcк тҳе поситиве потентиал ҳидден ин ёур ДНА, Надел, Лауриэ, 1948-, Франклин Лакес, НЖ: Неw Паге Боокс, 2010. 9781601631053. ОCЛC 460061527.
- ↑ О'Маллей, Ж. Теачинг Эмпатҳй, Америcа, 1999 — 22–26-бет.
- ↑ „Тҳе Псйчологй оф Эмбаррассмент“ (эн-УС). Wорлд оф Псйчологй (2012-йил 14-ноябр). 2016-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 4-декабр.
- ↑ Wаде, Cароле. Псйчологй (эн). Прентиcе Ҳалл, 2002. 9780130982636. „wаде псйчологй.“