Istanbul kanali
Истанбул канали — Қора денгиздан Истанбулнинг Европа томонидаги Мармара денгизигача чўзилган сув йўли лойиҳаси. Шунга ўхшаш лойиҳалар олдин ҳам таклиф қилинган бўлса-да, Истанбул канали лойиҳаси 2011-йилда ўша пайтдаги Бош вазир Ражаб Тоййиб Эрдўған томонидан эълон қилинган эди[1]. Лойиҳа учун биринчи тендер 2020-йил 26-мартда бўлиб ўтди[2].
Тарих
Ўхшаш лойиҳалар
Босфорга муқобил сув йўли лойиҳасининг тарихи Рим империясига бориб тақалади. Сакаря дарёси транспорти лойиҳаси биринчи марта Битиния губернатори Плиниус ва император Траян ёзишмаларида тилга олинган[3][4].
Қора денгиз ва Мармарани сунъий бўғоз билан боғлаш ғояси ХВИ асрдан бери 6 марта кун тартибидаги мавзу бўлган[5]. 1500-йилларнинг ўрталарида Усмонлилар империяси амалга оширишни режалаштирган 3 та йирик лойиҳалардан бири Сакаря дарёси ва Сапанcа кўлини (ўзбекча: Сапанжа) Қора денгиз ва Мармара билан боғлаш эди. Бу 1550-йилда Сулаймон ҳукмронлиги даврида пайдо бўлган. Гарчи даврнинг икки буюк меъмори Мимар Синан ва Никола Париси тайёргарлик ишларини бошлаган бўлсалар-да, урушлар туфайли бу лойиҳани амалга ошириш бекор қилинди[6][7].
Истанбул ғарбидаги канал лойиҳаси биринчи марта 1990-йил август ойида ТУБИТАКнинг Сcиенcе анд Течнологй журналида чоп этилган мақолада таклиф қилинган. Ўша пайтда Энергия вазирлиги маслаҳатчиси Йüксел Öнем ёзган мақоланинг номи „Мен Истанбул канали ҳақида ўйлаяпман“ эди. Буюкчекмеcе кўлидан бошланиб, Теркос кўли ғарбидан ўтадиган Истанбул канали узунлиги 47 км, сув юзасида кенглиги 100 метр ва чуқурлиги 25 метр қилиб белгиланган. 1994-йилда Булент Эcевит Истанбулнинг Европа томонида Қора денгиз ва Мармара ўртасида канал очишни таклиф қилди[8].
Қуйидаги жадвалда Босфор орқали ўтадиган йирик кемаларнинг умумий ҳажми ва миқдори кўрсатилган[9]:
| Йил | Жами ялпи тонна | Узунлиги 200 метрдан ошадиган кемалар сони |
|---|---|---|
| 2006 | 475,796,880 | 3,653 |
| 2007 | 484,867,696 | 3,653 |
| 2008 | 513,639,614 | 3,911 |
| 2009 | 514,656,446 | 3,871 |
| 2010 | 505,615,881 | 3,624 |
| 2011 | 523,543,509 | 3,800 |
| 2012 | 550,526,579 | 3,866 |
| 2013 | 551,771,780 | 3,801 |
| 2014 | 582,468,334 | 3,895 |
| 2015 | 565,216,784 | 3,930 |
| 2016 | 565,282,287 | 3,873 |
| 2017 | 599,324,748 | 4,005 |
| 2018 | 613,088,166 | 4,106 |
| 2019 | 638.892.062 | 4,400 |
| 2020 | 619.758.776 | 4,952 |
Истанбул канали
Лойиҳанинг мазмуни биринчи марта 2010-йил 23-сентабрда журналист Хинcал Улуч томонидан „Бош вазирнинг аахмоқона лойиҳаси“ номли мақоласида тилга олинган[10]. 2011-йилда матбуотда ўша пайтдаги Бош вазир Ражаб Тоййиб Эрдоған айтганидек „ахмоқона лойиҳа“ сифатида эълон қилинган, лекин лойиҳанинг номи, мазмуни ва жойлашуви узоқ вақт сир сақланган. 2011-йил 27-апрелда Сутлуcе шаҳридаги Ҳалич Конгресс марказида бўлиб ўтган матбуот анжумани билан лойиҳа ҳақидаги асосий маълумотлар эълон қилинди[1]. 2021-йил 26-июнда Президент Ражаб Тоййиб Эрдўған канал устида қуриладиган 6 кўприкдан биринчисининг пойдеворини қўйди. Канал 2027-йилда қуриб битказилиши режалаштирилган[11].
Лойиҳанинг хусусиятлари
Мақсад
Истанбул канали лойиҳасининг асосий мақсади Босфорга қўшимча равишда очиладиган канал билан мавжуд кемалар тирбандлиги ва кема хусусиятларининг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда, Қора денгиздан Мармара денгизигача бўлган ҳозирги кема оқимининг тез, хавфсиз ва иқтисодий ўтишини таъминлаш.
Истанбул канали логистика ва сайёҳлик секторини мустаҳкамлашга, Истанбул аэропорти каби йирик лойиҳалар билан интеграциялашишга, Босфор бўғозидаги юкни енгиллаштиришга, бу ердан хавфли юкларни олиб кетаётган танкерлар туфайли юзага келиши мумкин бўлган хавф ва хатарларни минималлаштиришга қаратилган.
Баёнотларга кўра, Канал Истанбул расмий номи шаҳарнинг Европа томонида амалга оширилади. Каналнинг Мармара денгизи билан туташган жойида 2023-йилга келиб қурилиши кутилаётган иккита янги шаҳардан бири ўрнатилади. Канал узунлиги 40–45 км; Унинг кенглиги сиртда 145–150 м, тагида 125 м бўлади[1]. Сувнинг чуқурлиги 25 метрни ташкил этади. Бу канал ёрдамида Босфор танкерлар ҳаракати учун тўлиқ ёпилади ва Истанбулда иккита янги ярим орол ва янги орол пайдо бўлади[1].
Канал Истанбул 453 миллион метр/квадрат майдонда қурилиши режалаштирилган „Янги шаҳар“нинг 30 миллион квадрат метр майдонини эгаллайди[12]. Бошқа майдонлар — 78 миллион квадрат метрли аеропорт, 33 миллион квадрат метрлик Испартакуле ва Баҳчашеҳир, 108 миллион квадрат метрли йўллар, 167 миллион квадрат метрлик участкаларни раёнлаштириш ва 37 миллион квадрат метрлик умумий яшил ҳудудларга ажратилган[12].
Лойиҳани ўрганиш икки йил давом этади. Қазилган ерлар катта аэропорт ва порт қурилишида ишлатилади. Шунингдек, карерлар ва ёпиқ конлар учун фойдаланилади. [15] Лойиҳанинг қиймати 10 миллиард доллардан ошиши айтилган[13].
Жойлашув режаси
2018-йил 15-январда лойиҳанинг маршрути аниқланди. Истанбул кснсли учун охирги йўналиш бешта муқобил йўналиш ўртасида иш олиб борилгандан сўнг танланди. Транспорт вазирлиги, лойиҳанинг Кичикчекмеcе кўли, Сазлису тўғони ва Теркос тўғони йўллари орқали ўтишини жамоатчиликка эълон қилди[14].
Каналнинг тахминан 6149 метр йўналиши Истанбулнинг Кüçüкçэкмеcе тумани чегарасида, тахминан 3,189 метр Авжилар тумани чегарасида, тахминан 6,061 метр Бошакшеҳир тумани ва қолган қисми 27,383 метрнинг бир қисми Арнавуткöй тумани чегараларидан ўтади. Канал йўлининг 1724 метр қисми Мармара денгизида, 3680 метр қисми Қора денгиз ичкарисида қолади.
Канал устида режалаштирилган кўприк ўтиш жойларига мос равишда каналдан ўтиши мумкин бўлган энг катта кема ўлчамлари: узунлиги 275-350 метр, кенглиги 49 метр, тортишиш 17 метр ва сув сатҳидан 58 метр баландликда белгиланган[12].
| Истанбул канали | Панама канали | Сувайш канали | |
|---|---|---|---|
| Кенглиги | 275 м | 62.5 м | 205 м |
| Узунлиги | 45 км | 80 км | 193 км |
| Максимал кема кенглиги | 77.5 м | 51.2 м | 51.2 м |
Канал йўналиши бўйлаб носозлик ёки бахциз ҳодиса юз берганда зарур ёрдам кўрсатиладиган 7 та фавқулодда тўхташ жойи ва Кüçüкçэкмеcе кўлидаги 2 та лангар жойи кема оқимига қараб кутиб туради. Бундан ташқари, хизмат кўрсатувчи кемаларни жойлаштириш учун каналнинг ҳар бир кириш жойи учун биттадан 2 та қайиқни боғлайдиган жойлар мавжуд[12].
Нарх
Лойиҳанинг умумий қиймати 75 миллиард турк лираси. Кўприк ва аэропорт каби сармоялар ҳисобга олинса, умумий қиймати 118 миллиард турк лира деб баҳоланади[15].
Канал атрофидаги можаролар
2021-йил 5-апрел куни 10 нафар собиқ адмирал мамлакат президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғоннинг Истанбулда Қора денгизни Мармар денгизи билан улайдиган янги канал қуриш лойиҳасини танқид қилгани учун ҳибсга олингани хабар қилинди. Мазкур лойиҳага қарши норозилик намунаси сифатида 104 нафар адмирал президентга очиқ хат йўллаган. Ҳибсга олинган адмираллар ҳам имзо қўйганлар орасида бўлгани айтилмоқда.
Панама ва Сувайш каналига ўхшаш Истанбул канали қурилиши ҳақидаги қарор эълон қилингандан кейин кўпчилик бўғозлардаги ҳаракатни тартибга солувчи Монтрё конвенсиясининг тартиблари бузилишидан хавотирга туша бошлади. 1936-йилда имзоланган мазкур конвенсияга мувофиқ, Дарданел ва Босфор бўгозида фуқаролик кемаларининг эркин ҳаракат қилишлари белгилаб қўйилган. Конвенсия, шунингдек, мазкур бўғозлар орқали Қора денгизга туташ бўлмаган давлатлар кемаларининг ҳаракатланишига чекловлар ўрнатган[16].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „İстанбул иçин 'çıлгıн'лıк вакти!“. Ҳабертурк.cом. Қаралди: 2011-йил 27-апрел.
- ↑ „Канал İстанбул иçин илк иҳале япıлдı“. Спутник Тüркие. Қаралди: 2020-йил 26-март.
- ↑ Сиэгфриэд Фрориэп: Эин Wассерwег ин Битҳйниэн. Бемüҳунген дер Рöмер, Бйзантинер унд Османен. "Антике Wелт" меcмуасı, 2. öзел сайı, 1986, С. 39–50
- ↑ Мустафа Армаğан. „Асıл "çıлгıн проже" Османлıйı гери гетирмек ми?“. в3.аркитера.cом. Қаралди: 2 майıс 2011.
- ↑ „'Çıлгıн Проже', геçмиşте там алтı кез гüндеме гелди“. Ҳабертурк.cом. Қаралди: 2011-йил 28-апрел.
- ↑ „Сокуллу'нун 'Çıлгıн Проже'си 500 йıлдıр герçэклеşтирилмейи беклиёр“. Ҳüрриет. Қаралди: 22 şубат 2012.
- ↑ „Асıл "çıлгıн проже" Османлı'йı гери гетирмек ми?“. Заман. 2015-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1 майıс 2011. (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-05-13 санасида архивланган)
- ↑ „ÇИЛГИН ПРОЖЕ КОПЙА ÇИКТИ“. одатв.cом. Қаралди: 2011-йил 27-апрел.
- ↑ „ТÜРК БОĞАЗЛАРИ ГЕМİ ГЕÇİŞ İСТАТİСТİКЛЕРİ“. Т.C. Улаşтıрма ве алтяпı баканлığı. Қаралди: 2011-йил 27-апрел.
- ↑ Хинcал Улуч. „Баşбакан'дан бир "Çıлгıн" проже ки..“. Сабаҳ. Қаралди: 23 эйлüл 2010.
- ↑ „Cумҳурбаşканı Эрдоğан: Канал İстанбул, İстанбул'ун гелеcеğини куртарма прожеси“. НТВ. Қаралди: 2021-йил 26-июн.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 „Канал İстанбул недир, гüзергаҳı ве прожейле илгили тартışмалар ҳаккıнда нелер билиниёр?“. ББC. Қаралди: 2 аралıк 2019.
- ↑ „İстанбул'а икинcи боğаз: "Канал İстанбул"“. CНН Тüрк. 2014-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 27-апрел.
- ↑ İбраҳим Деğирмен. „Канал İстанбул конут фиятларıнı геçэcеğи ерлерде уçурду!“. Ҳабер.cом. 2018-йил 16-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Çиğдем Токер. „Асил малиет 20 миляр долар ми?“. Сöзcü.
- ↑ „Шарқий экспресс. Истанбул канали атрофидаги можаролар, Иорданиядаги сиёсий инқироз“. Бугун.уз. 2021-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 10-04-2021.