Istaxr sahifasining manbasini koʻrish

'''Istaxr''' — qad. Persepolning oʻrta asrlardagi nomi. Shahar harobasidan 5&nbsp;km narida joylashgan. Istaxr [[arablar]] tomonidan 2 marta (643, 649-yil) bosib olingan. Oʻrta asrlarda Istaxr jome masjidi atrofi ustunlar bilan oʻrab olingan boʻlib, Maqdisiynpng yozishicha, har bir ustunning tepasida sigir tasviri tushirilgan; [[masjid]] ilgari otashpa-rastlarning ibodatxonasi boʻlgan. [[File:Estakhr_Darafsh_(55).JPG|thumb|alt=Istaxr|Istaxr]][[File:Artexrexes_lll.jpg|thumb|alt=Bu Erondagi ID tomonidan aniqlangan yodgorlikning fotosurati.|Bu Erondagi ID tomonidan aniqlangan yodgorlikning fotosurati.]]

Istaxr [[sosoniylar]] davrida Fors viloyatining asosiy shahriligicha qolgan. Istaxr Somsom ad-davla davri (989—998) da amir Qutulmush tomonidan shunchalik talon-toroj etilganki, keyinchalik faqat qishloq sifatida tiklana olgan xolos. <nowiki>XII</nowiki> asr boshida Istaxr da atigi 100 ta erkak qolgan (Ibn alBalxiy).<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

==Tarix==
===Dastlabki tarix===
Ehtimol, Istaxrga aylangan joy dastlab [[Ahamoniylar imperiyasi|Ahamoniylar]] qirollik qarorgohlarini o'rab turgan aholi punktlarining bir qismi bo'lgan.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Uning [[Zardushtiylik|Zardushtiylik]] markazi sifatidagi diniy ahamiyati miloddan avvalgi IV asrda Ahamoniylar shohi [[Artakserks II]] ({{hukmronlik}}404-358) hukmronligi davrida ko'rsatilgan. Uning hukmronligi davrida u [[Anaxita|Anahid]] haykali va Istaxrga aylangan joy yaqinida ma'bad qurishni buyurgan. Bu ma'badni 10-asr geografi [[al-Masudiy]] tomonidan Istaxrdan {{taxminan bir}} ''[[parasang]]'' joylashgan deb tilga olingan ma'bad xarobalari bilan bog'lash mumkin.  Eronshunos [[Meri Boys]]ning so'zlariga ko'ra, bu ibodatxonaning xarobalari, ehtimol, asl Axamoniylar binosiga tegishli bo'lib, u [[Aleksandr Makedoniyalik]] boshchiligidagi bosqinchi [[Qadimgi Makedoniyaliklar|Makedoniyaliklar]] tomonidan vayron qilingan va talon-taroj qilingan ({{reign}}336–323).{{sfn|Boys|1998|sahifalar=643–646}} Istaxrning alohida shahar sifatida asos solinganligi yaqin atrofdagi [[Persepolis]] Aleksandr tomonidan qulaganidan ko'p o'tmay sodir bo'lgan. Persepolisning katta qismi Istaxrni qurish uchun ishlatilgan ko'rinadi.{{sfn|Streck|Miles|2012}}

===Frataraka va Persis shohlari===
[[Selevk I]] ({{hukmronlik}}305–280) miloddan avvalgi 280-yilda vafot etganida, [[Persis]]ning mahalliy [[fors xalqi|forslar]] o'z mustaqilligini qayta tiklay boshladilar. Qarshilik markazi Istaxr bo'lib, atrofdagi tepaliklar bilan yaqin atrofdagi sobiq Axamoniylarning tantanali poytaxti Persepolisga qaraganda yaxshiroq himoya ta'minlagan ko'rinadi. Bundan tashqari, "qishki yo'l" deb nomlanuvchi muhim yo'l Istaxr bo'ylab cho'zilib, Persisdan [[Pasargadae]] va [[Abadeh|Abada]] orqali [[Isfahon]]ga olib borgan. Istaxrning shahar sifatida markazi Polvar daryosining janubiy va sharqiy tomonida joylashgan edi.  U miloddan avvalgi 3-asrdan milodiy 3-asr boshlariga qadar fors "[[Frataraka]]" hokimlari va [[Fors shohlari]]ning poytaxti sifatida gullab-yashnagan.{{sfn|Bivar|1998|pages=643–646}}{{sfn|Canepa|2018}}



Keyingi [[Sosoniylar sulolasining]] shu nomdagi ajdodi [[Soson]] Istaxrdan kelib chiqqan va dastlab shahar ichidagi muhim [[Anahita ibodatxonasi, Istaxr|Anahid olov ibodatxonasi]]ning qo'riqchisi bo'lib xizmat qilgan.{{sfn|Streck|Miles|2012}}{{sfn|Canepa|2018}}{{sfn|Boyce|1998|sahifalar=643–646}} An'anaga ko'ra, Soson III asr boshlarida Istaxrda [[Parfiya imperiyasi|Parfiya]] vassali sifatida hukmronlik qilgan [[Bazrangi]] sulolasiga mansub ayolga uylangan.{{sfn|Boyce|1998|sahifalar=643–646}} 205/6 yilda Sosonning o'g'li [[Papak]] hukmdori [[Gochihr]]ni taxtdan ag'dargan.  Istaxr.{{sfn|Daryaee|2012|sahifa=187}} Oʻz navbatida, Papakning oʻgʻillari [[Shapur (Papakning oʻgʻli)|Shapur]] va Ardashir V Persisning soʻnggi ikki shohi sifatida hukmronlik qilishgan.{{sfn|Wiesehöfer|1986|sahifalar=371–376}}

===Sosoniylar imperiyasi===
224-yilda Persilik Ardashir V [[Sosoniylar imperiyasi]]ga asos solgan va qirollik davrida [[Ardashir I]] nomi bilan tanilgan ({{reign}}224–242).{{sfn|Streck|Miles|2012}} Boyce asrlar oldin makedoniyaliklar tomonidan vayron qilingan ma'bad Sosoniylar davrida qayta tiklanganini ta'kidlaydi. Uning qo'shimcha qilishicha, o'z asarlarini an'analarga asoslagan Al-Masudiyning so'zlariga ko'ra, ma'bad "dastlab 'butxona' bo'lgan, keyinchalik u Axamoniylar sulolasining afsonaviy salafi [[Humay Chehrzod|Homay]] tomonidan olov ibodatxonasiga aylantirilgan". Aftidan, dastlabki Sosoniylar davrida yoki undan biroz oldinroq, zardushtiylik ikonoklastik harakati Anahidning kult-obrazini muqaddas olov bilan almashtirishga olib kelgan.  Al-Masudiy bu muqaddas olovni "zardushtiylik olovlari orasida eng hurmatga sazovorlaridan biri" deb ta'riflagan. Istaxrdagi bu ibodatxonani Anahid bilan bog'lash davom etgan va tarixchi [[at-Tabariy]] (923-yilda vafot etgan) uni "Anahid olov uyi" sifatida tanilganini ta'kidlagan.{{sfn|Boyce|1998|sahifalar=643–646}}

Zardushtiylikning nufuzli ruhoniysi [[Kartir]], boshqa lavozimlar qatori, "Anhid-Ardashir va Anahid xonimning Staxridagi otash(lar)" (''ādur ī anahīd ardaxšīr udāhī'g') boshlig'i (''pādixšāy'') etib tayinlangan.  [[Bahram II]] ({{saltanat}}274–293).  Boyce ta'kidlashicha, Kartirning yuqori martabali maqomi hisobga olinsa, bu lavozimlarning tayinlanishi Istaxrdagi muqaddas olovlar juda yuqori hurmatga sazovor bo'lganidan dalolat beradi.{{sfn|Boyce|1998|sahifalar=643–646}}

Istaxr Sosoniylar davrida o'zining eng yuqori cho'qqisiga chiqqan va [[Pars (Sosoniy viloyati)|Pars]] Sosoniylar viloyatining asosiy shahri, viloyati va diniy markazi bo'lib xizmat qilgan.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}}{{sfn|Canepa|2018}} Asosiy iqtisodiy faoliyat markazi bo'lgan Istaxrda "ST" (''Staxr'') bosh harflari bilan qisqartirilgan muhim Sosoniylar zarbxonasi joylashgan bo'lib, u [[Bahram V]] ({{reign}}) hukmronligidan sulola qulashigacha [[Sosoniylar tangalari|tangalari]] ishlab chiqargan, shuningdek, Sosoniylar qirollik xazinasiga ega bo'lgan.  (''ganj ī šāhīgān'').{{sfn|Bivar|1998|pages=643–646}}{{sfn|Canepa|2018}}{{sfn|Boyce|1998|pages=643–646}} Bu xazina ''[[Denkard]]'' va ''Madayān i hazar dadestan'' da tez-tez tilga olinadi. Xazina shuningdek, [[Avesto|Buyuk Avesto]] ning cheklangan nusxalaridan birini saqlagan, ehtimol, hozirgi zamondagi Avesto qo'lyozmasi olingan nusxalardan biri.{{sfn|Boyce|1998|pages=643–646}}

==Arab istilosi va xalifaliklar==
{{Shuningdek qarang|Ali (656-661) ga qarshi fors qo'zg'olonlari}}
[[Musulmonlar Forsni bosib olishi]] paytida, [[Arablar Eronni bosib olishi]] doirasida, bosqinchilar dastlab [[Bayza]]da qarorgoh qurdilar.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Istaxr fuqarolari arablarga qattiq qarshilik ko'rsatdilar. 640-yilda [[Al-Ala'a Al-Hadrami]] boshchiligidagi birinchi urinish to'liq muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 643-yilda arablar [[Abu Muso al-Ash'ariy]] va [[Usmon ibn Abu al-Os]] boshchiligida yangi yurish uyushtirdilar, bu esa Istaxrni taslim bo'lishga majbur qildi.  Biroq, Istaxr aholisi tezda qo'zg'olon ko'tarib, u yerda o'tirgan [[arab]] hokimini o'ldirdi.{{sfn|Streck|Miles|2012}} 648/9-yilda Basra hokimi general [[Abdallah ibn Amir]] yana bir yurish uyushtirdi, bu esa og'ir janglardan so'ng Istaxrni yana taslim bo'lishga majbur qildi.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Keyingi qo'zg'olonlarning bostirilishi ko'plab [[forslar]]ning o'limiga olib keldi.{{sfn|Streck|Miles|2012}} Biroq, Istaxrning notinch aholisi yana bir bor qo'zg'olon ko'tardi, bu esa [[arablar]]ni 649-yilda Istaxrga qarshi yana bir yurish qilishga undadi. Bu so'nggi yurish yana bir bor uning ko'plab aholisining o'limiga olib keldi.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Istaxrning [[Marvdasht]] daryosida joylashgan Sosoniy qal'asi.  "Eng sharqiy chiqish nuqtasi", arablarning Parsni bosib olishiga qarshi so'nggi qarshilik ko'rsatilgan joyga aylandi.{{sfn|Canepa|2018}}[[File:Hermann_Knackfuß_-_Umayyads_disembarking_in_Spain,_711.jpg|thumb|alt=Hermann Knackfuß - Umaviylar Ispaniyada kemadan tushmoqda, 711|Hermann Knackfuß - Umaviylar Ispaniyada kemadan tushmoqda, 711]]

Istaxr sosoniylar qulaganidan keyin ham uzoq vaqt davomida [[Zardushtiylik]]ning qal'asi bo'lib qoldi. [[Umaviylar xalifaligi|Umaviylar]] va [[Abbosiylar xalifaligi|Abbosiylar]] davrlarida Istaxrda ko'plab [[arab-sosoniylar tangalari|arab-sosoniylar tangalari]] va isloh qilingan umaviylar tangalari zarb qilingan.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Istaxr ilk islom davrida "juda muhim joy" bo'lib qoldi.{{sfn|Streck|Miles|2012}} Bu muhim qal'a joylashgan joy bo'lib, u islom davrida, "shubhasiz, avvalgidek" ko'pincha shahar hukmdorlarining xazinasi bo'lib xizmat qilgan.  Qal'a turli xil nomlar bilan ''Qal-e-ye Estaxr'' ("Estaxr qal'asi") yoki ''Estaxr-Yar'' ("Estaxrning do'sti") nomi bilan tanilgan.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Umaviylar xalifaligi davrida hokimlar ko'pincha qal'ada yashashgan;  Masalan, [[Ziyod ibn Abih]] xalifa [[Muoviya I]] ({{hukmronlik}}661–680) ga qarshi kurashi davomida uzoq vaqt Istaxr qal'asida yashagan.{{sfn|Streck|Miles|2012}}

Abbosiylar taxtga o'tirgandan so'ng, Forsning siyosiy markazi asta-sekin [[Shiroz]]ga ko'chib o'tdi.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}} Bu Istaxrning tanazzuliga katta hissa qo'shdi.{{sfn|Streck|Miles|2012}} Biroq, shahar hali ham [[Safforiylar]] va Forsdagi xalifa hokimlari o'rtasidagi urushlarda tilga olinadi. 890-yil 11-aprelda Safforiy hukmdori [[Amr ibn al-Lays]] ({{hukmronlik}}879-901) Istaxrda xalifa hokimi Musa Muflehiyni mag'lub etdi.  Eronshunos [[Adrian David Hugh Bivar]]ning fikriga ko'ra, Istaxrga tegishli bo'lgan oxirgi tanga, taxmin qilinishicha, [[Dulafidlar sulolasi|Dulafidlar]] tomonidan 895/6-yilda zarb qilingan tangadir.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}}

===Buyidlar va Saljuqiylar===
Bu hudud X asrning birinchi yarmida [[Buyidlar]] tarkibiga kirdi. Ming yillik boshlarida ko'plab sayohat yozuvchilari va geograflar Istaxr haqida yozganlar. X asrning o'rtalarida sayohat yozuvchisi [[Istaxr]] (o'zi ham mahalliy) uni o'rta kattalikdagi shahar deb ta'riflagan. Geograf [[Al-Maqdisi]] taxminan o'ttiz yil o'tgach, 985 yilda Istaxr daryosi ustidagi ko'prik va uning "go'zal bog'i"ni maqtagan.{{sfn|Streck|Miles|2012}} Shuningdek, u shaharning bosh masjidi buqa [[Poytaxt (arxitektura)|poytaxtlar]] bilan bezatilganini ta'kidlagan.  Boyce va Streck & Milesning yozishicha, bu masjid dastlab "ādur ī anāhīd ardaxšīr" ("Anahid-Ardashir olovi") joylashgan va oxirgi Sosoniy shohi [[Yazdegerd III]] ({{reign}}632–651) taxtga o'tirgan o'sha Sosoniy ibodatxonasi bo'lgan.{{sfn|Boyce|1998|pages=643–646}}{{sfn|Streck|Miles|2012}} Biroq, zamonaviy san'at tarixchisi [[Matthew Canepa]]ning so'zlariga ko'ra, arxeologik dalillar shuni ko'rsatadiki, masjid 7-asrda arab hukmronligi davrida qurilgan va shuning uchun u Sosoniy ibodatxonasiga aylantirilmagan.{{sfn|Canepa|2018}} Al-Maqdisiy shuningdek, masjid dastlab [[olov ibodatxonasi]] bo'lgan deb taxmin qilinganini, unda "Persepolisdan o'ymakorlik buyumlari" topilganini ta'kidlagan.  ishlatilgan".{{sfn|Streck|Miles|2012}}

Mintaqaning sovuq iqlimi Istaxr qal'asining tepasida qor to'planishiga olib keldi, bu esa o'z navbatida to'g'on bilan o'ralgan [[saroy]]ga aylandi. Bu to'g'on Buyid [['Adud al-Davla]] ({{reign}}949-983) tomonidan qal'a garnizoni uchun munosib suv omborini yaratish maqsadida tashkil etilgan. O'sha davrdagi manbaga ko'ra, Buyid [[Abu Kalijar]] ({{reign}}1024–1048) o'g'li va baholovchi bilan qal'aga ko'tarilganda, unda juda ko'p miqdorda kumush va qimmatbaho toshlar saqlanganini topgan.  969/70-yillarga oid Adud al-Davlaning sosoniy uslubidagi toj kiygan oltin medali Istaxrda yaratilgan bo'lishi mumkin.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}}

Istaxrning shaharning o'zi emas, balki uning qal'asini bildiruvchi so'nggi numizmatik dalillari 1063-yilga to'g'ri keladi. Ushbu tanga Forsning noma'lum [[Saljuqlar sulolasi|Saljuq]] shahzodasi Rasulteginning buyrug'i bilan zarb qilingan. Biroq, Bivar Forsning boshqa hududlariga tegishli bo'lgan ba'zi tangalar aslida Istaxrdan kelgan tangalar bo'lishi mumkinligini ta'kidlaydi. O'z argumentlarini [[Ali ibn al-Asir|Ibn al-Asir]] yozuvlariga asoslaydigan Bivarning so'zlariga ko'ra, Istaxr xazinasida avvalgi sulolalarning xazinalari bo'lgan.  Ibn al-Asirning yozishicha, [[Saljuqlar imperiyasi|Saljuqlar]] sultoni [[Alp Arslan]] ({{hukmronlik}}1063-1072) 1066/7-yilda Istaxr qal'asini zabt etganida, uning hokimi unga afsonaviy Eron shohi [[Jamshid]] nomi yozilgan qimmatbaho kosani bergan. Istaxr shuningdek, shaharning to'qimachilik do'koni vazifasini bajaruvchi "Qal-e ye Shekaste" va shaharning qurol-yarog' ombori bo'lgan "Qal-e ye Oshkonvan"ni ham saqlagan. Garchi bu qal'alarning joylashuvi Istaxrning ichki yadrosidan ancha uzoqda bo'lib ko'rinsa-da, o'rta asrlarda ular "katta shahar" Istaxr ichida hisoblangan.{{sfn|Bivar|1998|sahifalar=643–646}}

Buyid Abu Kalijar hukmronligining so'nggi yillarida bir [[vazir]] Istaxrning mahalliy yer egasi bilan nizoga kirishgan.  Abu Kalijar, o'z navbatida, Qutulmish boshchiligidagi Istaxrga qo'shin yubordi, ular shaharni vayron qilishdi va talon-taroj qilishdi. Istaxr hech qachon tiklanmadi va "yuzdan ortiq aholisi bo'lmagan" qishloqqa aylandi.{{sfn|Bivar|1998|pages=643–646}}{{sfn|Streck|Miles|2012}}

1074-yilda, Saljuqiylar hukmronligi davrida, [[Fadluya]] ismli qo'zg'olonchi Fors viloyati ustidan nazoratni qo'lga kiritdi va Istaxr qal'asida o'rnashib oldi. Saljuqiylar imperiyasining mashhur vaziri [[Nizom al-Mulk]] keyinchalik qal'ani qamal qildi. Fadluya qo'lga olinib, qal'ada qamoqqa olindi va bir yil o'tgach, qochishga uringanida qatl etildi.  Keyingi davrlarda qal'a ko'pincha "yuqori lavozimli amaldorlar va shahzodalar uchun davlat qamoqxonasi" sifatida ishlatilgan.{{sfn|Streck|Miles|2012}}

===Keyingi davr===
{{taxminan|1590}} yilda Istaxr qal'asi hali ham yaxshi holatda bo'lgan va odamlar yashaganligi haqida xabar berilgan. Bir muncha vaqt o'tgach, isyonkor [[Safaviylar sulolasi|Safaviylar]] qo'mondoni qal'aga boshpana topgan. Keyinchalik u Safaviylar [[Shoh]] ("Qirol") [[Buyuk Abbos]] ({{hukmronlik}}1588–1629) tomonidan qamal qilingan, natijada qal'a vayron bo'lgan. 1621-yilda Istaxrga tashrif buyurgan italiyalik sayyoh [[Pietro della Valle]]ning so'zlariga ko'ra, u xarobaga aylangan.{{sfn|Streck|Miles|2012}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{chala}}

[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Eron milliy asarlari]]
[[Turkum:Shohnomadagi joylar]]
[[Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari]]