Ziyosfera

Istaxr

Истахр — қад. Персеполнинг ўрта асрлардаги номи. Шаҳар ҳаробасидан 5 км нарида жойлашган. Истахр араблар томонидан 2 марта (643, 649-йил) босиб олинган. Ўрта асрларда Истахр жоме масжиди атрофи устунлар билан ўраб олинган бўлиб, Мақдисийнпнг ёзишича, ҳар бир устуннинг тепасида сигир тасвири туширилган; масжид илгари оташпа-растларнинг ибодатхонаси бўлган.

Istaxr
Истахр
Bu Erondagi ID tomonidan aniqlangan yodgorlikning fotosurati.
Бу Эрондаги ИД томонидан аниқланган ёдгорликнинг фотосурати.

Истахр сосонийлар даврида Форс вилоятининг асосий шаҳрилигича қолган. Истахр Сомсом ад-давла даври (989—998) да амир Қутулмуш томонидан шунчалик талон-торож этилганки, кейинчалик фақат қишлоқ сифатида тиклана олган холос. ХИИ аср бошида Истахр да атиги 100 та эркак қолган (Ибн алБалхий).[1]

Тарих

Дастлабки тарих

Эҳтимол, Истахрга айланган жой дастлаб Аҳамонийлар қироллик қароргоҳларини о'раб турган аҳоли пунктларининг бир қисми бо'лган.[2] Унинг Зардуштийлик маркази сифатидаги диний аҳамияти милоддан аввалги ИВ асрда Аҳамонийлар шоҳи Артаксеркс ИИ (ҳ. 404-358) ҳукмронлиги даврида ко'рсатилган. Унинг ҳукмронлиги даврида у Анаҳид ҳайкали ва Истахрга айланган жой яқинида ма'бад қуришни буюрган. Бу ма'бадни 10-аср географи ал-Масудий томонидан Истахрдан Андоза:Тахминан бир парасанг жойлашган деб тилга олинган ма'бад харобалари билан бог'лаш мумкин. Эроншунос Мери Бойснинг со'зларига ко'ра, бу ибодатхонанинг харобалари, эҳтимол, асл Ахамонийлар биносига тегишли бо'либ, у Александр Македониялик бошчилигидаги босқинчи Македонияликлар томонидан вайрон қилинган ва талон-тарож қилинган (ҳ. 336–323).[3] Истахрнинг алоҳида шаҳар сифатида асос солинганлиги яқин атрофдаги Персеполис Александр томонидан қулаганидан ко'п о'тмай содир бо'лган. Персеполиснинг катта қисми Истахрни қуриш учун ишлатилган ко'ринади.[4]

Фратарака ва Персис шоҳлари

Селевк И (ҳ. 305–280) милоддан аввалги 280-йилда вафот этганида, Персиснинг маҳаллий форслар о'з мустақиллигини қайта тиклай бошладилар. Қаршилик маркази Истахр бо'либ, атрофдаги тепаликлар билан яқин атрофдаги собиқ Ахамонийларнинг тантанали пойтахти Персеполисга қараганда яхшироқ ҳимоя та'минлаган ко'ринади. Бундан ташқари, "қишки ё'л" деб номланувчи муҳим ё'л Истахр бо'йлаб чо'зилиб, Персисдан Пасаргадаэ ва Абада орқали Исфаҳонга олиб борган. Истахрнинг шаҳар сифатида маркази Полвар дарёсининг жанубий ва шарқий томонида жойлашган эди. У милоддан аввалги 3-асрдан милодий 3-аср бошларига қадар форс "Фратарака" ҳокимлари ва Форс шоҳларининг пойтахти сифатида гуллаб-яшнаган.[5][6]


Кейинги Сосонийлар сулоласининг шу номдаги аждоди Сосон Истахрдан келиб чиққан ва дастлаб шаҳар ичидаги муҳим Анаҳид олов ибодатхонасининг қо'риқчиси бо'либ хизмат қилган.[4][6][7] Ан'анага ко'ра, Сосон ИИИ аср бошларида Истахрда Парфия вассали сифатида ҳукмронлик қилган Базранги сулоласига мансуб аёлга уйланган.[7] 205/6 йилда Сосоннинг о'г'ли Папак ҳукмдори Гочиҳрни тахтдан аг'дарган. Истахр.[8] Ўз навбатида, Папакнинг ўғиллари Шапур ва Ардашир В Персиснинг сўнгги икки шоҳи сифатида ҳукмронлик қилишган.[9]

Сосонийлар империяси

224-йилда Персилик Ардашир В Сосонийлар империясига асос солган ва қироллик даврида Ардашир И номи билан танилган (ҳ. 224–242).[4] Бойcе асрлар олдин македонияликлар томонидан вайрон қилинган ма'бад Сосонийлар даврида қайта тикланганини та'кидлайди. Унинг қо'шимча қилишича, о'з асарларини ан'аналарга асослаган Ал-Масудийнинг со'зларига ко'ра, ма'бад "дастлаб 'бутхона' бо'лган, кейинчалик у Ахамонийлар сулоласининг афсонавий салафи Ҳомай томонидан олов ибодатхонасига айлантирилган". Афтидан, дастлабки Сосонийлар даврида ёки ундан бироз олдинроқ, зардуштийлик иконокластик ҳаракати Анаҳиднинг култ-образини муқаддас олов билан алмаштиришга олиб келган. Ал-Масудий бу муқаддас оловни "зардуштийлик оловлари орасида энг ҳурматга сазоворларидан бири" деб та'рифлаган. Истахрдаги бу ибодатхонани Анаҳид билан бог'лаш давом этган ва тарихчи ат-Табарий (923-йилда вафот этган) уни "Анаҳид олов уйи" сифатида танилганини та'кидлаган.[7]

Зардуштийликнинг нуфузли руҳонийси Картир, бошқа лавозимлар қатори, "Анҳид-Ардашир ва Анаҳид хонимнинг Стахридаги оташ(лар)" (āдур ī анаҳīд ардахšīр удāҳī'г') бошлиг'и (пāдихšāй) этиб тайинланган. Баҳрам ИИ (Андоза:Салтанат274–293). Бойcе та'кидлашича, Картирнинг юқори мартабали мақоми ҳисобга олинса, бу лавозимларнинг тайинланиши Истахрдаги муқаддас оловлар жуда юқори ҳурматга сазовор бо'лганидан далолат беради.[7]

Истахр Сосонийлар даврида о'зининг энг юқори чо'ққисига чиққан ва Парс Сосонийлар вилоятининг асосий шаҳри, вилояти ва диний маркази бо'либ хизмат қилган.[2][6] Асосий иқтисодий фаолият маркази бо'лган Истахрда "СТ" (Стахр) бош ҳарфлари билан қисқартирилган муҳим Сосонийлар зарбхонаси жойлашган бо'либ, у Баҳрам В (ҳ. ) ҳукмронлигидан сулола қулашигача тангалари ишлаб чиқарган, шунингдек, Сосонийлар қироллик хазинасига эга бо'лган. (ганж ī šāҳīгāн).[5][6][10] Бу хазина Денкард ва Мадайāн и ҳазар дадестан да тез-тез тилга олинади. Хазина шунингдек, Буюк Авесто нинг чекланган нусхаларидан бирини сақлаган, эҳтимол, ҳозирги замондаги Авесто қо'лёзмаси олинган нусхалардан бири.[10]

Араб истилоси ва халифаликлар

Яна қаранг: Али (656-661) га қарши форс қо'зг'олонлари

Мусулмонлар Форсни босиб олиши пайтида, Араблар Эронни босиб олиши доирасида, босқинчилар дастлаб Байзада қароргоҳ қурдилар.[2] Истахр фуқаролари арабларга қаттиқ қаршилик ко'рсатдилар. 640-йилда Ал-Ала'а Ал-Ҳадрами бошчилигидаги биринчи уриниш то'лиқ муваффақияцизликка учради. 643-йилда араблар Абу Мусо ал-Аш'арий ва Усмон ибн Абу ал-Ос бошчилигида янги юриш уюштирдилар, бу эса Истахрни таслим бо'лишга мажбур қилди. Бироқ, Истахр аҳолиси тезда қо'зг'олон ко'тариб, у ерда о'тирган араб ҳокимини о'лдирди.[4] 648/9-йилда Басра ҳокими генерал Абдаллаҳ ибн Амир яна бир юриш уюштирди, бу эса ог'ир жанглардан со'нг Истахрни яна таслим бо'лишга мажбур қилди.[2] Кейинги қо'зг'олонларнинг бостирилиши ко'плаб форсларнинг о'лимига олиб келди.[4] Бироқ, Истахрнинг нотинч аҳолиси яна бир бор қо'зг'олон ко'тарди, бу эса арабларни 649-йилда Истахрга қарши яна бир юриш қилишга ундади. Бу со'нгги юриш яна бир бор унинг ко'плаб аҳолисининг о'лимига олиб келди.[2] Истахрнинг Марвдашт дарёсида жойлашган Сосоний қал'аси. "Энг шарқий чиқиш нуқтаси", арабларнинг Парсни босиб олишига қарши со'нгги қаршилик ко'рсатилган жойга айланди.[6]

Hermann Knackfuß - Umaviylar Ispaniyada kemadan tushmoqda, 711
Ҳерманн Кнаcкфуß - Умавийлар Испанияда кемадан тушмоқда, 711

Истахр сосонийлар қулаганидан кейин ҳам узоқ вақт давомида Зардуштийликнинг қал'аси бо'либ қолди. Умавийлар ва Аббосийлар даврларида Истахрда ко'плаб араб-сосонийлар тангалари ва ислоҳ қилинган умавийлар тангалари зарб қилинган.[2] Истахр илк ислом даврида "жуда муҳим жой" бо'либ қолди.[4] Бу муҳим қал'а жойлашган жой бо'либ, у ислом даврида, "шубҳасиз, аввалгидек" ко'пинча шаҳар ҳукмдорларининг хазинаси бо'либ хизмат қилган. Қал'а турли хил номлар билан Қал-э-е Эстахр ("Эстахр қал'аси") ёки Эстахр-Яр ("Эстахрнинг до'сти") номи билан танилган.[2] Умавийлар халифалиги даврида ҳокимлар ко'пинча қал'ада яшашган; Масалан, Зиёд ибн Абиҳ халифа Муовия И (ҳ. 661–680) га қарши кураши давомида узоқ вақт Истахр қал'асида яшаган.[4]

Аббосийлар тахтга о'тиргандан со'нг, Форснинг сиёсий маркази аста-секин Широзга ко'чиб о'тди.[2] Бу Истахрнинг таназзулига катта ҳисса қо'шди.[4] Бироқ, шаҳар ҳали ҳам Саффорийлар ва Форсдаги халифа ҳокимлари о'ртасидаги урушларда тилга олинади. 890-йил 11-апрелда Саффорий ҳукмдори Амр ибн ал-Лайс (ҳ. 879-901) Истахрда халифа ҳокими Муса Муфлеҳийни маг'луб этди. Эроншунос Адриан Давид Ҳугҳ Биварнинг фикрига ко'ра, Истахрга тегишли бо'лган охирги танга, тахмин қилинишича, Дулафидлар томонидан 895/6-йилда зарб қилинган тангадир.[2]

Буйидлар ва Салжуқийлар

Бу ҳудуд Х асрнинг биринчи ярмида Буйидлар таркибига кирди. Минг йиллик бошларида ко'плаб саёҳат ёзувчилари ва географлар Истахр ҳақида ёзганлар. Х асрнинг о'рталарида саёҳат ёзувчиси Истахр (о'зи ҳам маҳаллий) уни о'рта катталикдаги шаҳар деб та'рифлаган. Географ Ал-Мақдиси тахминан о'ттиз йил о'тгач, 985 йилда Истахр дарёси устидаги ко'прик ва унинг "го'зал бог'и"ни мақтаган.[4] Шунингдек, у шаҳарнинг бош масжиди буқа пойтахтлар билан безатилганини та'кидлаган. Бойcе ва Стреcк & Милеснинг ёзишича, бу масжид дастлаб "āдур ī анāҳīд ардахšīр" ("Анаҳид-Ардашир олови") жойлашган ва охирги Сосоний шоҳи Яздегерд ИИИ (ҳ. 632–651) тахтга о'тирган о'ша Сосоний ибодатхонаси бо'лган.[10][4] Бироқ, замонавий сан'ат тарихчиси Маттҳеw Cанепанинг со'зларига ко'ра, археологик далиллар шуни ко'рсатадики, масжид 7-асрда араб ҳукмронлиги даврида қурилган ва шунинг учун у Сосоний ибодатхонасига айлантирилмаган.[6] Ал-Мақдисий шунингдек, масжид дастлаб олов ибодатхонаси бо'лган деб тахмин қилинганини, унда "Персеполисдан о'ймакорлик буюмлари" топилганини та'кидлаган. ишлатилган".[4]

Минтақанинг совуқ иқлими Истахр қал'асининг тепасида қор то'планишига олиб келди, бу эса о'з навбатида то'г'он билан о'ралган саройга айланди. Бу то'г'он Буйид 'Адуд ал-Давла (ҳ. 949-983) томонидан қал'а гарнизони учун муносиб сув омборини яратиш мақсадида ташкил этилган. О'ша даврдаги манбага ко'ра, Буйид Абу Калижар (ҳ. 1024–1048) о'г'ли ва баҳоловчи билан қал'ага ко'тарилганда, унда жуда ко'п миқдорда кумуш ва қимматбаҳо тошлар сақланганини топган. 969/70-йилларга оид Адуд ал-Давланинг сосоний услубидаги тож кийган олтин медали Истахрда яратилган бо'лиши мумкин.[2]

Истахрнинг шаҳарнинг о'зи эмас, балки унинг қал'асини билдирувчи со'нгги нумизматик далиллари 1063-йилга то'г'ри келади. Ушбу танга Форснинг нома'лум Салжуқ шаҳзодаси Расултегиннинг буйруг'и билан зарб қилинган. Бироқ, Бивар Форснинг бошқа ҳудудларига тегишли бо'лган ба'зи тангалар аслида Истахрдан келган тангалар бо'лиши мумкинлигини та'кидлайди. О'з аргументларини Ибн ал-Асир ёзувларига асослайдиган Биварнинг со'зларига ко'ра, Истахр хазинасида аввалги сулолаларнинг хазиналари бо'лган. Ибн ал-Асирнинг ёзишича, Салжуқлар султони Алп Арслан (ҳ. 1063-1072) 1066/7-йилда Истахр қал'асини забт этганида, унинг ҳокими унга афсонавий Эрон шоҳи Жамшид номи ёзилган қимматбаҳо косани берган. Истахр шунингдек, шаҳарнинг то'қимачилик до'кони вазифасини бажарувчи "Қал-э е Шекасте" ва шаҳарнинг қурол-ярог' омбори бо'лган "Қал-э е Ошконван"ни ҳам сақлаган. Гарчи бу қал'аларнинг жойлашуви Истахрнинг ички ядросидан анча узоқда бо'либ ко'ринса-да, о'рта асрларда улар "катта шаҳар" Истахр ичида ҳисобланган.[2]

Буйид Абу Калижар ҳукмронлигининг со'нгги йилларида бир вазир Истахрнинг маҳаллий ер эгаси билан низога киришган. Абу Калижар, о'з навбатида, Қутулмиш бошчилигидаги Истахрга қо'шин юборди, улар шаҳарни вайрон қилишди ва талон-тарож қилишди. Истахр ҳеч қачон тикланмади ва "юздан ортиқ аҳолиси бо'лмаган" қишлоққа айланди.[5][4]

1074-йилда, Салжуқийлар ҳукмронлиги даврида, Фадлуя исмли қо'зг'олончи Форс вилояти устидан назоратни қо'лга киритди ва Истахр қал'асида о'рнашиб олди. Салжуқийлар империясининг машҳур вазири Низом ал-Мулк кейинчалик қал'ани қамал қилди. Фадлуя қо'лга олиниб, қал'ада қамоққа олинди ва бир йил о'тгач, қочишга уринганида қатл этилди. Кейинги даврларда қал'а ко'пинча "юқори лавозимли амалдорлар ва шаҳзодалар учун давлат қамоқхонаси" сифатида ишлатилган.[4]

Кейинги давр

тах. 1590 йилда Истахр қал'аси ҳали ҳам яхши ҳолатда бо'лган ва одамлар яшаганлиги ҳақида хабар берилган. Бир мунча вақт о'тгач, исёнкор Сафавийлар қо'мондони қал'ага бошпана топган. Кейинчалик у Сафавийлар Шоҳ ("Қирол") Буюк Аббос (ҳ. 1588–1629) томонидан қамал қилинган, натижада қал'а вайрон бо'лган. 1621-йилда Истахрга ташриф буюрган италиялик сайёҳ Пиэтро делла Валленинг со'зларига ко'ра, у харобага айланган.[4]

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Бивар 1998.
  3. ↑ Бойс 1998.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Стреcк & Милес 2012.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Бивар 1998, сс. 643–646.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Cанепа 2018.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Бойcе 1998.
  8. ↑ Даряээ 2012.
  9. ↑ Wиэсеҳöфер 1986.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Бойcе 1998, сс. 643–646. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Istaxr" dan olindi