Итюрак
Итюрак (русча: Собачье сердце) — рус ёзувчиси Михаил Булгаковнинг романи. Болшевизмнинг аччиқ сатираси 1925-йилда НЕП даврида, Совет Иттифоқида коммунизм бўшашаётгандай туюлган пайтда ёзилган[1]. Бу, одатда, коммунистик инқилоб ва „инқилобнинг инсониятни тубдан ўзгартиришга бўлган нотўғри уриниши“нинг аллегорияси сифатида талқин қилинади[2]. Совет Иттифоқида дастлаб уни нашр этиш тақиқланган эди, аммо у 1987-йилда мамлакатда расман нашр этилгунга қадар самиздатда тарқалди. 1987-йил июнда „Знамя“ журнали ушбу қиссани чоп этди (нашрга тайёрловчи: М. О. Чудакова). Аммо бу нашрнинг асосини нопрофессионал таржима қилинган хорижий нашрлар ташкил этган[3]. Шулар сабабли мингдан ортиқ хатолик ва чалкашликларга эга бўлган „Менинг франсуз қироличам“ боби 1989-йилгача (айрим ҳолларда ундан кейин ҳам) шундай ҳолатда чоп этилган. 1989-йил адабиёцҳунос, матншунос Лидия Янковская „Итюрак“нинг илк манбадан олинган матнини икки жилдли „Избранние произведения М. Булгакова“ тўпламида чоп эттирган[4].
| Файл:Итюрак.жпг | |
| Асл номи | русча: Собачье сердце |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Михаил Булгаков |
| Таржимон(лар) | Ҳожиакбар Шайхов, Гулчеҳра Нишонова |
| Мамлакат | СССР |
| Тил | русча |
| Жанр(лар)и | сатира |
| Ўзбек тилида нашр этилган санаси | 2020 |
| Саҳифалар сони | 142 |
| ИСБН | 978-9943-20-700-4 |
Асар асосида филм олиш учун дарҳол ссенарий тузилди ҳамда картина 1988-йил охирида Совет телевидениясининг Биринчи каналида намойиш этилди. Кинокартина деярли универсал эътирофга сазовор бўлди ва Булгаковнинг китобига кўплаб ўқувчиларни жалб қилишга эришди. Ўшандан бери роман Россияда „мактаб ўқувчиларидан тортиб сиёсатчиларгача“ маълум ва муҳокама қилинадиган маданий ҳодисага айланган[5]. Китоб асосида рус ва италян тилларида филмлар суратга олинган, шунингдек, асар инглиз тилига таржима қилиниб, спектакл ва опера саҳнасида ижро этишга мослаштирилган[6].
Тарихи
Асар 1925-йил январ-март ойларида ёзилган[7] ва шу йилнинг ўзидаёқ нашрдан рад этилди, бу қисман партиянинг ўша пайтдаги етакчи амалдори Лев Каменевнинг таъсири туфайли амалга оширилган эди. Кейинчалик Булгаков 1926-йилда Москва бадиий театри учун ҳикоя асосида спектакл ёзиб берди. Бироқ қўлёзма ва нусхалари махфий полиция ёки ОГПУ томонидан мусодара қилинганидан сўнг спектакл бекор қилинди. Охир-оқибат, Максим Горкий қўлёзмани қайтариб олиш учун муҳокамаларга аралашади[1].
1967-йилда ёзувчининг беваси Э.С.Булгаковадан сўралмасдан ва унинг хоҳишига қарши тарзда „Ит юрак“нинг тасодифий кўчирилган матни бир вақтнинг ўзида ғарб мамлакатларидаги[8] бир нечта нашриётларда, ҳамда „Фронтиэрс“ (Франкфурт) журналида, шунингдек, 1968-йилда Мичаэл Гленнй томонидан таржима қилинган матни Ҳарвилл Пресс нашриёти томонидан Алеc Флегонъс Студент журналида (Лондон) нашр этилган[9]. 1968-йил китобнинг биринчи нашр қилинган йили ҳисобланади, сабаби Булгаковнинг барча асарлари жамоат мулки сифатида фақатгина 2039-йилдангина фойдаланилиши мумкин эди. Китобдан бу санадан олдинроқ қўлланилганлиги сабабли Проспеcт нашриёти уни онлайн кутубхоналарда тарқатиш фаолиятини тақиқлаб қўйган[10].
Асар ёзиб тугатилганидан 62 йил вақт ўтгач, кенг оммага тақдим этилган, лекин рус ўқувчиларига самиздат орқалигина маълум бўлган. Совет Иттифоқида 1987-йилнинг июн ойида „Знамя“ журнали ўз саҳифаларида мазкур асарни жойлашга муваффақ бўлади. Аммо М.О.Чудакова тайёрлаган мазкур нашр мингдан ортиқ хатоликлардан таркиб топган хорижий нашрларга асосланган эди[3]. Чудаковадан кейинги барча нашрларда хато шакллар такрорланди — 1989-йилгача (кўп ҳолларда ундан кейингиларида ҳам), адабиёцҳунос ва матншунос Лидия Яновская биринчи марта бирламчи манбаларга кўра тасдиқланган „Итюрак“ нинг асл матнини икки марта „Избранние произведения М.Булгакова (М.Булгаковнинг танланган асарлари)“ китобида нашр этган[4].
Профессор Преображенский учун ҳақиқий ҳаёт прототипи бўйича таклифлардан бири бу россиялик жарроҳ Серж Воронофф бўлиб, у одамларга ҳайвонларнинг мояклар ва қалқонсимон безларини имплантация қилиш бўйича ўтказган тажрибалари билан машҳур бўлган, аммо шунга ўхшаш ишларни қилган бошқа кўплаб олимлар ҳам бўлган[11]. Яна бир бошқа номзод — бу роман ёзилган пайтда Санкт-Петербург акушерлик ва гинекология институтини бошқарган профессор Василий Преобразҳенский ҳисобланади. Унинг биринчи илмий нашри тухумдонларни эркакларга трансплантация қилиш ҳақида эди. Хаёлий профессор сингари у „пролетариатни ёқтирмасди“ ва эҳтимол, бунинг учун у Архангелскга сургун қилинди. Профессор у ерда ўз ишини давом эттиради, шу жумладан, тухумдонларни трансплантация қилиш, қисқа муддатли ёшартириш таъсири ҳақидаги унинг операцияларига боғлиқ миш-мишлар ҳам тарқалади[12].
Мазмуни

Москва, 1924-йил. Қиш кунларининг бирида ахлат излаб юрган итни ошпаз топиб олади ва уни қайноқ сув билан куйдиради. Эшик олдида азобланиб ётар экан, ит ўз-ўзига ачинади ва ўлим дақиқаларини кутар эди. Уни ҳайратда қолдирган муваффақиятли жарроҳ Филипп Филиппович Преображенский (унинг исми „ўзгартириш“ ёки „ўзгариш“ сўзларидан олинган) келиб, итга бир бўлак колбаса таклиф қилади. Хурсанд бўлган ит Филипнинг орқасидан профессорнинг квартирасига боради ва у ерда унга Шарик лақаби берилади. Ит буни истеҳзоли деб билади, чунки у „Шарик“ эркаланган семиз итларга мос лақаб деб ҳисобларди (бу сўз „кичик тўп“ деган маънони англатади)[13].
Шарик у ерда доктор Иван Арнолдович Борментал (профессорнинг талабаси ва ассистенти) ва икки хизматкор аёл: Зинаида Прокофевна Бунина ва Даря Петровна Ивановалар билан яшаб, истиқомат қиладиган доктор Преображенскийнинг уйи билан танишади. Профессорнинг овозли антикоммунизмига мутаносиблигига қарамай, унинг РCП (б) раҳбариятига тез-тез тиббий ёрдам кўрсатиши важидан кўплаб имтиёзларга эга бўлади. Натижада у етти хонали квартирасини зичлаштиришдан бош тортади ва Швондер бошчилигидаги уй-жой қўмитасидаги болшевикларга очиқчасига нафрат билан муносабатда бўлади. Янги хўжайинидан ҳайратга тушган Шарик унга ўзича қойил қолиб, хонаки кучук ҳолатига киради[14].
Бир неча кундан кейин хизматкорлардан бири Шарикни Москва бўйлаб сайр қилиш учун олиб кета бошлайди. Янги ва аввалига ўзи унча хушламаган бўйинтуруғини кийиб олган Шарик ўтиб кетаётганда атрофдаги итларнинг масхараомуз ва хасадли сўзларидан кибрланади. Соғлиги яхшиланганидан кейин профессор ниҳоят Шарикнинг устида ўзининг амалиётларини бошлаб юборади. Филипнинг лабораторияси тайёрланар экан, Зинаида Шарикни ҳаммомга қамаб қўяди[15].

Қайғуга ботган Шарик Филипнинг шиша кўзли тулум бойўғлисини яна йўқ қилмоқчи бўлганида эшик очилади ва уни Зина лабораторияга судраб олиб боради. У ерда унга хлороформли наркоз берилади ва операция бошланади. Борментал ёрдам бераётганда профессор Шарикнинг бош суягини трепан ёрдамида очиб ва унга 4 соат аввал ўлган инсон гипофиз безини кўчириб ўтказади. Шарикнинг танаси ҳам очилиб, ўзиникининг ўрнига унга одам мояклар тикилади. Бу органлар муштлашувда ўлдирилган — ўғри-рецидивист, алкаш ва безори Клим Григоревич Чугункинга тегишли эди. Фақат адреналинни такрорий (2 шприц) инъэкция қилиш итнинг операция столида ўлишининг олдини олади[16].
Айнан шу нуқтадан кейин Борменталнинг тиббий хулосалари ва кунлик таҳлиллари 1924-йил 22-декабрдан 1925-йил 17-январга қадар давом этади[17]. Операциядан бир неча ҳафта ўтгач, Шарик ақл бовар қилмайдиган даражада тартибсиз ва дастлабки ибтидоий одамга айлана бошлайди, бундан нафақат профессор ва Борментал, балки бутун уй аҳли ҳайратга тушади. Швондер билан келишгандан сўнг, собиқ итга „Полиграф Полиграфович Шариков“ исми ёзилган ҳужжатлар берилади. Преображенский ўзининг православ насроний тақвимидан ном танлашни истайди ва Шарик лақаби ўрнига унга нашриёт номи — „Полиграф“ (бу рус тилида матбаа санъати ва технологияси билан боғлиқ бир нечта сўзларнинг ўзагидир[18]) сўзини танлайди[19].
Шундан сўнг профессор ва Борментал сабр билан Шариковга асосий одоб-ахлоқ қоидаларини ўргатишга ҳаракат қилишади. Одоб қоидаларини ўрганиш ўрнига Шариков одоб-ахлоқни чоризм қолдиғи сифатида масхара қила бошлайди. У ўзини „табиий“ тутиши яхшироқ эканини таъкидлайди. Оқибатда Шариков аёлларнинг олдида сўкинади, соқол олишдан бош тортади, ювилмаган кийимда юради ва тамомила алкаш инсонлардек овқатланади[20].
Шу билан бирга Шариков аста-секин профессорнинг ҳаётини дўзахга айлантира бошлайди. Бир куни у мушукни қувиб кетаётиб, тасодифан ҳаммом қувурини ёриб юборади. Ҳаммом эшиги қулфланиб қолади ва Шариков уни очолмаётганлиги сабабли бутун хонадон сув билан тўлиб-тошади. Кейинчалик у хизматкор аёллардан бирига жинсий тажовуз қилмоқчи бўлганида қўлга олинади. Ғазабланган Борментал Шариковни қайта-қайта уриб, кечирим сўрашга мажбур қилади. Ғазабланган Шариков квартирани Борменталнинг ҳужжатларини олиб тарк этади ва бир неча кунга йўқолади[21].
Кейинчалик Борментал профессордан Шариковни мишяк билан дозалаш ва ўлдириш учун рухсат сўрайди, уни „ит юракли одам“ деб та'рифлайди. Профессор даҳшатга тушиб, Борменталга „итга туҳмат қилмасликни“ буюради. Унинг тушунтиришича, Шариковнинг барча нуқсонлари учун болшевикларга хайрихоҳ бўлган уйсиз маст одамдан чиққан инсон танаси аъзолари айбдор эди. Кейин Борментал даҳонинг ақлидан фойдаланиб, операцияни қайта бажаришни таклиф қилади. Профессор бу таклифни ҳам рад этади ва операция инсон зотини яхшилаш учун қилинганлигини тушунтиради. Профессор ўзининг олдинги эътиқодларидан воз кечиб, ҳар қандай деҳқон аёл даҳони туғиши мумкинлигини ва шунинг учун евгеника вақтни беҳуда сарфлашдан бошқа нарса эмаслигини тан олади. Хулоса қилиб айтганда, профессор Шариковнинг ўлдирилишига йўл қўймайди, шунингдек, уни осонликча ўлдириши мумкин бўлган ҳар қандай операциядан бош тортади[22].
Кўп ўтмай Шариков қайтиб келади ва унга Совет давлати томонидан иш берилганини айтади. Энди у иш кунини қаровсиз мушукларни тутиш ва бўғиб ўлдириш билан ўтказади. „Партия, дейди у, мушукларни ишчилар синфи учун арзон мўйнали кийимларга айлантирмоқда“. Кўп ўтмай Шариков уйга ҳамкасби бўлган бир ҳарф терувчи аёлни олиб келади ҳамда уни профессорга ўзининг қонуний хотини сифатида таништиради[23].
Профессор Шариков талаб қилганидек, уларга ўз уйидан хона ажратиб бериш ўрнига аёлни четга олиб, унга Шариков жуда нотўғри қилинган лаборатория тажрибасининг маҳсули эканлигини тушунтиради[24]. Шариков аёлга Шариковнинг Сибирда адмирал Александр Колчакнинг Оқ армиясига қарши жангида майиб бўлганини айтган эди. Ҳақиқатни билгач, у йиғлаб квартирани тарк этади. Нафратга тўлган Шариков уни ишдан бўшатишга киришишини айтиб қолади. Борментал яна Шариковни калтаклайди ва унга бундай қилмаслигини айтиб, уни доимо кузатиб туришини таъкидлайди[25].
Эртаси куни партиянинг юқори лавозимли амалдори, профессор Преображенскийнинг сабрли ва яхши дўсти Пётр Александрович келиб, профессорга Шариков унинг устидан махфий полицияга ва CҲЕКАга қоралаб ариза ёзганини маълум қилади. Давлатнинг Шариковга нисбатан ишончсизлиги туфайли унга ҳеч нарса бўлмаслигини тушунтириб, партия расмийси уйни тарк этади. Шариков қайтиб келгач, профессор ва Борментал унга квартирани бутунлай тарк этишни буюрадилар. Шариков бу фикрни рад этади ва револверни уларга тўғирлайди. Ғазабланган профессор ва Борментал унинг устига ташланишади[26].
Ўша кечаси квартирада даҳшатли сукунат ҳукм суради ва анча вақт давомида чироқлар ёниб туради[27]. Кейинги кунларда профессор ва Борментал Шариков келишидан олдинги вақтга қараганда анча хотиржам ҳолатга кириб қоладилар. Охир-оқибат, полиция Швондернинг билан хонадонга келади. Қидирув буйруғи билан улар профессор ва Борменталдан Шариковни зудлик билан топиб беришини, акс ҳолда уларни ҳибсга олишларини айтадилар. Профессор қўрқмасдан, Борменталга яна итга айланаётган Шариковни чақиришни буюради. Профессор ўзгаришни табиий ҳодиса сифатида тушунтиради, гарчи у Борментал билан операцияни қайта ўтказган бўлса-да, бу ҳақида айтмайди[28].
Шундан сўнг тўлиқ ит кўринишига қайтиб олган Шарик бахтиёрлик билан ўзининг жаноб итлик мақомини тиклайди. Бироқ китобнинг охирида ёзувчи профессорнинг уйига инсон миясининг олиб келиниши ва гипофиз безини олиб ташланишини тасвирлайди. Бу, эҳтимол, Шарикнинг инсон бўлган давридаги баъзи хотираларини сақлаб қолганлигини ёки Филипп шунга ўхшаш тажриба ўтказиш ниятида эканлигини тасвирлайди[29].
Мавзулар
Роман болшевизмга сатира сифатида ҳам, евгениканинг танқиди сифатида ҳам талқин қилинган[30][31]. Умумий қабул қилинган талқинлардан бири шуки, Булгаков Шариков ит сингари ақлли одамнинг муҳим қисмига айланиши мумкин бўлган тизимнинг барча номувофиқликларини кўрсатишга ҳаракат қилган. Ж. А.Э.Cуртиснинг сўзларига кўра эса Шарик „қўзғатувчи пролетарнинг реэнкарнацияси“ сифатида кўрилади ва профессор „буржуа орзусининг гиперболик кўриниши“ ни ўзида ифодалайди[1].
Исмлар ҳикояда асосий ўринни эгаллайди. Преобразенский исми русча „ўзгариш“ сўзидан олинган. „Шарик“ — Россияда итларнинг умумий номи бўлиб, „кичик тўп“ деган маънони англатади[13].
„Полиграф Полиграфович“ номи ва отасининг исми рус адабиётида Николай Гоголнинг „Шинел“ қаҳрамонлари Акакии Акакиэвич ва „Араба“ даги Пифагор Пифагоровичга бориб тақаладиган бемаъни қўш исмлар анъанасини ўзида акс эттиради. Бу ном, шунингдек, Совет Иттифоқининг илк давридаги янги номлаш конвенциялари ҳақидаги сатира ҳамдир. Шунга қарамай, бу ном русларнинг „тақвим билан маслаҳатлашиш“ анъаналарига мувофиқ танланган, Полиграфнинг исм куни 4-март куни ҳисобланади. Полиграф номи кўплаб маъноларга эга, жумладан, тақвимлар учун чоп этиш жараёни ма'носини ҳам беради[32].
Инсон имплантлари донорининг исми эса алкоголли ичимликларга ружу қўйган ва уйсиз Чугункин („чугун“ — қуйма темир ёки пўлат) бўлиб, уни Сталин номига пародия сифатида ҳам кўриш мумкин („стал“ — пўлат)[33].
Сензура
„Газетнй Лане“ даги ёзувчилар йиғилишида ҳикоянинг қўлёзмасини кўриб чиқиш давомида ОГПУ агенти ҳам иштирок этди, у асарни қуйидагича таърифлайди[34]:
[…] Москванинг энг ёрқин адабий доираларида ўқиладиган бундай асарлар 101-синф ёзувчиларининг Бутунроссия шоирлар уюшмаси йиғилишларида ўқиладиган бефойда ва зарарсиз нутқларидан кўра хавфлироқдир.
„Итюрак“ китобининг биринчи нашрида ўша даврнинг бир қатор сиёсий арбоблари, хусусан, Совет Иттифоқининг Лондондаги ваколатли вакили Кристиан Раковский ва Совет Иттифоқи доираларида таниқли бўлган бошқа бир қатор амалдорлар ҳақида деярли очиқ ишоралар мавжуд бўлган[35].
Булгаков „Итюрак“ асарини Недра алманахида нашр этишга умид қилган, аммо ҳикояни ҳатто Главлитга ўқиш учун бермаслик тавсия қилинган. Асарни ёқтирган Николай Ангарский уни Лев Каменевга етказишга муваффақ бўлади, лекин у „замонавийлик ҳақидаги бу ўткир рисолани ҳеч қандай шароитда чоп этмаслик керак“, деб ҳисоблайди. 1926-йилда Булгаковнинг хонадонида тинтув ўтказилганда „Итюрак“нинг қўлёзмалари мусодара қилиниб, уч йилдан сўнг Максим Горкийнинг илтимосномасидан кейингина муаллифга қайтариб берилади[36].
Саҳналаштирилиши
Филм
Ҳикоя 1976-йилда Cуоре ди cане сифатида италян тилида суратга олинган ва Мах вон Сйдоw Преображенский ролини ўйнаган[37].
1988-йилда Владимир Бортко томонидан „Собаче Сердце“ совет филми (сепиада) суратга олинган[38].
Саҳна кўриниш
2011-йил март ойида Леэдс университетида Жамес Аҳеарне ва Маттҳеw Беаумонт режиссёрлигидаги „Итюрак“ филми намойиш этилган[39].
Мусиқий кўринишлари
„Итюрак“ нинг янги мусиқий кўриниши Австралияда ишлаб чиқилган ва премераси 2013-йилнинг май ойида бўлиб ўтган[40]. Қўшиқ матни Жим МcГратҳ томонидан ёзилган, мусиқани Марc Роберцон басталаган ва картинага Ниcк Бирн режиссёрлик қилган[41].
Опера
Wиллиам Бергсманинг „Ўртоқ Шарикнинг қотиллиги“ (1973) комик операси ҳикоя сюжетига асосланган тарзда яратилган[42].
2007-йилда Партизан операси Саллй Стункел режиссёрлигида Рудолф Рожаҳннинг „Итюрак“ операси премерасини ўтказилади. 2010-йилда иккинчи спектакл Cопеланд Wоодруфф томонидан саҳналаштирилган[43].
2010-йилда Де Недерландсе операсида режиссёр Симмон МcБурней томонидан Александр Раскатов басталаган „Итюрак“ операсининг премераси бўлиб ўтди[44]. Бу опера 2014-йил январ ойида Опера де Лён томонидан яна қайта саҳналаштирилган[45].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Cорнwелл, Неил. Референcе Гуиде то Руссиан Литературе. Тайлор & Франcис, 1998 — 103-бет. ИСБН 1-884964-10-9.
- ↑ Ҳабер, Эдйтҳе C.. Микҳаил Булгаков: Тҳе Эарлй Еарс. Ҳарвард Университй Пресс, 1998 — 216–17-бет. ИСБН 0-674-57418-4.
- ↑ 3,0 3,1 Лидия Яновская. Записки о Михаиле Булгакове, 3-е изд., Москва: Текст, 2007. ИСБН 978-5-7516-0660-2. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-02-06 санасида архивланган)
- ↑ 4,0 4,1 Михаил Булгаков. Избранные произведения в двух томах, 500000 экз, Киев: Дніпро, 1989. ИСБН 5-308-00396-3.
- ↑ Серебриаков. „Собачье сердце как зеркало русской контрреволюции“. Сcепсис.ру. Қаралди: 20-май 2008-йил.
- ↑ Янкова. „Автор и герой в "Собачьем сердце"“. Сcепсис.ру. Қаралди: 20-май 2008-йил.
- ↑ Яновская Л. М.. Михаил Булгаков. Избранные произведения в двух томах. ИСБН 5-308-00396-3.
- ↑ Лидия Яновская. Записки о Михаиле Булгакове, 3-е изд., Москва: Текст, 2007. ИСБН 978-5-7516-0660-2. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-02-06 санасида архивланган)
- ↑ „Михаил Булгаков“ (деадлинк). АНТОЛОГИЯ САМИЗДАТА. 2017-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-декабр.
- ↑ „Из Либ.ру были удалены «Собачье сердце» и «Мастер и Маргарита» по требованию правообладателя“. СеcуритйЛаб.ру (10 февраля 2012). 2022-йил 30-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 30-январ.
- ↑ Татиана Батенева. Ин тҳе қуэст фор лонгевитй ҳуманс аре реадй то беcоме релативес wитҳ анй анималс (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-09-28 санасида архивланган) (русча)
- ↑ „Второе рождение профессора Преображенского“ (31-июл 2012-йил).
- ↑ 13,0 13,1 „Wҳат доэс шарик (шарик) меан ин Руссиан?“. wордҳиппо.cом. Қаралди: 2023-йил 8-август.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 30-38.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 49-57.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 58-65.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 66-77.
- ↑ „WҲАТ ИС ТҲЕ ТРАНСЛАТИОН ОФ "ПОЛЙГРАПҲ" ИН РУССИАН?“. э.баб.ла. Қаралди: 2023-йил 8-август.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 78-85.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 86-89.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 90-99.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 116-123.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 126-129.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 131-132.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 134-135.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 134-136.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 137.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 139.
- ↑ Михаил Булгаков 2020, с. 140-141.
- ↑ Неw Ёрк Тимес ревиэw Стаге: Ҳеарт оф а Дог, 1988-02-01.
- ↑ Булгаков’с биограпҳй ат СовЛит.нет
- ↑ Милне, Леслей. Микҳаил Булгаков: А Cритиcал Биограпҳй. Cамбридге Университй Пресс, 1990 — 65–66-бет. ИСБН 9780521227285. Қаралди: 2016-йил 5-апрел.
- ↑ Иоффе. „Булгаков“ (ру). бйлгаков.уcоз.ру/.
- ↑ „«Собачье сердце»“. www.булгаков.ру. Михаил Булгаков: Булгаковская энциклопедия. 2009-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-декабр.
- ↑ „Собачье сердце“. Михаил Булгаков - Булгаковская энциклопедия. 2020-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-декабр.
- ↑ „«Собачье сердце»“. www.булгаков.ру. Михаил Булгаков: Булгаковская энциклопедия. 2020-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-декабр.
- ↑ Cуоре ди cане Интернет Мовиэ Датабасе
- ↑ Собаче Сердце Интернет Мовиэ Датабасе
- ↑ „Стаге@леэдс“. 2012-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11-март 2011-йил.
- ↑ Cерабона. „Мусиcал мастерс тҳе минд оф а дог“ (инглизча). Тҳе Cанберра Тимес (2013-йил 15-июн). Қаралди: 1-май 2020-йил.
- ↑ „ҳеартофадогтҳемусиcал.cом“. 17-январ 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-июл 2015-йил.
- ↑ „Wиллиам Бергсма: Тҳе Мурдер оф Cомраде Шарик“. Қаралди: 2023-йил 8-август.
- ↑ „Ҳеарт оф а Дог“ (инглизча). гуэриллаопера.орг. 22-сентабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-сентабр 2017-йил.
- ↑ „2009–2010 Cалендар: Тҳе Амстердам Мусиc Тҳеатре“.
- ↑ Сандра Мéаллиэр. „"Cоэур де чиэн" à л'Опéра де Лён“. франcе3-регионс.франcетвинфо.фр (2014-йил 18-январ). Қаралди: 2023-йил 8-август.
Адабиётлар
- Булгаков, Михаил. Итюрак, „Янги аср авлоди“, Тошкент, 2020-йил — 142-бет. ИСБН 978-9943-20-700-4.
Ҳаволалар
- "Итюрак" нинг асл рус тилидаги тўлиқ матни Матн муаллифлик ҳуқуқи эгасининг илтимосига биноан кутубхонадан олиб ташланди, фақат китобни сотиб олишни таклиф қилувчи сайтларга ҳаволалар мавжуд бўлиб қолди.
- Инглиз тилига таржима қилинган „Итюрак“нинг тўлиқ матни (1990)
- Булгаков энсиклопедияси (рус тилида)
- Партизан операси, репертуар
- Москвадаги Булгаков музейи. Ғалати квартира (русча)
- Москвадаги Булгаков музейининг кундалиги (русча)
- 1-884964-10-9Cорнwелл, Неил; Ниcоле Чристиан. Референcе Гуиде то Руссиан Литературе. Тайлор & Франcис, 1998 — 103-бет. ИСБН 1-884964-10-9.