Ziyosfera

Ivan Sharapov

Иван Прокофевич Шарапов (1907-йил 24-октябр, Тамбов губернияси, Курдюки қишлоғи- 1996-йил 10-август, Москва) — совет геологи, геология ва рудалардаги аралаш элементларни ўрганиш бўйича математик усуллар бўйича мутахассис. Диссидент[1]. Шимолий Кавказ кон-металлургия институти қидирув бўлими мудири (1948—1950), Перм университетининг минерал ресурсларни қидириш ва разведка қилиш бўлими мудири (1956—1958).

Иван Прокофевич Шарапов
Таваллуди 1907-йил 24-октабр
Курдюки қишлоғи, Кирсановский уезди, Тамбов губернаторлиги, Россия империяси
Вафоти 1996-йил 10-август (88 ёшда)
Москва, Россия
Фуқаролиги Sovet Ittifoqi - Rossiya
Соҳаси геология
Иш жойлари Перм университети

Таржимаи ҳоли

1907-йил 24-октябрда Курдюки қишлоғида (ҳозирги — Тамбов вилояти Инжавинский тумани) деҳқон оиласида туғилган.

Ма’лумоти

1934-йилда Ўрта Осиё саноат институтини (кончилик факултети) тугатган. Геология-минералогия фанлари номзоди (1947-йил; диссертация мавзуси: „Олтин чўкиндиларини қидириш ва баҳолашнинг янги усуллари“). Геология-минералогия фанлари доктори (1987-йил; диссертация мавзуси: „Геологияга тизимли ёндашув“).

Идеология активисти

1922-йилда икки ўртоғи билан биргаликда комсомолнинг волост ячейкасини ташкил қилган. Тамбов вилояти Совет партия мактабида ўқиган (1923-йилда ўқишга кирган, 1927-йилда тугатган), бир вақтнинг ўзида фавқулодда отрядда (CҲОН) жангчи бўлган.

1928-йилдан институтда ўқиш билан бир вақтда техникумда тарихий материализм ва сиёсий иқтисод, мактабда эса ижтимоий фан ўқитувчиси бўлган. 1932-йилда Италияга Максим Горкийга нима учун жамият қайта туғиляпти, деган савол билан мактуб йўллаган ва одамлар яқинда бўлгани каби ҳаваскор эмаслигини, ғазабланиш, ма’навияцизлик, худбинлик кучайиб бораётгани, комсомолда эса демагогия, кареризм ривожланаётганлигини ёзган. Бунга жавобан Горкий муаллифнинг позициясини кескин танқид қилган ва хатни партия Марказий Қўмитасига юборган. Худди шу йили геологияга э’тиборини қаратиб, жамоат ишларини ва ўқитувчиликни тўхтатган.

Геологик фаолияти

Институтда таҳсил олаётган вақтида Ҳисор тизмаларида (Тожикистонда), Қирғизистон жанубида, Копетдоғнинг ғарбий қисмида (Туркманистон) геологик экспедицияларда ишлаган. Ўқишнинг сўнгги йилида у Керма геологик партияси (Ўзбекистондаги Зарафшон тизмасининг ғарбий шпатлари) раҳбари бўлган.

Институтни тугатгач, Тожик-Помир экспедицияси отрядларидан бирида ишлаган. Пенжикент жанубидаги Марғузор кўли (Буз-ва-Нова кони) яқинида сурма конларини топишга муваффақ бўлган. 1935-йилда Қизилқумдаги Велд конлари бўйича биринчи илмий асарини нашр этган. 1935—1937-йилларда рафиқаси (1935-йилда шу институтни тугатган) билан биргаликда Ўзбекистон жанубидаги Шеробод шаҳри яқинидаги Жўжа-ва-Кан шўр тоғини кашф қилган. Шу даврда унинг бир қанча адабий очерклари, хусусан, ўзбек достони „Алпомиш“нинг илк ёзувларидан бири нашр этилган.

1937-йилда рафиқаси билан СССР Фанлар академиясининг Тожикистон базасининг ходими бўлган. Ўзбекистонда ишлаганлар, шу пайтгача собиқ СССР мамлакатларида шаффоф гипснинг жуда яхши кристалларининг биринчи ва ягона конини топган. Бу кашфиёт улар томонидан тўртта илмий мақолада (1937—1940) тасвирланган.

1938-йилда Поларли Уралдаги авиация саноати халқ комиссарлиги эҳтиёжлари учун пиэзо-кварсни қидирган. НКВД томонидан қочиб кетган маҳбуслар фойдаланиши мумкин бўлган бешта омбор қуришда айбланган. Бироқ, экспедиция раҳбари уни ҳимоя қилишга қодир бўлган. Кейинчалик ўз мемуарларида „Ўлим ёнимдан ўтиб кетди, муздек нафас олишимга сабабчи бўлиб“ деб ёзган.

1939-йилда Волинияда морион (қора кварц) қидириш ишларини олиб борган ва қазиб олган, 1940-йилда эса Якутзолото конлари (Алдан ҳавзаси) ҳудудида тоғ кристалини (рангсиз, шаффоф пезокварц) қидириш ишларини олиб борган. 1941-йилда яна Поларли Уралда, 1941—1944-йилларда — Ленский олтин конларида ишлаган, Далнетаигинское конида геологик қидирув ишларига раҳбарлик қилган. 1943-йилдан Ёқутистондаги Токо дарёсидаги (Олекма тизими) геологик қидирув экспедициясининг раҳбари бўлган.

1944—1947-йилларда Бодайбода ишлаган, бутун Лензолото трестида захиралар ҳисобини тартибга солган. СССР Давлат мудофаа қўмитасига меморандум юбориб, трест раҳбарияти билан зиддиятга тушган. Унинг фикрича, трест конлардан „қаймоқ“ларини олиб, „ўгрилик“ ишлари билан шуғулланган, камбағал ҳудудлар эса бўш жинслар билан қопланган. Бундан ташқари, қазиб олинган олтиннинг исроф қилинишига ҳисса қўшган йўриқномани бекор қилишни таклиф қилган. Натижада у амалий геологияни ташлаб, ўқитувчиликка ўтишга мажбур бўлган.

Илмий-педагогик фаолияти

1947-1948 йилларда — Иркуцк кон-металлургия институтида минералогия ўқитувчиси.

1948-1950 йилларда — Шимолий Кавказ кон-металлургия институтида қидирув бўлими мудири.

1950-1955 йилларда — Донецк саноат институти доценти.

1956-1958 йилларда — Перм университетининг минерал ресурсларни қидириш ва разведка қилиш кафедраси мудири.

Илмий фаолиятнинг асосий йўналишларидан бири математик усулларни геологияда қўллаш эди (СССРда „математик геология“ нинг асосчиларидан бири, геологик қидирув усулларини математиклаштириш курсини ўқиган). Математик (аналитик) геология атамаси геологияда эҳтимоллар назарияси ва бошқа математик фанлар — геометрия, алгебра, тўпламлар назарияси, топология ва бошқалар усулларидан фойдаланишни билдиради[2].

Рудалардаги аралаш элементлар муаммосини ҳам ўрганган. У „ўгрилик“ нафақат олтин қумларни қазиб олишда, балки бошқа кўплаб фойдали қазилмаларни қазиб олишда ва улардан фойдаланишда ҳам намоён бўлишига ишонган: "Деярли барча рудаларда аралашмалар мавжуд ва улар деярли бутунлай йўқолади. Шундай қилиб, фосфоритларда ноёб тупроқлар, кўмирда - германий, нефтда - гелий, олтингугурт, молибден рудаларида - рений ва ҳоказолар мавжуд. Ва буларнинг барчаси нафақат нобуд бўлади, балки барча тирик мавжудотларни йўқ қилади, тупроқни, ўрмонларни, дарёларни ва ҳавони заҳарлайди. Одамлар симоб, мишяк, таллий, уран ва бошқалардан азият чекмоқда. "Шимолий Кавказ кон-металлургия институтида ишлаган пайтида ҳам у „умумий экологик жиноят ва ўгрилик ҳақида тасаввурга эга эди ва бу ёвузликка қарши курашиш нияти янада кучайган“.

Суд, қамоқхона, лагер

1956—1957-йилларда СССРнинг ижтимоий тузилишига бағишланган катта асар (10 дафтар) ёзган, бунда янги синфга (номенклатура) алоҳида э’тибор қаратган. У барча 10 дафтарни дўстларига сақлаш учун топширган, аммо тез орада расмийлар уни ва унинг ёзишмаларини янада қизғин назорат қила бошладилар. У совет ёзувчиларига мактублар йўллаб, унда халқ партиядан устун эканлиги, Сталин даврида тузилган Марказий Қўмита аппарати ХХ қурултой қарорларини бузаётгани ва ҳоказолар ҳақида фикрларини билдирган.

1958-йил январ ойида у партия сиёсатига рози бўлмагани учун партиядан чиқариб юборилган. 1958-йил феврал ойида ҳибсга олинган, РСФСР Жиноят кодексининг 58-моддаси, 10-банди билан судланган. Бир нечта психиатрик текширувлардан ўтган, дастлаб у ақлдан озган, аммо кейин — ақли расо (Сербский номидаги институтида) деб топилган. Унинг рудалардаги аралашма элементлари ҳақидаги китоби 1958-йилда йўқ қилинган (деярли бутун нашри ёқиб юборилган) ва унинг нусхалари Перм университети талабалари, аспирантлари ва ўқитувчиларидан тортиб олинган.

1958-йил 7-октабрда суд бўлиб, у 10 йилга озодликдан маҳрум қилинган, уч йилга ўқитувчилик қилиш тақиқланган, 5 йилга сайлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган. Судда у ўзини қўпол тутган: „Прокурор менинг айбимни инкор этиб, ўзимни аҳмоқдек кўрсатмаслигимни айтганда, мен унга жаҳл билан жавоб бердим, аҳмоқ мен эмас, балки у ва вақт ўтиши билан ўзи ҳукм қилинади дедим“. Суд ҳукмига кўра, унинг „жиноий фаолияти“ қуйидагилардан иборат:

  • бир қатор совет ёзувчиларига юборилган этти мактубда мавжуд бўлган воқеликни яширишда айбловлар;
  • номенклатура бўйича китоб ёзиш (1956-йилда);
  • антисовет суҳбатлари.

1958-йил 11-декабрда кассация шикояти берилгандан сўнг, иккинчи инстанция суди томонидан янги ҳукм чиқарилди: 8 йил қамоқ, 5 йилга ўқитишни тақиқлаш, 5 йилга овоз бериш ҳуқуқидан маҳрум қилиш. 1958—1961-йилларда кейинги ҳибсхоналарда бўлган: Пермдаги Ички ишлар вазирлиги қамоқхонаси, Пермдаги КГБ қамоқхонаси, Киров, Вологда, Москва қамоқхоналари, Пермдаги руҳий касалхона, Сербский номидаги институт ва Мордовиядаги Дубровлагнинг эттита лагерида.

Эски болшевикчи бўлган Й.Д.Стасовага ишни кўриб чиқиш илтимоси билан хатни ноқонуний равишда топширган. Натижада, РСФСР Олий судининг озодликдан маҳрум қилиш муддатини (3,5 йилгача қамоқ жазоси) қисқартириш тўғрисидаги қарори чиқарилган[3][4].

Лагердан кейин

1961-йил 28-августда озодликка чиққан ва қизининг олдига Москвага кўчиб ўтган. 1964-йилда судланганлик олиб ташланган (1989-йил сентабр ойида тўлиқ тикланган).

1961—1965-йилларда Перм кўмир саноати илмий-тадқиқот институтида катта илмий ходим бўлган. Бу даврда у геологияни математиклаштиришга оид қўлёзма устида ишлаган. 1965-йилда китоб „Геологияда математик статистиканинг қўлланиши“ номи остида нашр этилган. Кейинчалик (1968-йилда) Руминияда таржима қилинган ва қайта нашр этилган, сўнгра 1971-йилда яна Москвада (қайта кўриб чиқилган шаклда) нашр этилган.

1965—1967-йилларда Уляновск педагогика институти доценти бўлган. География талабалари учун геология курсини ўтказган. Геология бўйича илмий талабалар жамиятини ташкил этган, у билан ишлай бошлаган. Метагеологияга оид асар ёзган („фан ҳақидаги фан“, я’ни геологиянинг тузилиши, усуллари ва ривожланиш қонуниятлари ҳақидаги фан). 1966-йилда Австралияга (Сиднейдаги кутубхонага) математик геология бўйича китобини жўнатган ва илова мактубида китоб ахборот вакуумида ёзилганлиги ва шунинг учун унда хатолар бўлиши мумкинлиги айтилган. Совет ҳукумати билан „муроса қилгани“ учун уни руҳий касалликлар диспансерига жойлаштиришган, кейин эса „пенсия ёшига етганда“ институтдан ҳайдаб юборишган.

1967—1968-йилларда Тошкент политехника институтида талабаларга, шунингдек, геологлар малакасини ошириш курсларида геологларга ҳамда Тошкентдаги гидрогеология ва сейсмология институтларида илмий ходимларга геологияни математикалаштириш бўйича норасмий маърузалар ўқиган. 1969—1970-йилларда турли экспедицияларда бўлиб, геологияни математиклаштириш бўйича ма’рузалар ўқиган.

1970-йилда рафиқаси билан бирга Москвага кўчиб ўтган ва Минералогия, геокимё ва нодир элементларнинг кристалл кимёси институтида ишлаган. 1971-йилда Воркутада, сўнгра Тошкент, Свердловск, Ялта ва бошқа шаҳарларда геологияни математиклаштириш бўйича семинарлар ўтказган.

1971-йилдан геокимёвий дескриптор луғатини тузиш устида ишлаган. Лагердаги дўстлари билан ёзишиб турган, ҳуқуқ ҳимоячилари ва диссидентлар билан мулоқот қилган: П.Г.Григоренко, Р.А.Медведев, А.А.Зиновев ва бошқалар. 1976-йилда нафақага чиққан.

Докторлик диссертацияси ва умрининг соʻнгги йиллари

Докторлик диссертациясининг бешта вариантини ёзган:

  • Қидирув ва разведка методологиясининг янги усуллари (1954);
  • Элементлар-рудалардаги аралашмалар ва уларни қидириш (1957);
  • Қидирув усулларини математиклаштириш (1964);
  • Математик статистиканинг геологияда қўлланиши (1966);
  • Тизимли ёндашув ва геологик ма’лумотларни мантиқий-математик таҳлил қилиш (1980).

Бироқ, унга бир неча марта ҳимоя қилишига рухсат берилмаган. Фақат 1986-йилда СССР Фанлар академиясининг Сибир бўлими Геофизика институтида ҳимоя қилишга муваффақ бўлган. 1987-йилда Олий аттестация комиссияси ушбу қарорни тасдиқлаган. Докторлик диссертациясини олгач, илмий фаолиятини давом эттирган.

У афоризмни -афоризмлар ҳақидаги таълимотни яхши кўрарди. „Фикрлар энциклопедияси“, „Ўқитувчилар учун фикрларнинг қисқача энциклопедияси“, „Арманистон, Грузия, Озарбайжон ва Курдистоннинг доно фикрлари“, „Гуманизмнинг келиб чиқиши“ ва бошқа бир қатор асарларни яратган. Умрининг охирида ўзининг бир қатор илмий асарларини нашр этиш имкониятига эга бўлган (хусусан, Перм университети нашриётида унинг 1958-йилда йўқ қилинган „Рудалардаги аралашма элементлари, уларни синаб кўриш ва захираларни ҳисоблаш“ китоби нашр этилган). Бундан ташқари, унинг „КГБ сирларидан бири: совет Россиясидаги норозилик тарихи ҳақида“ мемуарлари нашр этилган.

Танланган асарлар

  • Математик статистиканинг геологияда қўлланиши. М., Л., 1971-йил. 2-нашр.
  • Метагеология. Ба’зи муаммолар. М., 1989-йил.
  • КГБ сирларидан бири (Совет Россиясида норозилик тарихи ҳақида). М., 1990-йил .
  • Афоризмларнинг қисқача энсиклопедияси. М., 1990-йил.
  • Ўрмон кулбасида оқшомлар. 1992-йил
  • Элементлар-рудалардаги аралашмалар, уларни синаш ва заҳираларини ҳисоблаш. Перм, Перм университети нашриёти, 1994-йил. (1957-йилда тайёрланган қўлёзма).

Манбалар

  1. ↑ „Шарапов Иван Прокофьевич ::: Воспоминания о ГУЛАГе :: База данных :: Авторы и тексты“. www.сакҳаров-cентер.ру. Қаралди: 25-июн 2022-йил.
  2. ↑ МАТЕМАТИЧЕСКАЯ (АНАЛИТИЧЕСКАЯ) ГЕОЛОГИЯ
  3. ↑ {{{заглавие}}}.
  4. ↑ „Шарапов Иван Прокофьевич“. ка2.ру. Қаралди: 25-июн 2022-йил.

Адабиётлар

  • Леибович О. Л. Москва шаҳрида: Совет вилоятининг 40-50-йиллардаги сиёсий кундалик ҳаётига оид иншолар. ХХ аср. 3-нашр. Перм, ПКИ, 2009. 438 б.;
  • Леибович О. Л. қораламаларсиз: Иван Прокофевич Шарапов ва унинг мухбирлари. 1932, 1953-1957-йиллар Перм: РИО ПГТУ, 2009. 167 п.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ivan_Sharapov" dan olindi