Izz ud-Davla
Бахтиёр (форсча: بختیار, 978-йилда вафот этган) лақаби Изз уд-Давла (арабча: عز الدولة) номи билан машҳур, Ироқнинг бувайҳий амири бўлган (967—978).
| Изз уд-Давла | |
|---|---|
| Амир ул-умаро | |
|
Изз уд-Давла ҳукмронлиги даврида зарб этилган танга | |
| Ироқнинг бувайҳий амири | |
| Салтанат | 967—978 |
| Ўтмишдоши | Муизз уд-Давла |
| Давомчиси | Адуд уд-Давла |
| Туғилиши |
943 Аҳвоз, Эрон |
| Вафоти | Ироқ |
| Турмуш ўртоғи | Лашкарварзнинг қизи |
| Фарзандлари |
|
| Уй | Бувайҳийлар |
| Отаси | Муизз уд-Давла |
| Дини | Ислом (Шиалик) |
Таржимаи ҳоли
Изз уд-Давла Муизз уд-Давланинг ўғли, туғилганида Бахтиёр исми қўйилган. Шунингдек, Санад уд-Давла, Марзубан ва Абу Исъҳоқ Иброҳим исмли уч нафар ака-укаси бўлган. Бахтиёр ёшлик пайтидаёқ Лашкарварз исмли дайламий саркардасининг қизига уйланган.
955-йилда оғир касал бўлган Муизз уд-Давла ўз ўғлини ворис деб эълон қилишга қарор қилган. Орадан беш йил ўтиб, меросхўрликни тан олган халифа Бахтиёрга „Изз уд-Давла“ унвонин берган. Отаси ҳарбий юришларда бўлганида Изз уд-Давла Бағдодни бошқариб турган. 967-йилда вафот этган Муизз ад-Давла ўғли учун бир қанча насиҳатлар қолдирган. Жумладан, туркий қўмондон Сабуктакин хизматларидан воз кечмаслик, туркларнинг хоҳиш-истакларини инобатга олиб, шимолий Форсни бошқариб турган амакиси Рукн уд-Давлани катта амир деб тан олиш ва Форсни бошқараётган амакиваччаси Адуд уд-Давлани ҳурмат қилишни тавсия қилган. Шунингдек, Мосулни бошқараётган Ҳамдоний амир Абу Тағлиб билан кураш стратегиясини ҳам қолдирган.

Ҳукмронлиги

970-йилда Изз уд-Давла ўз қўшинидаги дайламийлар ва турклар адоватига барҳам бериш, дайламий-туркий муносабатларини мустаҳкамлаш мақсадида юқори мартабали турклар билан бир нечта никоҳлар туза бошлаган. Ўғли Марзубан ибн Бахтиёр Бухтакин Азадрувайҳнинг қизига, иккинчи ўғли Салар эса Бактижурнинг қизига уйланган[2].
Изз уд-Давла отасининг Ироқ ботқоқликларида ҳукмронлик қилаётган шоҳинийларга қарши кураш сиёсатини давом эттирган, лекин уларни енга олмаган. Шу билан бирга, Византия империяси билан чегарани ҳам халифа ихтиёридаги масала деб ҳисоблаган. 971-йилда Жоҳн И Тзимискес бошчилигидаги византияликлар Шимолий Месопотамиянинг катта қисмини босиб олганларида, ҳатто Бағдодга қайтмаган[3]. Ўзини бувайҳийлардан тобора узоқлашиб бораётганини ҳис қилган Сабуктагин Ироқни ҳимоя қилишни ўз зиммасига олган. Орадан икки йил ўтгач, Изз уд-Давла Ибн Боқийяни ўзига вазир этиб тайинлаган.
Изз уд-Давла даврида молиявий муаммолар ҳам мавжуд бўлган. Отаси қолдирган маслаҳатга амал қилмай, 973-йилда Мосул амирлигига бостириб кирган. Ҳарбий юриш фалокат бўлган. Абу Тағлиб бошчилигидаги ҳамдонийлар Бағдодга юриш қилган, Себуктакин эса уларни яширинча қўллаб-қувватлаган бўлиши мумкин[4]. Сўнгра бувайҳий амири молиявий қийинчиликларини аксарияти Хузистонда бўлган Турк фифликларини қўлга киритиш орқали ҳал қилмоқчи бўлган. Шу билан бир вақтда Сабуктекинни лавозимидан озод қилган. Туркийлар қўзғолон кўтариб, Изз уд-Давлани Воситда мустаҳкамланиб олишга мажбур қилган. Сабуктегиннинг Ироқ жанубини олиш эвазига Бағдоддан воз кечиш таклифини рад этган. Сўнгра туркийлар Белга юриш бошлаб, шаҳарни қамал қилган.
Шу вақтда Рукн уд-Давла Адуд уд-Давлага Воситга бориб, Изз уд-Давлага ёрдам беришни буюрган. Адуд ад-Давланинг танлови бироз тушунарсиз бўлган. У аввалроқ Изз уд-Давланинг қобилияцизлиги туфайли уни тахтдан туширишни ёқлаб чиққан ва Басрада муваффақияциз қўзғолон бошлаган Ироқ амирининг укасига бошпана берган эди. Шунга қарамай, Адуд уд-Давла Сабуктегинга Восит устидан ғалаба қозониш имкониятини бериш мақсадида имкон қадар секин юрган бўлса-да, буйруқни бажарган.
Изз уд-Давла қамалга бардош беришга муваффақ бўлган. Қамал вақтида Сабуктекин вафот этган[5]. Шундан сўнг Адуд уд-Давла уни Бағдодга қайтаришга қарор қилган. Кўп ўтмай, Изз уд-Давланинг дайламий ёлланма аскарлари кўтарган қўзғолон Адуд ад-Давлага ўз амакиваччасини ағдариш имкониятини берган. Шундай қилиб, унинг Ироқни тўғридан-тўғри бошқаришига Рукн уд-Давла кескин қаршилик қилган. Шунинг учун Изз уд-Давла Адуд уд-Давланинг Ироқдаги ноиби этиб тайинланган. Адуд уд-Давла Шерозга қайтиб кетиши билан Изз уд-Давла ўз қарамлигини бекор қилган.
Фуқаролар уруши ва вафоти
Рукн уд-Давла 976-йилда вафот этгач, бувайҳийлар империяси хаос ҳолатига кирган. Изз уд-Давла Адуд уд-Давланинг катта амир лавозимига ўтишини тан олишдан бош тортган. Ўзи учун янги унвонлар олиб, халифанинг қизларидан бирига уйланган. Бу эса халифа унинг сиёсатига розилигини билдирарди. Шундан сўнг Адуд уд-Давла Ироққа бостириб кириш учун тайёрлана бошлаган. Изз уд-давла ўз қўшини ва иттифоқчиларини тайёрлаган бўлишига қарамай, 977-йилда Хузистонда енгилиб, Воситга чекинишга мажбур бўлган. У ерда янги қўшин йиғган. Икки амакивачча музокара бошлаган. Орадан кўп вақт ўтмай Изз уд-Давлага Ҳамдонийлар билан иттифоқ тузмаслик ваъдаси эвазига Сурияга ўтиш эркинлиги берилган. У мазкур келишувни бузгач, ҳарбий ҳаракатлар қайта бошланган. Изз уд-Давла ҳам, Ҳамдонийлар ҳам 978-йил баҳорида Самаррада мағлубиятга учраб, собиқ бувайҳий ҳукмдори қўлга олинган. Кўп ўтмай, Адуд уд-Давланинг розилиги билан ўлимга ҳукм қилинган[6].
Манбалар
- ↑ „Мортон & Эден, Ауcтион 99“. биддр.cом. 2020-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 9-сентябр.
- ↑ Амедроз & Марголиоутҳ 1921, с. 302.
- ↑ Босwортҳ 1975, с. 265.
- ↑ Босwортҳ 1975, с. 266.
- ↑ Босwортҳ 1975, с. 267.
- ↑ Кеннедй 2004, с. 272, 230.
Адабиётлар
- Тҳе Эcлипсе оф тҳе 'Аббасид Cалипҳате. Оригинал Чрониcлес оф тҳе Фоуртҳ Исламиc Cентурй, Вол. В: Тҳе cонcлудинг портион оф Тҳе Эхпериэнcес оф Натионс бй Мискаwаиҳи, Вол. ИИ: Реигнс оф Муттақи, Мустакфи, Музи анд Та'и. Охфорд: Басил Блаcкwелл, 1921.
- Босwортҳ, C. Э. „Иран ундер тҳе Бūйидс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 250–305-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
- Доноҳуэ, Жоҳн Ж.. Тҳе Буwайҳид Дйнастй ин Ирақ 334 Ҳ./945 то 403 Ҳ./1012: Шапинг Институтионс фор тҳе Футуре. Леиден анд Бостон: Брилл, 2003. ИСБН 90-04-12860-3.
- Кеннедй, Ҳугҳ. Тҳе Пропҳет анд тҳе Аге оф тҳе Cалипҳатес: Тҳе Исламиc Неар Эаст фром тҳе 6тҳ то тҳе 11тҳ Cентурй, Сеcонд, Ҳарлоw: Лонгман, 2004. ИСБН 978-0-582-40525-7.
- Нагел, Тилман (1990). "БУЙИДС – Энcйcлопаэдиа Ираниcа". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. ИВ, Фасc. 6. Лондон: Роутледге & Кеган Паул. 578–586 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/буйидс.
Ҳаволалар
- Ҳачмеиэр, Клаус (2018). "ʿИзз ал- Даwла". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам (3- нашри). Брилл Онлине. дои:10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_32652. ИССН 1873-9830. ҳттпс://дои.орг/10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_32652.