Якоб Леви Морено (1889-йил 18-май - 1974-йил 14-май) — руминиялик америкалик психиатр, психосоциолог ва педагог, психодрама асосчиси ва гуруҳ психотерапиясининг энг йирик кашшофи. Ҳаёти давомида у етакчи ижтимоий фанлар олимлардан бири сифатида тан олинган.

Ёшлик йиллари ва таълим

Моренонинг Болгариянинг Плевен шаҳридаги аждодлари уйи ва эсдалик лавҳасининг яқиндан кўриниши

Якоб Леви Морено Руминия Қироллигининг Бухарест шаҳрида туғилган. Унинг отаси Морено Ниссим Леви, 1856-йилда Усмонлилар империясининг Плевна шаҳрида (ҳозирги Плевен, Болгария) туғилган сефарад яҳудий савдогар эди. Якобнинг бобоси Бучис Константинополдан Плевнага кўчиб ўтган, унинг ота-боболари 1492-йилда Испанияни тарк этгандан кейин ўрнашган. Тахминларга кўра, Морено 1877—1878-йиллардаги рус-турк уруши пайтида Плевна раввин Хаим Бежаранога эргашиб, меҳмондўстроқ муҳит излаб, Плевнадан Бухарестга жўнаб кетган. Якоб Моренонинг онаси Паулина Ианку ёки Бўри ҳам 1873-йилда туғилган ва Руминиянинг Калараши шаҳридан бўлган Сефарад яҳудий эди[1].

1895-йилда буюк интеллектуал ижод ва сиёсий нотинчлик даврида, оила Вена шаҳрига кўчиб ўтди. У Вена университетида тиббиёт, математика ва фалсафани ўрганиб, 1917-йилда тиббиёт фанлари доктори унвонига сазовор бўлди. У ҳали тиббиёт талабаси бўлганида Фрейд назариясини рад этди ва терапевтик амалиёт учун гуруҳларнинг имкониятлари билан қизиқди[2].

Морено ўз таржимаи ҳолида 1912-йилда Зигмунд Фрейд билан учрашганини эслайди. “Мен Фрейднинг ма’рузаларидан бирида қатнашганман. У телепатик тушни таҳлил қилишни тугатган эди. Талабалар йиғилганда, у мени оломон орасидан ажратиб, нима қилаётганимни сўради. Мен жавоб бердим: “Хўш, доктор Фрейд, мен сиз айтган жойдан бошлайман. Офисингизнинг сунъий муҳитида одамлар билан учрашасиз. Мен уларни кўчада ва уйларида, табиий муҳитда учратаман. Сиз уларнинг орзуларини таҳлил қиласиз. Мен уларга яна орзу қилиш учун жасорат бераман. Сиз уларни таҳлил қиласиз ва ажратасиз. Мен уларга ўзларининг қарама-қарши ролларини ўйнашларига рухсат бераман ва қисмларни қайтадан бирлаштиришга ёрдам бераман.”[3]

Никоҳ ва болалар

Бруклинда (Ню-Ёрк) Морено 1926-йилда Беатрис Бичерга уйланади. Никоҳ ажралиш билан якунланди ва 1938-йилда у Флоренсия Бриджга уйланди, унинг бир фарзанди Регина Морено (1939-йилда туғилган). Улар ҳам ажрашишди ва у 1949-йилда Зерка Тоэманга уйланди, ундан бир фарзанди Жонатан Д. Морено (1952-йилда туғилган) бор эди[4].

Фаолияти

1900-йилларнинг бошларида Вена шаҳрида яшаб, Морено Стегреифтҳеатер номли импровизация театр компаниясини, Спонтанлик театрини ташкил қилди[5] :72Бу ерда у психодрама деб аталган психотерапия шаклини шакллантирди, унда гуруҳ ва унинг алоҳида аъзоларининг ўз-ўзидан ва ижодкорлигидан фойдаланган ва очиб берадиган импровизация қилинган драматизация, ролли ўйинлар ва бошқа терапевтик, ўз- ўзидан драматик иборалар қўлланган[5] :15,16Морено „психодрамани психоанализдан кейинги мантиқий қадам“ деб билди. Бу „шунчаки гапириш ўрнига ҳаракатга киришиш, уларни яхшироқ тушуниш учун ҳаётимиздаги муҳим одамларнинг ролини ўйнаш, терапевтик театр хавфсизлигида уларга хаёлий равишда қарши туриш ва энг муҳими, янада ижодий бўлиш имконияти эди.“[5] :50

Ким омон қолади китобида? Морено 1913—1914-йилларда Вена шаҳрида ўзининг Гуруҳ Психотерапиясининг келиб чиқиши ҳақида ёзган ва фоҳишалар гуруҳлари билан ишлашда ўз ғояларини шакллантирган.

1925-йилда АҚШга кўчиб ўтиб, у Ню-Ёрк шаҳрида ишлай бошлади. У ерда Морено ўзининг шахслараро муносабатлар назарияси ва психодрама, социометрия, гуруҳ психотерапияси, социодрама ва социатриядаги ишини ривожлантириш устида ишлади[6]..


У Бруклиндаги Плимут институтида ва Моунт Синай касалхонасида ишлаган. 1929-йилда у Карнеги Холлда Экспромпт театрига асос солган ва кейинчалик Гилдия театрида ишлаган. 1931-йилда Синг Синг қамоқхонасида социометрия бўйича тадқиқотлар олиб борди. 1936-йилда у Беаcон Ҳилл санаторийси ва унга туташ Терапевтик театрга асос солган[7].

Кейинчалик у Колумбия университетида ва Ижтимоий тадқиқотлар учун янги мактабда лавозимларда ишлаган.

1932-йилда Морено биринчи марта Америка Психиатрия Ассоциациясига гуруҳ психотерапиясини тақдим этди ва Ҳелен Холл Женнингс билан биргаликда „ Гуруҳ усули ва гуруҳ психотерапияси“ монографиясини ёзди[8]. У ва Женнингс биринчи бўлиб Эрдőс -Рéнйи модели ва Анатол Рапопортнинг тармоқ моделидан олдинги стохастик тармоқ моделидан фойдаланишган[9].

Кейинги 40 йил давомида у ўзининг Шахслараро муносабатлар назариясини ва ижтимоий фанлар учун воситаларни ишлаб чиқди ва у „социодрама“, „психодрама“, „социометрия“ ва „социатрия“ деб номлади. Ўзининг „Инсон дунёсининг келажаги“ номли монографиясида у бизнинг замонавий саноат асримиздаги „ Маркснинг иқтисодий материализми, Фрейднинг психологик материализми ва технологик материализми“ га қарши курашиш учун ушбу фанларни қандай ишлаб чиққанини тасвирлайди[10].

Феуэрҳалле Симмеринг, Якоб Леви Моренонинг қабри

Морено 1974-йилда Ню-Ёркда 84 ёшида вафот этди[2] У узоқ давом этган хасталикдан кейин ҳар қандай овқат ва сувдан ўзини тийиб, ўлимни танлади. Унинг куллари Венадаги Феуэрҳалле Симмеринг дафн этилган. Унинг эпитафиясида унинг илтимосига кўра „ДЕР МАНН, ДЕР ФРЕУДЕ УНД ЛАCҲЕН ИН ДИЭ ПСЙCҲИАТРИЭ БРАCҲТЕ“ (Психиатрияга қувонч ва кулги олиб келган одам) деб ёзилган[11].

Ҳисса хулосаси

Моренонинг методлари вақт ўтиши билан ҳурматга сазовор бўлгани ҳақида далиллар мавжуд[12]. Вена университетининг кейинги тадқиқотлари Моренонинг „Учрашув“ назарияси („ Учрашувга таклифномалар“, 1914) Мартин Бубернинг „Мен-сен“ фалсафасининг ривожланишига ва Бубернинг фалсафа, илоҳиёт ва психологияга таъсири катта эканлигини кўрсатади[13].


Морено, шунингдек, ижтимоий тармоқларни таҳлил қилиш фанининг асосчиларидан бири сифатида кенг танилган, социологиянинг бир гуруҳ ёки жамиятдаги ролини улар ва бошқалар ўртасидаги алоқалар тармоғини таҳлил қилиш орқали миқдорий баҳолаш билан шуғулланади[5]. :21,22

Унинг 1934-йилда чоп этилган китоби „ Ким омон қолади?“ Ижтимоий тармоқларнинг (социограмма) энг қадимги график тасвирларини ўз ичига олади. Ушбу китобда у Гудсон шаҳрида Ню-Ёркдаги Қизлар учун ўқув мактабида қочқинлар пандемияси нима учун пайдо бўлгани ҳақидаги машҳур тушунтиришни тақдим этди.

Моренонинг танланган асарлари

  • Морено, ЖЛ (1932). Гуруҳ терапияси бўйича биринчи китоб . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1934). Ким омон қолади? Инсонларнинг ўзаро муносабатлари муаммосига янги ёндашув . Маёқ уйи.ИСБН 978-9992695722
  • Морено, ЖЛ (1941). Отанинг сўзлари . Маёқ уйи.ИСБН 978-1446601853ИСБН 978-1446601853
  • Морено, ЖЛ (1946). Психодрама 1-жилд . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1947). Спонтанлик театри Маёқ уйи.ИСБН 978-1445777139ИСБН 978-1445777139
  • Морено, ЖЛ (1951). Социометрия, экспериментал метод ва жамият фани: янги сиёсий йўналишга ёндашув . Маёқ уйи.ИСБН 978-1291121759ИСБН 978-1291121759
  • Морено, ЖЛ (1953). Ким омон қолади? Социометрия, гуруҳ психотерапияси ва социодраманинг асослари . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1956). Социометрия ва инсон фани . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1959). Психодрама 2-жилд: Психодрама асослари . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1960). Социометрия ўқувчи . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ, Морено, ЗТ, Морено, ЖД (1964). Биринчи психодраматик оила . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1966). Гуруҳ психотерапияси бўйича халқаро қўлланма . Фалсафий кутубхона.
  • Морено, ЖЛ (1969). Психодрама 3-жилд: Ҳаракат терапияси ва амалиёт тамойиллари . Маёқ уйи.
  • Морено, ЖЛ (1989). Автобиографиямнинг муқаддимаси . Маёқ уйи.

Манбалар

  1. ↑ Маринеау, Ренé Ф. „Анcесторс анд фамилй: тҳе биртҳ оф а мйтҳ“, . Жаcоб Левй Морено, 1889-1974: фатҳер оф псйчодрама, соcиометрй, анд гроуп псйчотҳерапй. Роутледге, 1989 — 4–6-бет. ИСБН 978-0-415-04383-0. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Биограпҳиcал детаил: артиcле бй Луcй Озарин, Псйчиатриc Неwс (Волуме 38, Нумбер 10), Май 16, 2003. Ретриэвед он Деcембер 29, 2007.
  3. ↑ Тҳе Аутобиограпҳй оф Ж. Л. Морено, М.Д. (Абридгед), Ж. Л. Морено, Морено Арчивес, Ҳарвард Университй, 1985.
  4. ↑ Жаcоб Морено фром Америcан Натионал Биограпҳй
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Морено, Жонатҳан Д.. Импромпту Ман, 1ст, НЙУ Счоол оф Медиcине, НЙ: Беллевуэ Литерарй Пресс, 2014. ИСБН 978-1-934137-84-0. Қаралди: 2022-йил 6-сентябр (2019-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  6. ↑ Жоурнал оф Гроуп Псйчотҳерапй, Псйчодрама & Соcиометрй (Вол. 42, Но. 1), Ж. Л. Морено, спринг 1989.
  7. ↑ Wеисман, Стевен Р.. „Жаcоб Л Морено, Псйчиатрист, 82“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (16-май 1974-йил).
  8. ↑ Морено. „Гроуп метҳод анд гроуп псйчотҳерапй“ (1932).
  9. ↑ Рапопорт, Анатол (1957-йил декабр). „Cонтрибутион то тҳе тҳеорй оф рандом анд биасед нец“. Буллетин оф Матҳематиcал Биопҳйсиcс. 19-жилд, № 4. 257–277-бет. дои:10.1007/БФ02478417. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  10. ↑ Тҳе Футуре оф Манъс Wорлд, Ж. Л. Морено, Неw Ёрк Беаcон Ҳоусе, Псйчодрама Монограпҳс, 1947.
  11. ↑ Cуррент Аппроачес ин Драма Тҳерапй, 2нд Жоҳнсон: , Спрингфиэлд, ИЛ: Чарлес C. Тҳомас, 2009 — 394-бет. ИСБН 978-0-398-07848-5. 
  12. ↑ Псйчотҳерапй Нетwоркер, Cлиниcианъс Дигест, Жануарй/Фебруарй 2007.
  13. ↑ Ж.Л. МОРЕНО’С ИНФЛУЭНCЕ ОН МАРТИН БУБЕР’С ДИАЛОГИCАЛ ПҲИЛОСОПҲЙ. Роберт Wалдл. ҳттп://www.блатнер.cом/адам/пднтбк/БуберМорено.ҳтмл

Ҳаволалар