Ziyosfera

Jahon urushi

Жаҳон уруши — бу дунёнинг барча ёки кўплаб йирик кучларини ўз ичига олган халқаро можаро[1]. Анъанавий равишда бу атама ХХ асрнинг биринчи ярмида, яъни Биринчи жаҳон уруши (1914—1918) ва Иккинчи жаҳон урушида (1939—1945) содир бўлган иккита йирик халқаро тўқнашувлар учун ажратилган, тарихчилар бошқа глобал тўқнашувларни ҳам жаҳон урушлари сифатида тасвирлашган, масалан, Тўққиз йиллик уруш, Испания ворислиги уруши, Етти йиллик уруш, Франсия инқилобий ва Наполеон урушлари, Совуқ уруш ва Террорга қарши уруш.

Этимологияси

Оксфорд инглизча луғати 1848-йилда Шотландиянинг Тҳе Пеоплеъс Жоурнал газетасига инглиз тилида маълум бўлган жаҳон уруши атамасининг биринчи қўлланилишини келтирган: „Буюк кучлар ўртасидаги уруш албатта жаҳон урушидир“. „Жаҳон уруши“ атамаси Карл Марх ва унинг шериги Фриэдрич Энгелс[2] томонидан 1850-йилда чоп этилган "Тҳе Cласс Стругглес ин Франcе" номли бир қатор мақолаларида қўлланган. Расмус Б. Андерсон 1889-йилда тевтоник мифологиядаги эпизодни „жаҳон уруши“ (шведча: вäрлдскриг) деб таърифлаб, бу таърифни қадимги Норс достонидаги „Вöлуспá: фолcвиг фйрст И ҳеими“ („Дунёдаги биринчи буюк уруш“) сатри билан асослаб берди. Немис ёзувчиси Аугуст Wилҳелм Отто Ниэманн 1904-йилда инглиз тилида "Тҳе Cоминг Cонқуэст оф Энгланд" номи билан нашр этилган „Дер Wелткриэг: Деуцче Трäуме“ ("Жаҳон уруши: Германия орзулари") номли Британияга қарши романи сарлавҳасида „жаҳон уруши“ атамасини ишлатган эди.

„Биринчи жаҳон уруши“ атамаси биринчи марта 1914-йил сентябр ойида немис биологи ва файласуфи Эрнст Геккел томонидан қўлланган бўлиб, у 1914-йил 20-сентябрда Тҳе Индианаполис Стар газетасининг сим хизмати ҳисоботига иқтибос келтирган ҳолда: „Қўрқинчли Европа урушининг бориши ва характерига шубҳа йўқ… у сўзнинг тўлиқ маъносида биринчи жаҳон урушига айланади“[3], — деб таъкидлади. Инглиз тилида „Биринчи жаҳон уруши“ атамаси подполковник Чарлес à Cоурт Репингтон томонидан унинг хотиралари сарлавҳаси сифатида (1920-йилда нашр этилган) ёзилган кундаликда ишлатилган, у 1918-йил 10-сентябрдаги кундалик ёзувида Ҳарвард университетининг маёр Жоҳнстоне билан бу борадаги муҳокамасини қайд этган эди[4].

„Биринчи жаҳон уруши“ атамаси Тиме журнали томонидан 1939-йил 12-июн сонининг 28б саҳифасида киритилган. Худди шу мақоланинг 32-бетида „Жаҳон уруши ИИ“ биринчи бўлиб яқинлашиб келаётган урушни тасвирлаш учун спекулятив равишда ишлатилган. Ҳақиқий урушни ифодалаш учун бу атама биринчи марта 1939-йил 11-сентябрдаги сонида фойдаланилган. Бир ҳафта олдин, 4-сентябрда, Франсия ва Буюк Британия Германияга уруш эълон қилганидан бир кун ўтиб, Даниянинг Кристелигт Дагблад газетаси биринчи саҳифасида „Иккинчи жаҳон уруши кеча эрталаб соат 11:00 да бошланди“[5] деб ёзган эди.

Спекулятив фантастика муаллифлари Иккинчи жаҳон уруши консепсиясини 1919- ва 1920-йилларда Мило Ҳастингс ўзининг "Cитй оф Эндлесс Нигҳт" дистопик романини ёзганида қайд этишган.

Бошқа тиллар ҳам „жаҳон уруши“ терминологиясини қабул қилган, масалан; франсуз тилида: „жаҳон уруши“ гуэрре мондиале деб таржима қилинган, немис тилида: Wелткриэг (Урушдан олдин, глобал можаронинг мавҳум маъносида ишлатилган), италянча: гуэрра мондиале, испан ҳамда португал тилларида: гуэрра мундиал, дан ҳамда норвег тилларида: верденскриг, рус тилида: мировая война (мировая война) ва фин тилида: мааилмансота.

Биринчи жаҳон уруши

Биринчи жаҳон уруши 1914-йилдан 1918-йилгача бўлган. Инсониятнинг технологик тарихи нуқтаи назаридан, жаҳон уруши кўламининг кенгайишига иккинчи саноат инқилобининг технологик ютуқлари, глобал қувватни прогнозлаш ва ҳарбий техникани оммавий ишлаб чиқариш имконини берадиган глобаллашув ёрдам берди. Қарама-қарши ҳарбий иттифоқларнинг мураккаб тизими (Германия ва Австрия-Венгрия империялари Британия, Россия ва Франсия империяларига қарши) уруш бошланса, бутун дунё бўйлаб можарога олиб келиши мумкинлиги эътироф этилган эди. Бу икки давлат ўртасидаги жуда кичик тўқнашув жаҳон урушини келтириб чиқарди. Урушда иштирок этган кучларнинг йирик хориждаги империялари бўлганлиги, бундай уруш бутун дунё бўйлаб бўлишини деярли кафолатларди, чунки мустамлакаларнинг ресурслари урушда ҳал қилувчи стратегик омил бўлади. Худди шу стратегик мулоҳазалар, жангчиларнинг бир-бирининг колонияларига зарба беришини таъминлади ва шу тариқа урушлар Пре-Колумбия давригача бўлган пайтларга қараганда анча кенгроқ тарқалди.

Биринчи жаҳон урушида ҳарбий жиноятлари содир этилган. 1889- ва 1907-йиллардаги Гаага конвенсияларида урушда кимёвий қуроллардан фойдаланиш тақиқланганига қарамай, Биринчи жаҳон урушида бундай қуроллар ишлатилган. Усмонли империяси Биринчи жаҳон уруши пайтида арман геноциди учун айбдор бўлган.

Иккинчи жаҳон уруши

Иккинчи жаҳон уруши 1939-йилдан 1945-йилгача бўлган ва қўлланган ягона тўқнашувдир; Япония империясидаги Хиросима ҳам, Нагасаки ҳам Қўшма Штатлар томонидан ташланган атом бомбалари туфайли вайрон бўлган. Адолф Ҳитлер бошчилигидаги Германия фашистлари геноцидлар учун айбдор бўлган, хусусан, Ҳолокостдаги, тахминан 6.000.000 яҳудий ва 11.000.000 бошқа дин вакиллари нацистлар томонидан таъқиб қилинган, шу жумладан, Роман халқи ва гомосексуалларнинг ўлдирилиши ҳам фашистлар томонидан амалга оширилган эди[6]. Қўшма Штатлар, Совет Иттифоқи ва Канада немисларнинг озчилик гуруҳларини ўз чегараларида депортация қилдилар, можаро туфайли кўплаб этник немислар кейинчалик Шарқий Европадан ҳам чиқариб юборилди. Япония Пёрл Ҳарборга каби нейтрал давлатларга уруш эълон қилмасдан ҳужум қилган эди. У, шунингдек, иттифоқдош ҳарбий асирларга ва Осиё аҳолисига нисбатан шафқациз муносабатда бўлиши ва ўлдириши билан машҳурликка эришган. Шунингдек, Япония осиёликларни мажбурий меҳнат учун ишлатган ва 250 000 тинч аҳоли япон қўшинлари томонидан Нанкинг қирғинида шафқацизларча ўлдирилган.

Уруш натижалари жаҳон тарихига катта таъсир кўрсатди. Қадимги Европа империялари тўғридан-тўғри урушларнинг келтирган ҳаражатлари натижасида қулаган ёки парчаланиб кетган, баъзи ҳолларда эса уларнинг қулашига император кучларининг мағлубияти сабаб бўлган. Қўшма Штатлар ўзининг мафкуравий душмани Совет Иттифоқи билан рақобатда ҳукмрон глобал супер куч сифатида мустаҳкам ўрнашди. Икки қудратли давлат Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин ўнлаб йиллар давомида дунёдаги аксарият миллий давлатларга сиёсий таъсир ўтказди. Бу ерлардаги замонавий халқаро хавфсизлик, иқтисодий ва дипломатик тизим урушлар натижасида яратилган[7].

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти каби институтлар халқаро муносабатларни коллективлаштириш учун ташкил этилган бўлиб, уларнинг аниқ мақсади яна бир умумий уруш бошланишининг олдини олишдир. Урушлар кундалик ҳаётни ҳам тубдан ўзгартирди. Уруш пайтида ишлаб чиқилган технологиялар тинч ҳаётга ҳам катта таъсир кўрсатди, масалан, реактив самолётлар, пенициллинлар, атом энергияси ва электрон компютерларнинг ривожланиши.

Потенсиал Учинчи жаҳон уруши

Иккинчи жаҳон уруши даврида Хиросима ва Нагасаки атом бомбаси портлатилгандан бери ядровий қуролли кучлар ўртасида потенциал Учинчи жаҳон урушидан қўрқиш кенг тарқалган ва узоқ давом этган. Кўпинча у ядровий урушга айланади, шунингдек, Биринчи ва Иккинчи жаҳон урушларидан кўра кўпроқ ҳалокатли ва зўравонроқ бўлади деб тахмин қилинган. Алберт Эинстеин 1947-йилда шундай деган эди: „Мен Учинчи жаҳон урушида қандай қуроллар билан жанг қилинишини билмайман, лекин Тўтринчи жаҳон урушида таёқ ва тошлар билан жанг қилинади“[8][9][10][11].

Турли собиқ ҳукумат амалдорлари, сиёсатчилар, муаллифлар ва ҳарбий раҳбарлар (жумладан, Жамес Wоолсей[12], Алехандре де Маренчес[13], Элиот Cоҳен[14] ва Субcоманданте Марcос[15]) Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин бўлган ўтмишдаги турли урушларга ва ҳозирги глобал урушларга, масалан, Совуқ уруш ва террорга қарши урушга „Учинчи жаҳон уруши“ ва „Тўртинчи жаҳон уруши“ номларини қўллашган. Бироқ, урушларнинг ҳеч бири одатда жаҳон уруши даражасида деб ҳисобланмаган.

ХХИ аср бошларида Афғонистондаги уруш (2001–2021), араб баҳори (2010—2012), Сурия фуқаролар уруши (2011-ҳозирги кун), Ироқдаги уруш (2013—2017), Россия-Украина уруши (2014-ҳозирги), Яман фуқаролар уруши (2014-ҳозирги), 2022-йилги Қозоғистон тартибсизликлари ва уларнинг дунё бўйлаб тарқалиши баъзан АҚШ ҳамда Россия томонидан олиб борилган вакиллик урушлари сифатида тасвирланади[16][17][18][19][20].

Бошқа глобал можаролар

Баъзи тарихчилар томонидан „Нолинчи жаҳон уруши“ деб таърифланган уруш ҳам учрайди, бу сўнгги бронза даврининг қулашидир[21][22].

Тарихчилар Ричард Ф. Ҳамилтон ва Ҳолгер Ҳ. Ҳерwигнинг фикрича, шу вақтгача саккизта жаҳон уруши бўлган. Гарчи бу тахмин ҳақиқатдан узоқ бўлса-да, айтиб ўтилган урушлар ичида Етти йиллик урушдан бошқа урушларни: Тўққиз йиллик уруш, ундан кейин Испания ворислиги уруши, Австрия ворислиги уруши, Наполеон урушлари, Биринчи жаҳон уруши ва Иккинчи жаҳон уруши — расман жаҳон уруши деб атаса бўлади[23].

Бошқа бу номга арзийдиган мисол Иккинчи Конго урушидир (1998—2003), у тўққизта давлатни қамраб олган ва расмий тинчлик ҳамда 2006-йилда ўтказилган биринчи демократик сайловларга қарамай давом этаётган паст интенсивликдаги урушларга олиб келди. Уруш фақат бир қитъада олиб борилган бўлса ҳам, кўпинча „Африканинг жаҳон уруши“ деб номланади[24].

Ҳодиса Қурбонлар сонининг энг паст кўрсаткичи Қурбонлар сонининг энг юқори кўрсаткичи Жойлашув қачондан қачонгача Давомийлик (йиллар)
Андоза:Cсс Имаге Cроп Тўққиз йиллик уруш[25][26][27] 680,000 Европа, Ирландия, Шотландия, Шимолий Америка, Жанубий Америка, Осиё 1688 1697 9
Андоза:Cсс Имаге Cроп Испания ворислиги учун уруш[26] 700,000[28] 1,251,000[29] Европа, Шимолий Америка, Жанубий Америка, Африка 1701 1714 13
Андоза:Cсс Имаге Cроп Австрия ворислиги учун уруш[30] 359,000 Европа, Шимолий Америка, Жанубий Америка, Ҳиндистон 1740 1748 8
Андоза:Cсс Имаге Cроп Етти йиллик уруш[31][32] 992,000 1,500,000[33] Европа, Шимолий Америка, Жанубий Америка, Африка, Осиё 1754 1763 9
Андоза:Cсс Имаге Cроп Америка инқилобий уруши[34] 217,000 262,000 Шимолий Америка, Гибралтар, Балеар ороллари, Ҳиндистон, Африка, Кариб денгизи, Атлантика океани, Ҳинд океани 1775 1783 8
Андоза:Cсс Имаге Cроп Франсия инқилобий урушлари[23] 663,000 Европа, Миср, Ўрта Шарқ, Атлантика океани, Кариб денгизи, Ҳинд океани 1792 1802 9
Андоза:Cсс Имаге Cроп Наполеон урушлари[31][35] 1,800,000 7,000,000 Европа, Атлантика океани, Ўрта денгиз, Шимолий денгиз, Рíо де ла Плата, Франсия Гвианаси, Вест Индия, Ҳинд океани, Шимолий Америка, Шимолий Кавказорти 1803 1815 13
Андоза:Cсс Имаге Cроп Биринчи жаҳон уруши 15,000,000[36] 65,000,000[37] Глобал 1914 1918 4
Андоза:Cсс Имаге Cроп Иккинчи жаҳон уруши 40,000,000[38] 85,000,000 Глобал 1939 1945 6
Андоза:Cсс Имаге Cроп Совуқ уруш Глобал 1945 1992 47
Андоза:Cсс Имаге Cроп Террорга қарши уруш 272,000[39] 1,260,000

[39] 		Глобал 2001 ҳозир

Манбалар

  1. ↑ Wебстер. „Wорлд Wар“. Мерриам-Wебстер.cом. 2019-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-ноябр.
  2. ↑ Энгелс. „Интродуcтион то Боркҳеим“. 2018-йил 16-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 1-март.
  3. ↑ Шапиро & Эпстеин 2006.
  4. ↑ Проффитт, Мичаэл. „Чиэф Эдитор'с нотес Жуне 2014“. Охфорд Энглиш Диcтионарй'с блог (2014-йил 13-июн). 2022-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-апрел.
  5. ↑ "Ден анден Верденскриг удбрøд и Гаар Миддагс Кл. 11", Кристелигт Дагблад, Септембер 4, 1939, Эхтра эдитион.
  6. ↑ „Доcументинг Нумберс оф Виcтимс оф тҳе Ҳолоcауст анд Нази Персеcутион“ (эн). энcйcлопедиа.ушмм.орг. 2020-йил 20-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-сентябр.
  7. ↑ „Wорлд Wар“. 2019-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-ноябр.
  8. ↑ Cалаприcе, Алиcе. Тҳе неw қуотабле Эинстеин. Принcетон Университй Пресс, 2005 — 173-бет. ИСБН 978-0-691-12075-1. 
  9. ↑ „Тҳе cултуре оф Эинстеин“. НБC Неwс (2005-йил 19-апрел). 2013-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 24-август.
  10. ↑ „24 Жун 1948, Паге 4 - Тҳе Беркшире Эагле ат Неwспаперс.cом“ (эн). Неwспаперс.cом. 2022-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-апрел.
  11. ↑ „Дид Алберт Эинстеин Сай Wорлд Wар ИВ Wилл бе Фоугҳт 'Wитҳ Стиcкс анд Стонес'?“ (эн-УС). Снопес.cом. 2022-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-апрел.
  12. ↑ „Wорлд Wар ИВ“ (2002). 2008-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 4-феврал.Wоолсей cлаимс виcторй ин WWИИИ, старт оф WWИВ
  13. ↑ Анделман, Профессор Давид. Тҳе Фоуртҳ Wорлд Wар: Дипломаcй анд Эспионаге …, 1992. ИСБН 0688092187. Боок регардинг аллегед WWИВ
  14. ↑ „Wорлд Wар ИВ: Лет'с cалл тҳис cонфлиcт wҳат ит ис.“ (2001). 2010-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 4-феврал.Wҳй wар он террорисм шоулд бе cаллед WWИВ
  15. ↑ Субcоманданте Марcос (2001). "Тҳе Фоуртҳ Wорлд Wар Ҳас Бегун". Непантла: Виэwс фром Соутҳ 2 (3): 559–572. Арчивед фром тҳе оригинал он 29 Оcтобер 2014. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20141029232312/ҳттп://мусе.жҳу.эду/логин?аутҳ=0&тйпе=суммарй&урл=%2Фжоурналс%2Фнеп%2Фв002%2Ф2.3марcос.ҳтмл. Қаралди: 20 Оcтобер 2014. Жаҳон уруши]]
  16. ↑ Анне Барнард анд Карен Шоумали. „У.С. Wеапонрй Ис Турнинг Сйриа Инто Прохй Wар Wитҳ Руссиа“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2015-йил 12-октябр). 2015-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 14-октябр.
  17. ↑ Мартин Пенгеллй. „Жоҳн МcCаин сайс УС ис энгагед ин прохй wар wитҳ Руссиа ин Сйриа“. Тҳе Гуардиан (2015-йил 4-октябр). 2015-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-октябр.
  18. ↑ Ҳоллй Ян анд Марк Моргенстеин. „У.С., Руссиа эсcалате инволвемент ин Сйриа“. CНН (2015-йил 13-октябр). 2015-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-октябр.
  19. ↑ Тауб, Аманда. „"Тҳе Руссианс ҳаве маде а сериоус мистаке": ҳоw Путин'с Сйриа гамбит wилл баcкфире“. Вох (2015-йил 1-октябр). 2015-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-октябр.
  20. ↑ „Унтанглинг тҳе Оверлаппинг Cонфлиcц ин тҳе Сйриан Wар“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2015-йил 18-октябр). 2015-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-октябр.
  21. ↑ „Wорлд Wар Зеро броугҳт доwн мйстерй cивилисатион оф 'сеа пеопле'“. Неw Сcиэнтист. 2018-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-апрел.
  22. ↑ „Wҳй тҳе фирст wорлд wар wасн'т реаллй“. Тҳе Эcономист (2014-йил 1-июл). 2018-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-май.
  23. ↑ 23,0 23,1 Ҳамилтон, Ричард Ф. „Чаптер 1: Wорлд Wарс: Дефинитион анд Cаусес“, . Тҳе Оригинс оф Wорлд Wар И Ричард Ф. Ҳамилтон: . Cамбридге Университй Пресс, 24 Фебруарй 2003 — 4–9-бет. ИСБН 978-1-107-39386-8. 
  24. ↑ Пруниэр, Герард. Африcа'с Wорлд Wар: Cонго, тҳе Рwандан Геноcиде, анд тҳе Макинг оф а Cонтинентал Cатастропҳе. Барнес & Нобле, 2014. ИСБН 9780195374209. Қаралди: 2014-йил 20-октябр. 
  25. ↑ Жоҳн Чарлес Рогер Чилдс. Тҳе Нине Еарс' Wар анд тҳе Бритиш Армй, 1688-1697: Тҳе Оператионс ин тҳе Лоw Cоунтриэс. Манчестер Университй Пресс, 1991 — 5-бет. ИСБН 978-0-7190-3461-9. ОCЛC 1166971747. Қаралди: 2022-йил 21-январ. 
  26. ↑ 26,0 26,1 Элиот А. Cоҳен. Cонқуэред Инто Либертй: Тwо Cентуриэс оф Баттлес Алонг тҳе Греат Wарпатҳ тҳат Маде тҳе Америcан Wай оф Wар. Симон анд Счустер, 13 Новембер 2012 — 339-бет. ИСБН 978-1-4516-2411-3. Қаралди: 2022-йил 21-январ. 
  27. ↑ Алехандер Гиллеспиэ. Тҳе Cаусес оф Wар: Волуме ИВ: 1650 - 1800. Блоомсбурй Публишинг, 14 Жануарй 2021 — 452-бет. ИСБН 978-1-5099-1218-6. ОCЛC 1232140043. Қаралди: 2022-йил 21-январ. 
  28. ↑ Урланис, Борис Cезаревиč. Wарс анд Популатион. Прогресс Публишинг, 1971 — 187-бет. 
  29. ↑ Левй, Жаcк. Wар ин тҳе Модерн Греат Поwер Сйстем: 1495 то 1975. Университй оф Кентуcкй, 2014 — 90-бет. ИСБН 978-0813163659. 
  30. ↑ Жоҳн А. Лйнн. Тҳе Wарс оф Лоуис ХИВ 1667-1714. Роутледге, 19 Деcембер 2013 — 261-бет. ИСБН 978-1-317-89951-8. Қаралди: 2022-йил 21-январ. 
  31. ↑ 31,0 31,1 „WW1: Wас ит реаллй тҳе фирст wорлд wар?“. ББC Неwс (2014-йил 28-июн). 2022-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-январ.
  32. ↑ Ҳодгсон, Қуэнтин Э (2001). "Тҳе Фирст Глобал Wар". САИС Ревиэw 21 (1): 291–294. дои:10.1353/саис.2001.0016. ИССН 1945-4724. Арчивед фром тҳе оригинал он 2018-06-01. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20180601224625/ҳттп://мусе.жҳу.эду/артиcле/30528#:~:техт=Тҳе%20Севен%20Еарс'%20Wар%2Дкноwн,глобал%20wар%20ин%20модерн%20ҳисторй.. Қаралди: 2022-01-20. Жаҳон уруши]]
  33. ↑ Wҳите, Маттҳеw. Тҳе Греат Биг Боок оф Ҳоррибле Тҳингс: Тҳе Дефинитиве Чрониcле оф Ҳисторй'с 100 Wорст Атроcитиэс. W. W. Нортон, 2012 — 529–530-бет. ИСБН 978-0-393-08192-3. 
  34. ↑ Тҳе Америcан Револутион: А Wорлд Wар Давид К. Аллисон: . Смитҳсониан Институтион, 6 Новембер 2018 — 16-бет. ИСБН 978-1-58834-659-9. ОCЛC 1061862132. Қаралди: 2022-йил 21-январ. 
  35. ↑ „1812: Тҳе Фирст Wорлд Wар“. Аге оф Револутион. 2022-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-январ.
  36. ↑ Wиллмотт 2003, с. 307
  37. ↑ „Эмергинг Инфеcтиоус Дисеасес жоурнал - CДC“. www.cдc.гов. 2009-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-сентябр.
  38. ↑ Wаллечинскй, Давид. Давид Wаллечинскйс 20тҳ Cентурй: Ҳисторй Wитҳ тҳе Боринг Парц Лефт Оут. Литтле Броwн, 1996-09-01. ИСБН 978-0-316-92056-8. 
  39. ↑ 39,0 39,1 „Ҳуман cосц оф wар: Диреcт wар деатҳ ин Афгҳанистан, Ирақ анд Пакистан Оcтобер 2001 – Фебруарй 2013“. Cосц оф Wар (2013-йил 1-феврал). 2013-йил 30-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 14-июн.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jahon_urushi" dan olindi