Ziyosfera

Jahon urushlari davrida Shveytsariya

Birinchi va Ikkinchi jahon urushi paytida Shveysariya Siyosiy betaraflikni saqlab qoldi va bu qoʻshni mamlakatlar tomonidan amalga oshirilmadi, balki qisman togʻli topografiyasi tufayli boʻldi. Germaniya tahdid solganda Shveysariya kuchli mudofaalangan. Bu urushda qatnashayotgan ikki tomonning ham „himoya kuchlari“ sifatida xizmat qilgan. Urushda qatnashayotgan davlatlar uni diplomatiya, josuslik va savdo-sotiq uchun joy qilib, 300 ming qochoq uchun xavfsiz oʻrin joy qilib qoʻygan.

Birinchi jahon urushi

1914 yilda Yevropada ittifoqlar Shveysariya (sarf) oʻzini qarshilik koʻrsatgan ittifoq aʼzolari bilan oʻrab olgan.
Birinchi jahon urushi paytida Umbrail oʻtishida Shveysariyalik ofitsyerlar barakasi

Birinchi jahon urushi paytida Shveysariya oʻz harbiylari bilan betaraflikni saqlab qolgan. Biroq, ikki Markaziy kuchlar (Germaniya va Avstriya-Vengriya) va Antanta kuchlaridan (Fransiya va Italiya) Shveysariya bilan chegarasi boʻlgani sababli, betaraflikni saqlash qiyin boʻldi. Shlieffen rejasi boʻyicha Germaniya Bosh shtabining nemis qoʻshinlari uning betaraflik huquqini buzgan holda Shveysariya orqali safga chiqish orqali Fransiya mudofasini buzishga harakat qilish imkoniyatiga ega edilar, garchi reja oxir-oqibat ijrochisi Helmuth von Moltke oʻgʻli Shveysariyaning togʻli topografiya va Belgiyaning Qurolli Kuchlarining tartibsiz holati tufayli Belgiya tanlagandi[1]. 1914-yil dekabridan 1918-yil bahorigacha Fransiya chegarasida boʻlgan Jura dengizi boʻylab Shveysariya qoʻshinlari joylashgani ssbabli Italiya chegarasi kamroq tashvishlantirgan, ammo qoʻshinlar Graubünden Unterengadin viloyatida ham joylashgan.

Shveysariyadagi Nemis tili gapiradigan koʻpchilik Markaziy kuchlarni afzal koʻrsatsa-da, fransuz va keyinchalik italyan tilida gapirayotgan aholi 1918-yilda ichki nizolarga olib kelishi mumkin boʻlgan Antanta kuchlari himoyasiga oldi. Ammo mamlakat ittifoqchilar tomonidan yopilgan boʻlsa-da, urushdan chetda qolgani sababli baʼzi qiyinchiliklarga duch keldi. Shunga qaramay, Shveysariya markaziy banki betaraflik oqibatida umuman zarar koʻrmaganligi sababli urush Shveysariyaning bank sanoati oʻsishiga imkon berdi. Shu sabablarga koʻra, Shveysariya chet ellik qochoqlar va inqilobchilar uchun panohga aylandi[citation needed].

1907-yilda armiyani tashkil etish va 1911-yilda harbiy kengaytirilgandan soʻng, Shveysariya armiyasi 250 ming kishiga teng boʻlgan va qoʻshimcha 200 ming kishi qoʻllab-quvvatlovchi rollarda oʻynadi. Ikkala Yevropa ittifoq tizimi ham 1914-yilga qadar, ayniqsa, Shlieffen rejasi davomida Shveysariya harbiylarining kattaligini hisobga olgan.

1914-yil iyul oyi oxirida urush eʼlon qilinganidan soʻng, 1-avgustda Shveysariya 7 avgustda yangi tayinlangan general Ulrich Ville uning qoʻmondonligi ostida taxminan 220 000 kishiga ega oʻz qoʻshinini safarbar qildi. 11-avgustga kelib, Ville armiyasining koʻp qismini Fransiya bilan Jura chegarasida joylashtirgan boʻlib, kichikroq birliklar sharqiy va janubiy chegaralar boʻylab joylashtirgan. Bu 1915-yil may oyida Italiya Antanta tarafida urushga kirganida oʻzgarmagan edi, shu paytdan boshlab qoʻshinlar Unterengadin vodiysi, Val Müstair va janubiy chegara boʻylab joylashtirildi.

Birinchi jahon urushi davrida Shveysariya armiyasining ballon kuzatuvchisi nusxasi

Mudofaalar va Markaziy kuchlar Shveysariya betarafligini hurmat qilishlari aniq boʻlganida, joylashtirilgan qoʻshinlar soni kamayib bordi. 1914-yil sentabrdan keyin baʼzi askarlar oʻz fermerlik va sanoat ishlariga qaytish uchun ruxsat berib yuborildi. 1916-yil noyabr oyida shveytsariyaliklar armiyasida 38 ming kishi bor edi. 1916-17-yil qishida bu raqamlar Shveysariya chegarasini kesib oʻtishi mumkin boʻlgan Fransiya hujumining natijasida 100 mingdan oshdi. Ushbu hujum muvaffaqiyatsiz tugagach, armiya yana qisqardi. Ishchilar ommaviy hujumlari tufayli urush yakunida Shveysariya armiyasi atigi 12 500 kishigacha kamaygan.

Urush paytida jangchilar Shveysariya chegarasini taxminan 1000 marta kesib oʻtdilar, ushbu hodisalarning baʼzilari Stelvio oʻtishining yaqinida Dreyprachen piz (Uch til choʻqqisi) atrofida sodir boʻldi. Shveysariyaga choʻqqida soqchilik posti va mehmonxona (Austriyaliklar foydalanayotganida buzilib ketgan) tashkil etdi. Urush paytida bu hududdagi muz va qorda zoʻr janglar boʻlib, Shveysariya hududiga oʻq tushdi. Uch mamlakat Shveysariya hududiga oʻq tushmaslik toʻgʻrisida kelishuvga erishdilar. Buning oʻrniga ular oʻt oʻtishdan foydalanishlari mumkin edi, chunki Shveysariya hududi choʻqqi atrofida edi. Bir hodisaga koʻra, Shveysariyalik askar Dreisprachen Pizdagi soqchilik postida italyan oʻqlari bilan oʻldirildi[2].

Urushlar paytida Shveysariya koʻplab siyosatchilar, rassomlar, tinchlikparvarlar va mulohazachilar uchun boshpanaga aylandi. Bern, Zürich va Jeneva bahs-munozara va muhokama markazga aylani. Zürichda urushga qarshi boʻlgan Bolshevik va dadaistlar dunyoga oʻzgarishlar olib keldi.

Zürich Spiegelgasse 14-dagi Lenin uyi plakati

Bolşheviklar Vladimir Lenin atrofida markazlashtirilgan Rossiya sotsial-demokratik ishchi partiyasi fraksiyasi edi. Urush boshlanganidan soʻng, Lenin Yevropaning yirik sotsial-demokratik partiyalari (oʻsha paytda asosan Marksizm yoʻnalishida) oʻz mamlakatlarining urush harakatlarini qoʻllab-quvvatlaganida hayron qoldi. Lenin proletariat fermer va ishchilari oʻz sinfi dushmanlari uchun kurashayotganini koʻrib, u „imperialist urush“ deb atalgan: sinflar oʻrtasidagi fuqarolik urushiga aylantirish kerak degan nuqtai nazarni qabul qildi. U urush boshlanganidan keyin 1914-yilda Avstriyaga koʻchib oʻtadi va 1917-yilgacha Shveysariyada faol boʻlib qoldi. 1917-yil Fevral inqilobi soʻng va Tsar Nikolay II avf etishi bilan u Shveysariyani Petrogradga ketadi, u yerda tez orada Rossiyada 1917-yil oktyabr inqilobiga boshchilik qiladi.

2006 yilda paydo boʻlgan Zürichda „Cabaret Voltaire“

Dada sanʼati harakati urushga qarshi tashkilot boʻlgan boʻlsa-da, Dadachilar barcha urushlarga qarshilik koʻrsatish uchun sanʼatni tanlashgan. Harakatni tashkil etganlar Germaniya va Ruminiya qochib ketishgan. Zürichdagi Voltaire kabaretida ular urushdan va uni keltirib chiqarganlardann nafratlanishini bildirgan namoyishlar tashkil etdilar. Baʼzi manbalarga koʻra, Dada 1916-yil 6-oktabr kuni barda birlashdi. Sanʼatkorlar urush sabab boʻlgan deb hisoblagan oʻsha davrdagi ijtimoiy, siyosiy va madaniy gʻoyalarga qarshi kurashish uchun abstraksiyadan foydalangan. Dadaistlar abstraksiyani rejalashtirish va mantiqiy fikrlash jarayonlarining etishmasligi payqashgan[3]. Birinchi jahon urushi 1918-yilda boshlanganida, Zürichda yashovchi dadalistlarning aksariyati oʻz mamlakatlariga qaytishdi va baʼzilari boshqa shaharlarda dada faoliyatini boshlashdi.

1917-yilda Shveysariyaning betarafligi Grimm-Hoffmann muammosi orqali shubha ostiga olindi. Shveysariyalik sotsialist siyosatchisi Robert Grimm Rossiya va Germaniya oʻrtasida tinchlik tuzish uchun Rossiyaga siyosat arbob sifatida sayohat qildi. Oʻzini diplomat va Shveysariya hukumati vakili sifatida tanishtirib muvaffaqiyat qozongan, ammo ittifoqchilar taklif qilingan tinchlik bitimi haqida bilib olgach, aldaganini tan olib, uyga qaytishi kerak edi. Muloqotda Grimmni qoʻllab-quvvatlagan, ammo uning hamkasblari bilan maslahatlashmagan Shveysariyalik Federal Kengashchisi Artur Xofmann isteʼfoga chiqishi tufayli ittifoqchilarni tinchlantirgan.

Shveysariyalik harbiylar harbiy xizmatdan ozod etilgan

Urush paytida Shveysariya togʻli kurortlar tiklanish uchun 68,000 ingliz, fransuz va nemis yaralangan harbiy asirlarni qabul qildi. Oʻtkazilishi uchun jarohatlanganlar harbiy xizmatni davom ettirishni man etilgan, nogironlik yoki 18 oy davomida psixologik kasallik bilan qamoqqa olingan boʻlishi kerak edi. Yaralanganlar urushga qoʻshilmagan, harbiy mahbuslar lagerlaridan olib ketildi va urush davomida Shveysariyada boʻldi. Oʻtkazuv jarayoni (evakuatsiya)urushda qatnashayotgan davlatlar oʻrtasida kelishib olindi va Qizil xoch tomonidan tashkil etildi[4].

Urushlararo davrda Shveysariya mustaqilligi

Birinchi jahon urushi oqibatida urushlar oʻrtasidagi davrda Shveysariya oʻzining kengayishi mumkin boʻldi. Avstriyaning Vorarlberg shtatida 1920-yil 11-may kuni oʻtkazilgan referendumda ovoz berganlarning 80% dan ortigʻi davlatning Shveysariya Konfederatsiyasiga qoʻshilish taklifini qoʻllab-quvvatladi. Biroq, bu Avstriya hukumati, ittifoqchilar, Shveysariya liberallari, Shveyitsariya-Italiya va Shveysariya-fransuzlarning qarshiligi tufayli amalga oshmadi [5].

Biroq, Lichtenstein Qirolligi 1918-yilda Oʻz-oʻzini Avstriyadan chetlatishga muvaffaq boʻldi va Shveysariya bilan pul va bojxona ittifoqi imzolandi. 1920-yilda Shveysariya Millatlar ittifoqi qoʻshildi.

1934-yilda Shveysariya banklari toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinganidan soʻng. Bu nomsiz bank hisob raqamlariga imkon berdi, qisman nemislarga (shu jumladan yahudiylarga) yangi tashkil etilgan uchinchi qirol Reich tomonidan oʻz aktivlarini yashirish yoki himoya qilish imkonini berdi.

1936-yilda Vilhelm Gustloff Davos qamoqqa olinadi; u Shveysariyada natsistlar partiyasining „Auslands-organizatsiyasi“ rahbari edi. Shveysariya hukumati uni Germaniya uchun Devid Frankfurter qotilligida aybladi ekstraditsiya qilishni rad etdi. Frankfurter 18 yilga qamoqqa hukm qilindi, ammo 1945-yilda afv etildi.

1930-yillarda Yevropa gʻalati kuchayganida, shveytsariyaliklar oʻz siyosiy va harbiy holatini qayta koʻrib chiqishni boshlashdi. Ijtimoiy-demokratlar partiyasi oʻzlarining inqilobchi va harbiylarga qarshi nuqtai nazarlarini tashlab, tez orada mamlakat urush uchun qayta qurollanishni boshladi [6]. BGB Federal Kengashi raisi Rudolf Minger 1939-yilda urush boʻlishini bashorat qilgan edi. 1936-yildan boshlab u yashirincha katta mudofaa byudjeti moliyalashtirdi va urush obligatsiyalari tizimini yaratishni boshladi. Armiya kichikroq va yaxshiroq jihozlangan diviziya sifatida qayta tashkil etildi va harbiy xizmatga qabul qilinganlar uchun tayyorgarlik 3 oylik oʻquv jarayoniga uzaytirildi. 1937-yilda urush iqtisodiyoti asosini tashkil etildi. Uy-joylar oziq-ovqat va asosiy ehtiyojlarni ikki oylik taʼminotga ega boʻlishlari uchun qoʻllab quvatlantirildi. 1938-yilda Tashqi ishlar vaziri Giuseppe Motta Shveysariyani Millatlar ittifoqi chiqarib, mamlakatni oʻzining anʼanaviy betarafligini qayta tikladi.

Shuningdek, Shveysariya mustaqil milliy koʻrinishi va atrofdagi fashist davlatlarga oʻziga xos madaniyatini isbotlash uchun harakat qildi. Bu siyosat „Geistige Landesverteidigung“ yoki „ruhiy milliy mudofaa“ deb nomlandi. 1937-yilda hukumat Federal Chartlar muzeyini ochdi. Shveysariya nemis tilidan koʻproq foydalanish 1938 yilda milliy referendum bilan bir vaqtda yuz berdi, bu esa Benito Mussolini tomonidan janubiy Grison va Tisin harbiy lagerlarida italyan milliyligini qoʻzgʻatish urinishlariga qarshi kurashish uchun moʻljallangan harakat edi [6]. Oʻsha yilning dekabr oyida katolik-konservatsion kengash aʼzosi Filipp Etter hukumatga murojaat qilib, Shveysariya madaniyatini himoya qilishni qollab quvatlash soʻradi. Keyinchalik Geistige Landesverteidigung bu oʻzgarish, markalarda, bolalar kitoblarida va rasmiy nashrlar orqali namoyish eʼlon qilindi [1][6].

Shveysariya 1940 yildan 1944 yilgacha Axis kuchlari tomonidan boshqariladigan hudud bilan oʻralgan edi.
Milliy Redoubt mudofaa liniyalari rejasi

1939-yilda Ikkinchi Jahon urushi boshlanishi bilan Shveysariya darhol roʻy berishi mumkin boʻlgan bosqin uchun safarbar qila boshladi. Urush davriga oʻtishturgʻun kechdi va 1914-yilga qaraganda kamroq tortishuvlarga sabab boʻldi; mamlakat faqat uch kun ichida toʻliq safarbar qilindi.[7]. Parlament tezda 61 yoshli harbiy xizmatchi Anri Guisanni general etib tanladi va 3 sentyabrga qadar 430 000 jangovar qoʻshin va 210 000 ta yordamchi xizmatlar safarbar qilindi, ularning 10 000 nafari ayollar edi, garchi ularning aksariyati Phoney urushi paytida uylariga joʻnatildi. Eng koʻpi bilan 850 000 askar safarbar qilindi.

Urush paytida, Pan-germanist Neuordnung doktrinasida, Germaniya harbiy qoʻmondonligi tomonidan Tannenbaum operatsiyasi kabi batafsil bosqinchilik rejalari ishlab chiqilgan, ammo Shveysariya hech qachon hujum qilinmagan[7].Shveysariya iqtisodiy ustunlik va yaxshi kelajak uchun Germaniyaga harbiy qoʻrqitish qoʻllashga majbur boʻldi. Fashistlar tasirida boʻlgan Shveysariya Milliy Harakati siyosiy partiyasi (4,2 million kishidan hech qachon 4,000 dan ortiq aʼzosi boʻlmagan, ular 0,1 foizdan kam boʻlgan) tomonidan asosan Shveysariyaning milliy koʻrinishi, demokratiya va fuqarolik erkinliklari anʼanalari tufayli Germaniya bilan birlashish uchun harakatlar muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi[8]. Shveysariya matbuotlari uchinchi Reichni tanqid qilib, uning rahbarligidan tez-tez gʻazalandilar. Berlin Shveysariyani oʻrta asrdan qoldiq va uning aholisi isyonkor nemis deb tanqid qildi. Shveysariya harbiy strategiyasi chegaralarda turgʻun mudofaa strategiyasidan kuchsizlanish va quvib chiqish strategiyasiga oʻzgarib, Alp togʻida kuchli, yaxshi oʻringa-mavqega ega boʻldi. Ushbu munozarali strategiya asosan qoʻrqitish usullaridan biri edi. Fikrimizcha bu Isroilliklarni bosib olishning xarakatlarini koʻpayshtirish edi. Bosqin paytida Shveysariya armiyasi iqtisodiy markaz va aholi punktlari ustidan nazoratni oʻtkazib yuboradi, ammo Milliy Redubdagi muhim temir yoʻl aloqalari va oʻtish joylari ustidan nazoratni saqlab qoladi [2][8].

1941-yilda Shveysariyaning yetakchi fashist targʻibotchisiFrans Burri Xaynrix Ximmlerga xat yubordi, unda u Shveysariya uchun fashistlar davlat toʻntarishi muhimligini muhokama qildi. Burri oʻzi va hamkasblari „har qanday vaqtda harakatga tayyor“ ekanliklarini va 1800 kishidan iborat yarim harbiy guruhni Shveysariyaning barcha nemis tilida soʻzlashadigan harbiy lagerlarida joylashtirishga tayyorligini aytdi [9].

Shveysariya ikki tomondan hamkorlik qilish uchun asos boʻlgan va koʻpincha Axis va ittifoq kuchlari oʻrtasida aloqalarni himoya qiluvchi kuch sifatida xizmat qilgan. 1942-yilda Birlashgan Qoʻshma Shtatlar Strategik xizmatlar idorasi (OSS) Bernda tashkil etildi. Allen Dulles saʼy-harakatlari tufayli Gʻarbiy Evropada birinchi AQSh maʼlumotli xizmati paydo boʻldi. Mudofaalarning Italiyaga bostirib kelishida Shveysariyadagi Strategik xizmatlar idorasi Salerno va Korsiya va Sardiniya orollarini egallash uchun taktik harakatlarni boshqargan[10].

Shveysariyadagi jamoat va siyosiy munosabatlarga qaramay, Shveysariya armiyasidagi baʼzi yuqori martabali ofitserlar fashistlarga xayrixoh edilar: xususan polkovnik Artur Fonjallaz va polkovnik Eugen Bircher boshqargan Shvayzerischer Vaterl va Ndischer Verband. Suzanne uchun xatlar bilan (Fransiya: Lettres Suzanne, Lozanna, Shveysariya, 1949), Shveysariya jurnalist L. R. Savary retrospektiv bu maʼnoda qoraladi „ikkinchi Jahon urushi davrida Shveysariya xalqi haqida Gitlerizm yashirin taʼsiri, ular ostida boʻlish ongli emas edi“[11].

Hamkorlik uchun toʻqnashish

Shveysariya harbiy qonunida xiyonat va boshqa harbiy jinoyatlarga, masalan, dushman oldida harbiy xizmatdan qochish uchun oʻlim jazosi berildi. Ikkinchi jahon urushi paytida 33 kishi fashistlar uchun josuslik qilganlikda ayblanib oʻlimga hukm qilingan. Urush tugashidan oldin, hukm qilinganlardan 17 tasi oʻldirilgan. Liechtensteinlik bir kishidan tashqari, oʻldirilganlarning hammasi shveytsariyalik edi. Shuningdek, yuzlab boshqa insonlar Germaniya uchun josuslik qilganligi va milliy xavfsizlikka qarshi harakat qilganligi uchun qamoqqa olingan[12].

1946-yil yanvar oyida Shveysariya hukumati hamkorlik toʻgʻrisida hisobot chop etdi va bu hisobot Shveysariyaning tarixchisi Luc van Dongen soʻzlariga koʻra, jamoat xotirasiga xotira va mukammallik ohangini hamda toza vijdonni ato etdi. "Urushning oxiridan 1949-yil aprelgacha Shveysariya Federal Oliy sudi, Shveysariyaning betarafligi va mustaqilligini buzish va xiyonat qilishda ayblanuvchi 102 nafar shveytsariyalik fuqaroga qarshi oltita sud is oʻtkazdi. Baʼzi mahkumlarning ishini oʻz vaqtida oʻtkazmadilar. Martin Gutmannning aytishicha, sudlar Shveysariyaliklarning urush davridagi oʻtmishdagi qulay va sodda fikrini mustahkamlashga yordam bergan. Biroq, ular Shveysariya fashistlari harakatining asosiy shaxslarini targʻib qilib, fashizmdan haqiqiy milliy tozalashni tashkil etishdi. Waffen-SS-dagi koʻplab Shveysariyalik koʻngillilar kichikroq ayblovlar bilan sudlangan, shu jumladan harbiy xizmatdan qochish, xizmatni buzish va ruxsatsiz chegaradan oʻtish kabilardir[13].

1953-yilda ikki millatli nemis fuqaroligi boʻlgan Johannes Pauli Bisingen konsentratsion lagerida sodir etilgan jinoyatlar uchun sudga chiqdi. U nafaqat yetti nafar fashist jinoyatchisi ularning uchta sudlanganlardan biri boʻlgan. Barcha ishlar Shveysariya Jinoyat kodeksida koʻrsatilgan, ammo ularning alohida xususiyati hujjatlarida aniq berilgan. Shveysariya politsiyasi 1947-yilda Fransiyaliklardan Shveysariyaga qochib ketgan Pauli haqida xabar olgan edi. Urush jinoyatlariga aloqasi yoʻqligini inkor etgan Pauli dastlab dalillar yetishmagani sababli ozodlikka chiqarildi. Biroq, keyingi bir necha yil davomida prokurorlar unga qarshi dalillar va guvohlarning yigʻishgan edi. 1951-yilda Pauli soʻroq ostida ikki mahbusni oʻldirishda ishtirok etganini tan oladi. U shuningdek, 1945-yilda SS erkaklari oʻtkazib yuborilgan Offenburg qirgʻinida asosiy ishtirokchilaridan biri boʻlganligini aytadi. Biroq, oʻsha paytda bularning hech biri maʼlum emas edi. 1953-yilda u talonchilik uchun mahbusni oʻldirganligi va boshqa ikki mahbusni hukmsiz oʻldirgani uchun qotil deb topiladi va 12 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi. Pauli 1961-yilda qamoqdan ozod etilganidan song 1969-yilda vafot etdi. Tarixchi Martin Faustning aytishicha, Shveysariya fuqarolarining fashistlar urush jinoyatlariga qoʻshilishi „bu kungacha deyarli butunlay nemis tarixshunosligi va faqat shveytsariya tarixshunosligida yetarlicha koʻrilmagan mavzu“dir[14].

Nemislarning qonunbuzarliklari

Fashist Germaniya Shveysariya havo hududini qayta-qayta buzib kiradi. 1940-yilda Fransiyada boʻlgan jangda nemis samolyotlari kamida 197 marta Shveysariya havo hududini buzib kirdi[15] Bir nechta havo hodisalarida, Shveysariyaliklar 1940-yil 10-may va 17-iyun oʻrtasida 11 ta Luftwaffe samolyotlarini urib tushurdilar[1]. Germaniya 5-iyun kuni diplomatik ravishda va 19-iyun kuni ikkinchi notasi bilan norozilik bildirgan. Gitler nemis uchuvchilarini oʻldirish uchun nemis asboblaridan foydalanilganini koʻrganida, ayniqsa gʻazabga toʻlgan edi. U ular „boshqa tarzda“ javob berishini aytdi[1].20-iyun kuni Shveysariya havo kuchlariga Shveysariyaning havo hududini buzgan samolyotlarni toʻxtatishni buyurdi. Shveysariya jangchilari oʻrniga, gʻarq qiluvchi samolyotlarni Shveysariyaning aeroportlarida tushib qolishga majburlashdi. Samolyotga qarshi birliklar hali ham faoliyat yuritmoqda. Keyinchalik Gitler va Hermann Göring Shveysariya aeroportlarini yoʻq qilish uchun sabotajlarni yubordilar, ammo ular zarar yetkazishdan oldin Shveysariya qoʻshinlari tomonidan qoʻlga olingan edi[16]. Urush davomida Shveysariya shimoli chegarasida nemis va shveytsariya qoʻshinlari oʻrtasida bahslar yuz berdi. [citation needed]

Qoʻshma Shtatlar tomonidan qoʻllaniladigan bombalar va Zoʻravonliklar

Ittifoqchi samolyotlari Ikkinchi jahon urushi davomida Shveysariya havo hududiga kirib keldi. Jami 6304 ta ittifoqchi samolyotlar urush paytida Shveysariya havo hududini buzib oʻtgan [17].

Italiya va Germaniya ustidan boʻlgan tekshuruvlarda qayd etilishicha baʼzi zararli ittifoqchi bombardimonchilar Shveysariya havo hududini qasddan buzgan va urush mahbuslariga aylanishdan koʻra Shveysariyaning internatsiya koʻproq rozi boʻlgan. Shu yoʻsin 100 dan ortiq ittifoqchi samolyot va ularning ekipajlari qamoqqa olingan. Keyinchalik ular urush tufayli sayyohlarning yetishmasligi sababdan boʻshagan turli mehmonxonalarga joylashtirilgan va urush tugashiga qadar saqlangan. 1944-yil iyun oyida Alliedlarning Normandiyaga bostirib kelgani uchun kamida 940 nafar amerikalik samolyotchi Fransiyaga qochishga uringan, ammo Shveysariya hukumati 183 nafar harbiy qochoqlarni ushlab qoldgan. Ushbu samolyotchilar orasida 160 dan ziyod kishilar Lucerna yaqinida joylashgan va fashizm tarafdori Shveysariyalik ofitser Andre Beguin boshchiligidagi Wauwilermoos deb nomlangan Shveysariyaning mahbuslar lagerida qamoqda edilar. Amerikalik qochoqlar 1944-yil noyabr oyida AQSh Davlat departamenti tomonidan Shveysariya hukumatiga qarshi namoyishlar boʻlib, oxir-oqibat ularning ozod etilishini taʼminlagan vaqtgacha Wauwilermoosda qolishdi[18]. Berndagi Amerika harbiy attachélari 1944-yilda Shveysariya tashqi ishlar vaziri Marsel Pilet-Golazni "AQSh aviatorlariga qilingan yomon munosabatlar Germaniyada bombardimon paytida „navigatsiya xatolariga“ olib kelishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi"[19].

Shveysariya ham urush paytida ittifoqchilar tomonidan bombardimonlardan azob chekkan. Bu 284 kilometr uzoqlikda joylashgan nemis shahar Ludwigshafen am Rheinga xato qilib oʻtilgan oʻqlar edi; qirq kishi oʻlgan va ellikdan ortiq binolar vayron qilingan, shu jumladan, Germaniyada samolyotga qarshi oʻqqa tutishlar, toplarga egalik qilishlarr va Bf 109 qismlarini ishlab chiqaradigan kichik fabrikalar guruhi edi[20][21].

Bomba Shveysariyaning ittifoqdosh havo hududini buzganlik uchun koʻrsatgan yumshoqligini cheklab qoʻydi. Oxir-oqibat, muammo shu qadar yomonlashdiki, ular Axis yoki ittifoqdosh samolyotlar tomonidan buzilganligi va Amerika samolyotlariga vakolatli hujumlar uchun bardoshlik siyosatini nolga tenglashtirildi[22]. Ushbu notoʻgʻri portlashlar qurbonlari Shveysariya fuqarolari bilan cheklanib qolmay, balki shveytsariyalik jangchilar tomonidan urib tushirilgan tez-tez chalkash Amerika ekipajlari va amerikalik aviachilar tomonidan urib tushirilgan bir nechta shveytsariyalik jangchilar ham bor edi. 1945-yil fevral oyida Shtayn am Reyn, Vals va Rafz ustiga tashlangan ittifoqchi bombalar tomonidan 18 tinch aholi halok boʻldi. Tortishuvlarga eng qaqshatqich voqea 4-mart 1945 kuni kelib, Bazel va Zekatkrich tasodifan Amerika samolyot tomonidan bombardimon qilindi [23]. Basel temir yoʻl stantsiyasiga hujum yoʻlovchi poezdni yoʻq qilishga olib keldi, ammo hech qanday qurbonlik xabar berilmadi; B-24 Liberator bombasi Zürix ustidan tashlandi, ikkita bino yoʻq qilindi va besh fuqaro oʻldi. Ekipaj Germaniyadagi Freiburg hujum qilayotganlariga ishonishlarini taʼkidladi . Jon Helmrixning aytishicha, uchuvchi va navigator imkoniyatni tanlaganida „u maqsadga erishgan marshallingni, maqsadga erishmoqchi boʻlgan shaharni va hatto maqsadga erishayotgan mamlakatni ham yoʻqotdi“.

Shveysariyaliklar, garchi biroz shubhali boʻlsa-da, bu betaraflikning buzilishini „baxtsiz hodisalar“deb hisoblashdi. Qoʻshma Shtatlarga bitta samolyot majbur qilinishi va ularning ekipajlariga hali ham boshpana izlashga ruxsat berilishi haqida ogohlantirildi, havo maydonini buzgan bombardimonchilar esa ushlandi. Amerikalik siyosatchilar va diplomatlar ushbu hodisalar natijasida etkazilgan siyosiy zararni minimallashtirishga harakat qilsalar, boshqalari dushmanroq qarashdi. Baʼzi katta qoʻmondonlar Shveysariya „nemis xayrixohlari bilan toʻla“ boʻlgani uchun uni bombardimon qilishga loyiq deb taʼkidladilar[24]. AQSh armiyasi havo kuchlari bosh qoʻmondoni general Genri H. Arnold hatto targʻibot gʻalabasini qoʻlga kiritish uchun Shveysariya ustidan qoʻlga olingan ittifoqchi samolyotlarni uchayotgan nemislarning oʻzlari deya taxmin qilishgan[25]

1943-yildan boshlab Shveysariya Amerika va Britaniya samolyotlarini toʻxtatdi, asosan bombardimonchilar, Shveysariyani toʻqqiz marta maqsadsiz porvoz, olti marta Shveysariya havo kuchlari jangchilar tomonidan ogohlantirish va toʻqqiz marta flak orqali urib tushirish kuzatildi. Oʻttiz olti ittifoqchi havo kemasi urib tushirildi. 19431 yil 1-oktyabrda Bad Ragaz yaqinida birinchi amerikalik bombardimonchi urib tushirildi, faqat uch kishi omon qoldi. Ofitserlar internirlangan Davos va airmen Adelboden. Bernda joylashgan AQSh harbiy razvedka guruhining vakili Barnuell Legge (AQSh harbiy attach Shveysariyaga) askarlarga qochmaslikni buyurdi, ammo ularning aksariyati buni diplomatik hazil deb oʻylashdi va uning iltimosiga eʼtibor bermadilar[26][27][28].

Yahudiy qochoqlar

Ella Maillartrning Shveysariyadagi yahudiy qochoqlar haqidagi maqola, 1938-yil, Shveysariya yahudiy muzeyi toʻplamida

Germaniya bilan chegaradosh betaraf davlat sifatida Shveysariya fashistlardan qochgan qochoqlarni qabul qilish uchun nisbatan qulay hudud edi. Shveysariyaning qochqoqlar toʻgʻrisidagi qonunlari, ayniqsa Germaniyadan qochgan yahudiylarga nisbatan qatʼiy edi va Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan beri bu bahs-munozaralarga sabab boʻldi. 1933-yildan 1944-yilgacha qochoqlar uchun boshpana faqat siyosiy faoliyati tufayli shaxsiy xavf ostida qolganlarga berilishi mumkin edi; irqi, dini yoki etnik kelib chiqishi sababli tahdid ostida boʻlganlarnibundan mustasno edi[29]. Buning dalili sifatidaShveysariya 1933-yildan 1945-yilgacha faqat 644 kishiga boshpana bergan; shundan 252 tasi urush davrida qabul qilingani keltirish mumkin[29]. Boshqa barcha qochoqlar alohida lagerlar tomonidan qabul qilingan va ularga turli ruxsatnomalar, jumladan, lagerlarda yashashga, lekin ishlamaslikka ruxsat beruvchi „tolerantlik ruxsatnomasi“ berilgan. Urush davomida Shveysariya 300 000 qochoqni qabul qildi . Ulardan 104 000 nafari Gaaga konventsiyalarida bayon etilgan betaraf davlatlarning huquq va majburiyatlariga muvofiq qabul qilingan xorijiy qoʻshinlar edi. Qolganlari chet el fuqarolari boʻlib, ular qabul qilingan yoki lager hokimiyati tomonidan tolerantlik yoki yashash uchun ruxsatnoma olgan. Qochoqlarga ish bilan shugʻullanishga ruxsat berilmagan. Qochoqlarning 60 ming nafari fashistlar taʼqibidan qochgan tinch aholi vakillari boʻlgan. Bu 60 000 kishidan 27 000 nafari yahudiy edi [29]. Bu mavzudagi rasmiy Shveysariya bayonotida asosan Shveysariyaning saxiyligi va bagʻrikengligiga etibor berilib, qochqoqlar esa yuk sifatida tasvirlangan. Bu munosabatni Ella Maillartning Londondagi „Haftalik“ jurnali uchun 1938-yilgi maqolasida aniq koʻrish mumkin. 10 000 dan 24 000 gacha yahudiy fuqarolik qochoqlarga kirishga ruxsat berilmagan[29]. Bu qochqinlarga „taʼminot kamaymoqda“ degan daʼvo bilan kirishga ruxsat berilmagan. Kirish rad etilganlarga Shveysariya hukumati vakili: „Bizning kichik qutqaruv qayigʻimiz toʻlgan“, deb takidlagan. Urush soʻngida boshiga qaraganda Shveysariyada yahudiylar soni 18 000 dan 28 000 gacha, umumiy aholisi esa 4 millionga yetgan edi [15][30]. Urushning oxiriga kelib, Shveysariyada barcha toifadagi 115 000 dan ortiq qochoqlarni qidiruvchilar bor edi, bu bir vaqtning oʻzida qochqinlarning maksimal sonini anglatgan[29].

Berndagi Polsha elchixonasi tomonidan boshqariladigan qochqinlarga yordam tarmogʻi; Ładoś guruhi . Ushbu tashabbusi orqali minglab yahudiylarni Lotin Amerikasidagi shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarni berish orqali ularni oʻlimdan qutqarib qoldi. Biroq, barcha harakatlar muvaffaqiyatli boʻlmadi va tarmoq Shveysariya hukumati tomonidan fosh etillib va yoʻq qilindi [31].

Shveysariyaning yahudiy qochqinlarga munosabati Holokost olimlari tomonidan tanqid qillingan. 1999-yilda xalqaro tarixchilar guruhi Shveysariyani „Xolokostga sherik boʻlganlikda aybdor“ deb eʼlon qildi, chunki u minglab qochgan yahudiylarni qabul qilishdan bosh tortgan va buning oʻrniga ularni fashistr qoʻliga muqarrar olim uchun qaytarib yuborish deb baholashdi [32].

Harbiy asirlarga tarqatish uchun posilkalar va kitoblar tayyorlanayotganini aks ettiruvchi Xalqaro taʼlim byurosi arxividan olingan fotosurat.

Shveysariya, shuningdek, qochib ketgan Ittifoq harbiy asirlari, shu jumladan Oflag IV-C (Colditz)ga boshpana vazifasini bajargan [33].

Himoya kuĉhlari vakolati

Urush paytida har bir qaysi davlat xalqaro huquqda, xususan 1899-1907-yillardagi Gaaga konvensiyalarida koʻrsatilgan „vakolatlar“ orqali diplomatik manfaatlarini himoya qilish uchun mustaqil betaraf uchinchi tomonga tayandi. Ikkinchi jahon urushida Shveysariya, maʼlum darajada Qoʻshma Shtatlar bu rollarni ikkala tomon uchun ham bajardilar. 1941-yil oxirida AQSh urushga kirganidan soʻng, Shveysariya uning vakolatlarini ham oʻz zimmasiga oldi. Shveysariya diplomatlari Germaniyaning Buyuk Britaniya, AQSh, Yugoslaviya, Turkiya Gollandiya Indoneziyadagi manfaatlarini himoya qilish vakolatiga ega edilar. Shveysariya yana Germaniya, Fransiya, Italiya, Vengriya, Ruminiya va Yaponiyadagi Britaniya manfaatlarini himoya qildi. U Vichi Fransiyaning Britaniya, AQSh, Italiya, Misr va Braziliyadagi manfaatlarini ham himoya qilgan. Bu Italiyaning Misr va Braziliyadagi manfaatlarini himoya qilishnitaminladi. U AQShning Germaniya, Fransiya, Italiya, Yaponiya, Xitoy va Daniyadagi manfaatlarinida himoya qildi. Shu bilan birga Yaponiyaning Buyuk Britaniya, Misr va Argentinadagi manfaatlarini himoya qildi. Diplomatlar bu davlatlar boʻylab sayohat qilib oʻn minglab dushman davlatida qamalib qolgan odamlarga oʻz vatanlariga qaytishlariga imkon berdi. Shveysariya diplomatlari yana yopiq dushman elchixonalarini ham nazorat qilgan. Harbiy asirlarni, ayniqsa kasal va yaradorlarni himoya qilish alohida ahamiyatga ega bolgan [34].

Harbiy asirlarga ilmiy yordam xizmati (SIAP)

1939-yilda Jenevada joylashgan Xalqaro Taʼlim Byurosi (IBE) tomonidan taʼlim masalalariga bagʻishlangan xalqaro tashkilot Harbiy asirlarga ilmiy yordam xizmati (SIAP) tashkil etildi. Loyihani dastlab Shveysariya Federal Kengashi tomonidan moliyalashtirilgan va Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi (XQXQ) bilan hamkorlikda SIAP Ikkinchi Jahon urushi davrida harbiy asirlarga yarim milliondan ortiq kitoblar taqdim etgan bundan tashqari qamoq lagerlarida taʼlim oʻquv guruhlarini tashkil etib taʼlim imkoniyatlarini yaratgan [35].

Fashistlar Germaniyasi bilan moliyaviy munosabatlar

Shveysariya savdosi ittifoqchilar va Axis tomonidan blokada qilingan. Har bir tomon Shveysariyaga boshqa bilan savdo qilmaslik uchun ochiqchasiga bosim oʻtkazgan. Iqtisodiy hamkorlik va Uchinchi Reichga qarz berish bosqinchilik ehtimoli va boshqa savdo sheriklarining mavjudligiga qarab oʻzgarib turardi. 1942-yilda Vichy Fransiya orqali oʻtadigan muhim temir yoʻl aloqasi uzilib, Shveysariya butunlay Axis bilan oʻralganidan keyin imtiyozlar oʻzining eng yuqori choʻqqisiga chiqdi. Shveysariya oziq-ovqatning yarmini va deyarli barcha yoqilgʻisini savdosiga tayangan; Biroq, Shveysariya Germaniya va Italiya oʻrtasidagi muhim Alp togʻ tizmasi boʻylab oʻtuvcchi temir yoʻl tunnellarini boshqargan va havo hujumidan nisbatan xavfsiz boʻlgan yerlarda sezilarli elektr energiyasini ishlab chiqarish muofiq boʻlgan. Urush davrida Shveysariyaning eng muhim eksport maxsuloti nozik dastgohlar, soatlar, zargarlik buyumlari (bomba koʻrish joylarida ishlatiladigan), elektr energiyasi va sut mahsulotlari edi. 1936-yilgacha Shveysariya franki dunyodagi yagona asosiy erkin almashtirsa boʻladigan valyuta edi [36], va ittifoqchilar ham, nemislar ham Shveysariya Milliy bankiga katta miqdorda oltin sotgan. 1940-1945-yillarda Germaniya Reyxsbanki Shveysariya banklariga 1,3 milliard frank (2019-yildagi inflyatsiyaga moslashtirilgan taxminan 18 milliard frank) qiymatidagi oltinni Shveysariya franki va boshqa xorijiy valyutalar evaziga sotdi, ular strategik ahamiyatga ega Volfram kabi materiallarni va betaraf mamlakatlardan neft sotib oldi[29]. Bu oltinlar almashtirilgan yuz millionlab franklar bosib olingan mamlakatlarning markaziy banklaridan talon-taroj qilingan pulga aylantirilgan oltinlari edi. Sharqiy Yevropadagi Holokost qurbonlaridan olingan jami 581 ming franklik „Melmer“ oltin Shveysariya banklariga sotilgan[29].

Shveysariya Milliy banki oltin operatsiyalari 1-sentyabr 1939-yil uchun 30-iyun 1945

(CHF millionlarida)[29][a]
tomonlar olish sotish sof foyda
AQSH 2242.9 714.3 1528.7
BUYUK BRITANIYA 668.6 0 668.6
Kanada 65.3 0 65.3
Germaniya 1231.1 19.5 1211.6
Italiya 150.1 0 150.1
Yaponiya 0 5 −5.0
Portugaliya 85.1 536.6 −451.5
Ispaniya 0 185.1 −185.1
Ruminniya 9.8 112.1 −102.3
Vengrya 0 16.3 −16.3
Slovakiya 0 11.3 −11.3
Turkiya 0 14.8 −14.8
Argentina 32.7 0 32.7
Fransiya 193.2 0 193.2
Gretsiya 0.5 0 0.5
Shvetsiya 77.5 3 74.5
BIS 61.5 18.3 43.2
Bozor 71.6 667.8 −596.2
konfedaratsiya 269.3 1087.9 −818.6
Federal Mint 42.5 45.8 −3.3

1990-yillarda Bruklin, Nyu-York yahudiylarning Holokost davridagi bank hisoblaridagi aktivlari boʻyicha qoʻzgʻatilgan sud daʼvosi boʻyicha tortishuv Shveysariya hukumatini Shveysariyaning fashistlar rejimi bilan oʻzaro munosabatlari boʻyicha eng soʻnggi va nufuzli tadqiqotni olib borishga undadi. Bergier komissiyasi deb nomlanuvchi ushbu mustaqil xalqaro olimlar guruhining yakuniy hisoboti [29] 2002-yilda chop etilgan [37] va Shveysariyaning Ikkinchi jahon davrida fashistlar tomonidan talon-taroj qilingan sanʼatni sotish va oʻtkazishda Jahon urushi davrida asosiy markaz sifatidagi hujjatlashtirilga [38].

Shveysariyaning qurol, oʻq-dorilar va sigortalar eksporti (minglab CHF) 1940–1944 [29]

Ittifoqchilarning bosimi ostida 1943-yil dekabr oyida ayrim tovarlar va oziq-ovqat mahsulotlarini olib kirish va olib chiqish uchun kvotalar joriy etildi va 1944-yil oktyabr oyida oʻq-dorilar savdosi toʻxtatildi. Hech qanday qoʻshin yoki „urush yuklari“ oʻtkazilmasligi kerak edi. Biroq, Germaniya, Italiya va bosib olingan Fransiya oʻrtasida temir yoʻl orqali yuk tashish davom etdi. Shveysariya boʻylab urushdan oldin yiliga 6 million tonnaga yaqin Shimoliy-Janubiy tranzit savdosi 2,5 million tonnadan oshdi. Shveysariya, Germaniya Italiyaga koʻmir tashish yoʻlini toʻsib qoʻygan taqdirda zarur boʻlgan koʻmirni yetkazib berishni toʻxtatib qoʻyishidan xavotirda edi, Ittifoqchilar esa, baʼzi rejalarga qaramay, Shveysariya bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolishni hohlagani uchun hech qanday chora koʻrmadilar [39].1939-1945-yillarda Germaniya Shveysariyaga 10 267 000 tonna koʻmir eksport qildi. 1943-yilda ushbu import hajmi Shveysariyaning elektr energiya ehtiyojlarining 41% ni taʼminladi. Xuddi shu davrda Shveysariya Germaniyaga 6 077 000 tonna koʻmir ehtiyojida elektr energiyasini sotdi [40].

Shuningdek qarang

  • Shveysariya Ikkinchi jahon urushi qurollari roʻyxati
  • Ikkinchi jahon urushidagi Shveysariya samolyotlari roʻyxati
  • Ikkinchi jahon urushi davrida neytral kuchlar

Izohlar

  1. ↑ Purchases and sales made by the Swiss National Bank to the listed counterparty.

Manbalar

  1. ↑ Stackelberg. The Nazi Germany Sourcebook: An Anthology of Texts Stackelberg: . Routledge, October 3, 2003 — 31-bet. ISBN 978-0-203-46392-5. 
  2. ↑ „Gefallen 1916 an der Dreisprachenspitze“ (de). www.suedostschweiz.ch. 2019-yil 29-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 9-dekabr.
  3. ↑ „Introduction“. 2008-yil 2-noyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  4. ↑ „Switzerland's forgotten role in saving World War One lives“. bbc.com. BBC (2016-yil 30-may). Qaraldi: 2016-yil 30-may.
  5. ↑ „C2D - Centre for Research on Direct Democracy“. c2d.ch. 2011-yil 6-iyulda asl nusxadan arxivlangan.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Church, Clive H.; Head, Randolph C. (2013), „The shocks of war, 1914–1950“, A Concise History of Switzerland, Cambridge Concise Histories, New York: Cambridge University Press, 209–223-bet, ISBN 978-0-521-14382-0
  7. ↑ 7,0 7,1 "Letʼs Swallow Switzerland" by Klaus Urner (Lexington Books, 2002) Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "swallow" defined multiple times with different content
  8. ↑ 8,0 8,1 Switzerland, National Socialism, and the Second World War. Final Report. (Report). Zürich, Switzerland: Pendo Verlag GmbH. 2002. ISBN 3-85842-601-6. https://www.uek.ch/en/index.htm. 
  9. ↑ Tribelhorn, Marc. „Der Schweizer Hetzer, der den "Anschluss" an Nazi-Deutschland forderte“ (de-CH). Neue Zürcher Zeitung (2018-yil 6-may). Qaraldi: 2024-yil 12-fevral.
  10. ↑ Bruce L. Brager (2006). The Office of Strategic Services (Wayback Machine saytida 2019-02-02 sanasida arxivlangan). MilitaryHistoryOnline.com. Retrieved January 17, 2016.
  11. ↑ Chevallaz, Georges André. The challenge of neutrality: diplomacy and the defense of Switzerland. Lexington Books, 2001. ISBN 978-0-7391-0274-9. 
  12. ↑ Peter Noll: Landesverräter. 17 Lebensläufe und Todesurteile 1942–1944. Huber, Frauenfeld 1980, ISBN 3-7193-0681-X.
  13. ↑ Gutmann, Martin R.. Building a Nazi Europe. Cambridge University Press, 2018-12-20 — 199–201-bet. ISBN 978-1-316-60894-4. 
  14. ↑ Rosch. „Kriegsverbrecher - Der KZ-Führer mit dem Schweizer Pass: Johannes Pauli, ein Leben mit Gewalt“ (de). bz Basel (2020-yil 31-may). Qaraldi: 2023-yil 26-noyabr.
  15. ↑ 15,0 15,1 The Neutrals by Time Life (Time Life Books, 1995) states 25,000
  16. ↑ Essential Militaria, Nicholas Hobbes, 2005
  17. ↑ de:Schweizer Luftwaffe#Im Zweiten Weltkrieg
  18. ↑ Dwight S. Mears, "The Catch-22 Effect: The Lasting Stigma of Wartime Cowardice in the U. S. Army Air Forces, " The Journal of Military History 77 (July 2013): 1037–43.
  19. ↑ Olivier Grivat. „POW medal recognises US aviators' suffering“. swissinfo (2013-yil 11-fevral). Qaraldi: 2015-yil 23-oktyabr.
  20. ↑ „Stadtarchiv Schaffhausen: Willkommen beim Stadtarchiv Schaffhausen“. stadtarchiv-schaffhausen.ch.
  21. ↑ „Military Agency Records“. National Archives (2016-yil 15-avgust).
  22. ↑ Regan, Geoffrey. Blue on Blue — A History of Friendly Fire. Avin Books, New York, 1995.
  23. ↑ Halbrook, Stephen. Target Switzerland: Swiss Armed Neutrality in World War II. Da Capo Press, 2003 — 224-bet. ISBN 0-306-81325-4. 
  24. ↑ Prince, Cathryn. Shot from the sky : American POWs in Switzerland. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 2003 — 179-bet. ISBN 1-55750-433-4. 
  25. ↑ Petersen, Neal. From Hitler's Doorstep: the Wartime Intelligence Reports of Allen Dulles, 1942–1945. University Park, Pennsylvania: Penn State Press, 1996 — 398-bet. ISBN 0-271-01485-7. 
  26. ↑ Franz Kasperski. „Abgeschossen von der neutralen Schweiz“ (de). Schweizer Radio und Fernsehen SRF (2015-yil 7-sentyabr). Qaraldi: 2015-yil 23-oktyabr.
  27. ↑ „Forced Landing“. climage.ch. Qaraldi: 2015-yil 23-oktyabr.
  28. ↑ „Gedenkstein für Internierten-Straflager“ (de). Schweiz aktuell (2015-yil 23-oktyabr). Qaraldi: 2015-yil 23-oktyabr.
  29. ↑ 29,00 29,01 29,02 29,03 29,04 29,05 29,06 29,07 29,08 29,09 Bergier, Jean-Francois; W. Bartoszewski; S. Friedländer; H. James; H. Junz; G. Kreis; S. Milton; J. Picard et al. (2002). "Final Report of the Independent Commission of Experts Switzerland – Second World War". Zürich: Pendo Verlag GmbH. pp. 107. ISBN 3-85842-603-2. http://www.uek.ch/en/schlussbericht/synthesis/ueke.pdf. 
  30. ↑ Switzerland from the Shoah Resource Foundation accessed February 4, 2009
  31. ↑ Lubrich, Naomi. Passports, Profiteers, Police: A Swiss War Secret (de, en). Basel: edition clandestin, 2021. ISBN 978-3-907262-09-2. 
  32. ↑ Drozdiak, William. „Panel Finds Switzerland Complicit in Holocaust“. The Washington Post (1999-yil 10-dekabr). Qaraldi: 2022-yil 14-yanvar.
  33. ↑ Reid, Pat The Colditz Story, The Latter Days at Colditz
  34. ↑ Leo Schelbert. „Linking the Hideously-Sundered Nations“ Neutral Switzerland as Protecting Power" in Leo Schelbert, ed., Switzerland Under Siege 1939-1945: A Neutral Nationʼs Struggle for Survival (2000) pp 153-182, at p. 156-159.
  35. ↑ Avanzini, Guy. The International Bureau of Education in the service of educational development. UNESCO, 1979 — 51, 80-bet. ISBN 92-3-101733-0. 
  36. ↑ Eichengreen, Barry. Currency Convertibility: The Gold Standard and Beyond, May 16, 1996. ISBN 978-0-203-98429-1. 
  37. ↑ Independent Commission of Experts Switzerland – Second World War. „Switzerland, National Socialism and the Second World War Final Report“. Independent Commission of Experts Switzerland – Second World War. Qaraldi: 2017-yil 25-iyun.
  38. ↑ Laird. „A race against time Swiss urged to provide missing links to Nazi-looted art“. LootedArt.com (2013-yil 7-noyabr). Qaraldi: 2017-yil 25-iyun.
  39. ↑ Helmreich, Dr. Jonathan E. (Summer 2000). „The Diplomacy of Apology: U.S. Bombings of Switzerland during World War II“. Aerospace Power Journal. May 5, 2007da asl nusxadan arxivlandi.
  40. ↑ Golson, p. 294

Qoʻshimcha maʼlumotlar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jahon_urushlari_davrida_Shveytsariya" dan olindi