Jahonoro begim
| Жаҳоноро бегим | |
|---|---|
| Таваллуди |
1614 |
| Вафоти |
1681 Деҳли, Бобурийлар империяси (ҳозирги Ҳиндистон) |
| Фуқаролиги | Бобурийлар империяси |
| Касби | Сиёсатчи, шоира |
| Унвони | Бобурийлар маликаси, Подшоҳ бегим (Биринчи хоним, Бош малика), Соҳибат аз-Заманий (Замон хоними) |
| Отаси | Шоҳ Жаҳон |
| Онаси | Мумтоз Маҳал бегим |
Жаҳоноро бегим (Жаҳон оро бегим) (1614, Ажмир — 1681, Деҳли) — Темурийлар ва бобурийлардан бўлган малика, шоира. Шоҳ Жаҳоннинг катта қизи. Онаси — Мумтоз Маҳал бегим.
Шоҳ Жаҳон даврида
Жаҳоноро бегим 1614-йили Ажмирда тугъилган. Шоҳ Жаҳоннинг тахтга оътириш маросимида Жаҳон Оро бегим 14 ёшда эди. Отаси унга 40 минг дона ёқут жавоҳир инъом этиб, яна йилига 600 минг рупия миқдорида нафақа белгилаган эди[1]. Мумтоз Маҳал бегим оълим олдидан оъз болалари билан видолашаркан, Шоҳ Жаҳоннинг аҳволидан хабардор боълиб, унга гъамхоърлик қилиб туришни катта қизи Жаҳоноро бегим зиммасига юклайди[2]. Онаси вафот этганда Жаҳоноро Бегим 17 ёшда бўлиб, онасининг васиятига кўра шоҳ оиласини бошқариш унинг зиммасига тушган[3]. Унинг саройда оброъ-эътибори орта бориб, аста-секин онаси Мумтоз Маҳал бегимнинг мавқеини эгаллай бошлади[1].
Фаолияти ва ижоди
Ҳусн-латофатда, ақл-идрокда ва илму одобда беназир бўлган. Жаҳоноро Бегим оилада ака-укалар ўртасидаги келишмовчиликлар, ҳатто отаси билан укаси Аврангзеб ораларида келиб чиқадиган можароларни усталик билан бартараф қилган. Жаҳоноро Бегим салтанат ишларини бошқариш, ички ва ташқи сиёсат ҳамда дипломатия масалаларида отасига ўзининг оқилона маслаҳатлари билан ёрдамлашган. Салтанат сиёсатига таъсир қила олган ва катта имтиёзларга эга бўлган. Меъморлик, ободонлаштириш ишларига раҳнамолик қилган. Аграда қурилган жоме масжидининг тарҳини Жаҳоноро Бегим чизган. Шунингдек, Деҳли, Сурат, Амбола, Беҳал ва Панипат шаҳарларида карвонсаройлар қурдирган. Лоҳурда катта боғ, Кашмирда „Пари Маҳал“ (Парилар саройи) бунёд эттирган. Шахдхонободда Алимардонхон ариғини қаздириб, нақшинкор ҳовуз қурдирган. Жаҳоноро Бегим ғазаллар, илм-фан бобида эса „Рисолайи Соҳибия“ („Дўстлик ҳақида рисола“) номли асар ёзган[3].
Тахт учун курашлар даври
Жаҳоноро бегим билан акаси Доро Шукуҳ бир-бирларига оъта меҳрибон боълиб, тахт учун курашларда катта акаси Доро Шукуҳни қўллаб-қувватлаган[2]. 1658-йили тахт талашган Аврангзеб Оламгир оъз акаси Доро Шукуҳни магълубиятга учратиб, укаси Мурод Бахшни зиндонга ташлайди. Бемор, хаста отаси Шоҳ Жаҳонни ҳибсга олиб, Аградаги „Қизил қалъа“ номли саройда назоратда сақлайди. Укаси Аврангзебнинг хатти-ҳаракатларидан норози боълган Жаҳон Оро бегим мамлакатни ака-укалар оъртасида тақсимлашни, жумладан Доро Шукуҳга — Панжобни, Мурод Бахшга — Гужаротни, Шоҳ Шужога — Банголни, Аврангзебнинг катта оъгъли (зиндонда эди) Муҳаммад Султонга — Деканни боълиб беришни маслаҳат беради. Аммо, Аврангзеб бу таклифни қабул қилмайди[1].
Аврангзеб даврида
Жаҳоноро бегим 1658-йилдан то 1666-йилгача Қизил қалъа қасрида маҳбусликда ётган отаси Шоҳ Жаҳоннинг хизматида боълади. 1666-йилда Шоҳ Жаҳон маҳбусликда Мумтоз Маҳал бегим учун қурдирган Тож Маҳал мақбарасидан коъз узолмай, қизи Жаҳоноро бегим қоълида ҳаётдан коъз юмди. Отаси вафотидан кейин Аврангзеб билан ярашиб олади ва ўзининг отаси давридаги сиёсий мавқейи ва имтиёзларини тиклайди. Аврангзеб Жаҳоноро бегимни жуда ҳурмат қилган. Жаҳоноро бегим сиёсий масалаларда маслаҳат бериб, ҳатто ўз эътирозларини эркин билдира олган. Жаҳоноро бегим гарчи шоҳ қизи боълса-да, табиатан камтар ва олий ҳимматлилиги туфайли бойлик ҳамда шон-шуҳратларга қизиқмаган[1].
Вафоти
Жаҳоноро бегим 1681-йилда олтмиш етти ёшида вафот этди. Деҳлидаги Зарзари Бахш қабристонига дафн этилган[3]. Ҳар ҳолда, оъзининг васиятига мувофиқ боълса керак, қабрига қоъйилган оддий қабр тошига шундай байт ёзилган:
„Ба гъайри сабза напоъшад касе мазори маро,
Ки қабрпоъши гъарибон-ҳамин гиёҳ бас аст.“
Мазмуни: „Яшил майсадан оъзга ҳеч ким қабримни ёпмасин, токи гъариблар қабрини ёпмоқ учун шу гиёҳнинг оъзи кифоядир“[1].
Манбалар
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |