Ziyosfera

Jamal Omarova

Жамал Мукашевна Омарова (1912-йил 8-март, Янгийўл, Россия империяси – 1976-йил 15-сентябр, Олмаота, Қозоғистон ССР) – қозоқ совет қўшиқчиси, СССР халқлари қўшиқлари ижрочиси. 1937—1976-йилларда – Қозоғистон филармониясининг солисти. Қозоғистон ССР халқ артисти (1943). Қозоғистон мадҳиясига айланган „Менинг Қозоғистоним“ (қозоқча: Менің Қазақстаным, Менıñ Қазақстанйм) қўшиғининг биринчи ижрочиси.

Жамал Мукашевна Омарова
Таваллуди 1912-йил 8-март
Кауфман темир йўл бекати (Тошкент яқинида)
Вафоти 1976-йил 15-сентябр
Олмаота, Қозоғистон ССР
Касби Ашулачи
Фуқаролиги SSSR bayrogʻi СССР

Таржимаи ҳоли

1912-йилда Россия империясининг Туркистон темир йўлининг Кауфман бекатида 1920-йиллар охирида коллективлаштириш даврида мулкдан маҳрум бўлган маҳаллий ишлаб чиқарувчининг бадавлат оиласида туғилган. Катта жуз қозоқларининг санчқили уруғининг балиқши тармоқғидан[1].

Мактабда бадиий ҳаваскорлик жамоасида қўшиқ куйлашни бошлаган, Қурманбек Жандарбековнинг эътиборига тушган, унинг ёрдами билан 1925-йилда Тошкентда бўлиб ўтган Ўрта Осиё болалар Олимпия ўйинларида қатнашиб, Гран-прини қўлга киритган ва 16 ёшидан бошлаб Тошкент радиосида чиқишлар қила бошлаган.

Дастлаб пионер, кейин фаол комсомолчи, Тошкентда ташкил этилган биринчи пионер отрядининг илк раҳбари бўлган. Ишчилар факултетида, сўнгра қозоқ, қирғиз ва ўзбек ёшлари учун мўлжалланган Тошкент педагогика билим юртида таҳсил олган, Тошкент кончилик институтини тамомлаган.

1934-йилда Олмаотага келади ва Қозоғистон радиосида ишлай бошлайди. Ўша пайтда ленинградлик бастакор Евгений Григоревич Брусиловский радио учун ишлай бошлаган ва у билан ижодий ҳамкорликни ривожлантирган. Репертуар асосан халқ ва халқ-профессионал қўшиқларнинг мослашувларидан иборат эди.

1934–1936-йилларда у Қозоқ мусиқали драма театри саҳнасида актриса сифатида бир қанча ролларни, жумладан Брусиловский мусиқаси остидаги „Қизжибек“ операсида Қамка ролини, Беимет Майлиннинг „Шуга ёдгорлиги“ ҳикояси асосида ижро этилган „Шуга“ саҳна асарида „Мақпал“ ролини ва М. Авезовнинг „Айман-Шўлпан“ операсида Айман ролини ижро этган.

1936-йил май ойида Москвада бўлиб ўтган қозоқ санъатининг биринчи ўн кунлигида домбра ансамбли директори ва бош дирижёри Аҳмад Жубанов томонидан оркестрга яккахон чиқиш қилиш таклифи билан 1936-йилда бутуниттифоқ шуҳрат қозонди. Кейин Москвадаги Катта театр саҳнасида илк бор қозоқ қўшиқлари, жумладан, Жамол Омарова ижросидаги қўшиқлар янгради ва „Правда“ газетаси 1936-йил 25-майда ёзганидек, улар катта муваффақиятга эришди. У „Иртиш“, „Қараторғай“, „Латипа“ каби халқ қўшиқларини ижро этди. „Қора тўрғай“ қўшиғини такроран куйланганда, консертга М. И. Калинин ташриф буюрди ва Жамалдан ушбу қўшиқни яна бир бора куйлашни сўради – „Қора тўрғай“ учинчи марта куйланди. Калинин Қозоғистон ССРнинг 15 йиллигини нишонлаш мақсадида Олмаотага келганида унинг ижоди билан танишган эди[2].

1937-йилда у Жамбул номидаги Қозоғистон давлат филармониясига солист сифатида қабул қилинди. Мусиқий маълумотга эга бўлмаган, иш жараёнида ноталарни ўрганган, бунда дирижёр Борис Василевич Лебедев катта рол ўйнаган.

1939-йилда у Москвада бўлиб ўтган Бутуниттифоқ эстрада артистларининг танловида қатнашди ва совриндор бўлди, у ерда Мария Владимировна Смитрович унга пианинода ҳамроҳлик қилди.

1940-йилдан – Қозоғистон ССРда хизмат кўрсатган артист.

Улуғ Ватан уруши йилларида у консерт бригадалари таркибида фронтларга саёҳат қилди, хусусан, Шимолий-Ғарб ва Узоқ Шарқда бўлиб, у ерда Калинин крейсерида чиқиш қилди[3].

1942-йил июн ойида ўн тўрт киши Шимолий-Ғарбий фронтга жўнади. Улар ҳар куни икки-учта консерт беришарди. Айниқса, Куляш, Жамал, Манарбек, Жусупбек, Шарипа, Ануарбек каби атоқли маданият арбобларининг фидокорона меҳнатини алоҳида қайд этишни истардим. Одамлар вақт ўтиши билан бу воқеаларни унутишлари мумкин, лекин унутмаслигимиз керак. Бундай кунлар, бундай одамлар, бошқа такрорланмайди.

— Қозоғистон ССР халқ артисти Й.Ўмирзақов[2]

Жамал Омарова „Самаркиэ частушки“ ни рус тилида ҳеч қандай аксенциз чиройли куйлади, кейин унинг тиниқ овози украин ва беларус оҳанглари билан жаранглади ва бу ерда унинг кимлигини – қозоқ, рус, украин ёки беларус эканлигини аниқлаш қийин эди.— 1942-йил 12-июлдаги „Жасорат“ армия газетасида баталён комиссари О. Левицкийнинг „Қўшиқ нима ҳақида куйланди“ мақоласидан.

РСФСРда хизмат кўрсатган артист Ирма Яунзем ва Қозоғистон филармониясининг солисти Жамал Омарова уруш йилларида мамлакатимизнинг турли халқлари қўшиқларини ижро этишнинг ҳақиқий устаси эканликларини исботладилар. Олдин сафдаги аскарлар муболағасиз уларнинг консертларини завқ билан кутиб олишди.— фронт ва партизан қўшиқлари тадқиқотчиси Павел Федорович Лебедев[4]

1943-йилда Жамол Омарова Қозоғистон ССР халқ артисти унвонига сазовор бўлди. 1945-йилдан ВКП(б) аъзоси.

Урушдан сўнг, 1977-йилда вафотигача у Қозоғистон филармониясининг солисти бўлиб ишлади, консерт гуруҳи билан бутун Қозоғистон ССР бўйлаб гастролларда бўлди, Москва, Ленинград, Новосибирск, Хабаровск, Минск, Тошкент ва бошқа шаҳарларда, шунингдек, СССР республикалари, Хитой Халқ Республикаси ва Мўғулистонда муваффақиятли чиқиш қилди.

Репертуари

Жамол Омарованинг репертуарида СССР халқларининг ўн беш тилдаги икки юздан ортиқ қўшиқлари мавжуд.

Фронтда ва урушдан кейинги даврда унинг ижросида И. Любаннинг „Наш тост“ (ёки „Застолная“) қўшиғи кенг тарқалган.

Унинг ижросида „Менинг Қозоғистоним“ қўшиғи биринчи марта ижро этилди ва жуда машҳур бўлди – мустақил Қозоғистоннинг мадҳиясига айланди. Дастлаб 1965-йилда ёзилган қўшиқ „Бокира юртлар марши“ деб номланган ва муаллифлар қўшиқни Жамал Омаровага кўрсатган ҳамда унинг қўллаб-қувватлаши туфайли қўшиқ деярли дарҳол радиода Жамалнинг ижросида янгради[5].

Жамал Омарованинг репертуаридаги кўплаб қўшиқлар композиторлар томонидан айнан у учун ёзилган: машҳур „Олтой“ ва „Гулденген Қозоғистон“ (Э. Брусиловский), „Менинг Қозоғистоним“ (Ш. Қалдаяқов), „Бобегим“ ва „Дўсима“ (Б. Байқадамов) . Хонанданинг ўзи бир нечта қўшиқларни яратишда иштирок этган.

Ёзиб олинган ижод намуналари

  • Жамол Омарова, Оҳанг, 1966 – Д-00018619, Д-00018620
  • Жамол Омарова куйлайди, Мелодия, 1979 – М30—41601-2

Мукофотлари ва эътироф этилиши

Хотираси

Жамол Омар 1960—1976-йилларда яшаган уйдаги ёдгорлик лавҳаси

2003-йилда Олмаота шаҳрида Медеу туманидаги кўчалардан бирига (илгари Елебекова кўчасининг бир қисми) Жамал Омарова шарафига номланган.

Олмаота шаҳрида, рассом яшаган Қонаэв кўчасидаги 153-уйда ёдгорлик лавҳаси ўрнатилган (расмга қаранг).

Чимкент шаҳридаги 1-сон мусиқа мактабига Жамал Омарова номи берилган.

2012-йилда Абай номидаги Қозоқ опера ва балет театрида Жамал Омарова таваллудининг 100 йиллигига бағишланган байрам консертини ўтказди[6].1969-йилда рассом А. А. Жусупов ўзининг ижодида энг яхшиларидан бирига айланган ва қозоқ портретида муҳим ўрин эгаллаган Жамал Омарованинг портретини чизган:

Қозоқ халқ қўшиқлари ижрочиси тимсолида маънавий бойлик порлайди („Жамал Омарова“ портрети, 1969). Портрет юпқа қатламларда, оч кумушранг-сарғиш ранг фонида чизилган. Композициянинг марказида Омарова фигурасининг кескин чизилган бел силуэти жойлашган. Тасвирда куч, қатъийлик, энергия билан тўла, кўриниш тўғридан-тўғри ва хотиржамлик акс этган.

– санъацҳунос Г. А. Сариқулова[7]

Адабиётлар

  • Ирина Серкебаэва – Жамал Омарова: Истеъдод, эътироф, тақдир… , 2016 – 314 б.
  • Омарова Жамол // М. К. Козйбаэв – Қозоқ ССР: 4 жилдлик қисқа энциклопедия, 4-жилд – Қозоқ Совет Энсиклопедиясининг бош таҳририяти, 1991 – 685 б. – 424-бет
  • Омарова Жамол // М. К. Қозибаэв – Олма-Ота: энциклопедия – Қозоқ Совет Энциклопедияси, 1983 – 607 б. – 400-бет
  • Людмила Энисеэва-Варшавская – Жамал Омарова – халқ қўшиқчиси Архивная копия / Фикрлар журнали, 2014-йил 15 сентябр
  • фотосурат

Манбалар

  1. ↑ "Шанишқили – көне тайпа", Керімбай Боранбаэв, Өнер баспаси. 2004
  2. ↑ 2,0 2,1 Коспаков З. Из истории певческого искусства. Олмаота: Гылым, 1996 — 111—115, 156—157-бет. 
  3. ↑ Татяна Соколова – Искусство приравняли к штику (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-10-17 санасида архивланган), Комсомолская правда -Казахстан, 24 июня 2015
  4. ↑ Лебедев П. Ф. – Песни боэвих походов: солдацкоэ песенноэ творчество Великой Отечественной войни, Приволжскоэ книжноэ издателство, 1986 – 398 с. – стр. 163
  5. ↑ Эрик Аубакиров – Главная песня о вечном, Экспресс К, 20-январ, 2017
  6. ↑ В чест 100-летия певици Жамал Омаровой прошел праздничний консерт[сайт ишламайди], Форбс-Казахстан 2012-йил 26-ноябр
  7. ↑ Сарикулова Г. А. – Мастера изобразителного искусства Казахстана, Институт литератури и искусства имени М. О. Ауэзова, Наука, 1984 – 167 с. – стр. 103 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jamal_Omarova" dan olindi