James Cronin
Жеймс Вацон Кронин (29-сентябр, 1931-йил — 26-август, 2016-йил) Америкалик зарравий физика олим.
Кронин Чикаго, Иллинойсда таваллуд топиб, Техаснинг Даллас шаҳридаги Жанубий Методистлар университетида таҳсил олган.1964-йилги маълум ядровий зарраларнинг реаксиясини бошланғич симметрик принсипга тушмаслиги ҳақидаги изланишлари натижасида Вал Логсдон Фитч билан қилинган ҳаммуаллифлик иши туфайли 1980-йилда Нобел мукофоти билан тақдирланди. Аниқроғи, у тестлар орқали каонларнинг емирилиши вақтга нисбатан тескари қилинса у аввалги издан юрмаслиги ва аввалги холатига қайтмаслиги ҳақидаги ғояни илгари сурди, натижада у субатомик заррачаларнинг вақт орқали тескари реаксияга киришмаслигини аниқлади. Шундай қилиб, CП бузилиш феномени пайдо бўлди.
Кронин 1976-йилда Эрнест Орландо Лоwренс мукофотини қабул қилди, унга бу мукофот заиф таъсирланиш натижасида кичик заррачалар орасидаги вақтга нисбатан асимметрия хоссасини топишдаги бошланғич ишлари ва зарравий физикадаги экспериментал ишлари учун берилди.
Кронин Чикаго университетида фахрий профессорга айланди, нуфузли Қуинтел мукофотига сазовор бўлди ва Аугер лойиҳасининг фахрий вакилига айланди. „Атом Буллетини“ олимлари кенгаши аъзосига айланди.
Ҳаёти ва таълим
Жеймс Кронин 1931-йил, 29-сентябрда туғилган. Унинг отаси Жеймс Фарлей Кронин Чикаго университетининг классик тиллар йўналишини тамомлаган эди. Унинг отаси докторлик мақомини ёқлагандан сўнг уларнинг оиласи Алабамага кўчди, кейинчалик 1939-йилда Техаснинг Даллас шаҳрига кўчишди ва бу ерда унинг отаси Жанубий Методистлар Университетида Лотин ва Грек тиллари бўйича профессор сифатида ишга кирди. Бундан сўнг Кронин Далласда қолди ва мактабни шу ерда тамомлаб 1951-йилда Жанубий Методистлар университетида физика ва математика соҳасида бакалавр даражасини олди.
Кронин магистрлик даражасини олиш учун ортга — Иллиноисга Чикаго университетида ўқиш учун қайтиб келди. Унинг ўқитувчилар нобел мукофоти совриндорлари Энриcо Ферми, Мариа Маер, Муррай Гелл-Манн ва Субраҳманян Чандрасекҳарлар эди. У Самуэл Аллиссон ёрдами ва кузатуви асосида ўзининг тажрибавий ядровий физика ҳақидаги тезисини ёзди.
Тадқиқотлари ва фаолияти
У 1955-йилда докторлик мақомини олгандан сўнг Брукҳавен миллий кутубхонасида Родней Кул ва Оресте Пиччионилар гуруҳига қўшилди. Ва бу ерда эндигина янги Космопотран зарралачар тезлатгичи қуриб битказилган эди. У ерда у гиперон заррачаларининг парчаланишидаги паритет бузилишларни ўрганишни бошлади. Шу вақт ичиди уни Принcетон университетига 1958-йилда олиб келган Вал Фитч билан танишди. Космопотрабдаги муваффақияцизликдан сўнг Кронин ва Брукҳавен гуруҳи Беркелейдаги Калифорния университетига 1958-йилнинг биринчи ярми мобайнида кўчиб ўтишди. Кронин ва Фитч бу ерда 1964-йилда ёзилган CП бузилиши асоси бўлган нейтрал К-мезонларининг емирилишини ўрганди. Бу топилма икки олимга 1980-йилда нобел мукофоти олиб келди. Бу кашфиётдан сўнг Кронин Франсиянинг Саклай қисмидаги Ядровий марказда бир йил вақтини ўтказди. Принстонга қайтгач у нейтрал CП бузилишининг нейтрал К-мезонлари емирилиши билан боғлиқ қисмини ўрганишни давом эттирди. 1971-йилда у Чикаго университетига тўлиқ профессор сифатида қайтиб келди. Аслида уни Ферми лабараторияси яқинида қурилаётган 400 Гига Электронволтлик зарра тезлаткичи жалб қилган эди.
Чикагога кўчиб ўтгандан сўнг, узоқ давом этган тажриба орқали катта трансверс импулсларда зарраларнинг яратилишини ўрганди. Физик олим Пиэрре Проу ва коллегия натижасида биз жуда кўп нарса ўргандик дейди. Бундан сўнг Кронин CЕРНда 1982-1983-йилларда иш олиб борди ва у нейтрал паён заррачасининг ҳаёт давомийлигини ўлчади. У кейинроқ космик нурларни ўрганишга шўнғиди. Дастлабки бир қанча изланишлар космик нурларнинг нуқтавий манбасини аниқлашга қаратилди. Аммо ҳеч қандай манба топилмади. 1998-йилда у Юта университетига Ултра-юқори космик нурлар физикаси ва Пиэрру Аугер Обсерваторияси проектини якунлаш учун ярим ставка ишга жойланди. Унинг тайинланиши беш йил давом этиши керак эди, бироқ у бир йилдан сўнг Алан Уоцон ва Мурат Боратав билан расадхонага халқаро ёрдам йиғишни давом эттириш учун кетди. Кронин 2008-йил май ойида Президент Жорж В. Буш номига юборилган мактубни имзолаган 20 нафар америкалик физика бўйича Нобел мукофоти совриндорларидан бири бўлиб, уни „2008-Молия йилида Омнибус Ахборотлари тўғрисидаги қонун лойиҳасида фундаментал фан тадқиқотларига етказилган зарарни бартараф этиш“га чақирди. Энергетика департаментининг Фан бўлими , Миллий фан жамғармаси ва Миллий стандартлар ва технологиялар институти учун қўшимча фавқулодда молиялаштиришни сўради.
Шахсий ҳаёти
1954-йил у аспирантурада ўқиш мобайнида турмушга чиққан рафиқаси Аннет Мартин билан учрашди, У Чикаго университетининг махсус тадбирлар бўйича директори эди. Уларнинг 3та фарзанди бор: икки қиз — Кетрин (1955), Эмили (1959) ва бир ўғил — Даниэл (1971). 2005-йил июн ойида Аннет Мартин Паркинсон касаллиги асоратларидан вафот этди. У 71 ёшда эди.
2006-йил ноябрда у Керол Чамплинга уйланди.
2011-йил май ойида қизи Кетрин Кренстон 54 ёшида оқ қон касаллигидан вафот эди.
Крониннинг ўзи 2016-йил 25-августда, 84 ёшида вафот эди.