Jan Tinbergen sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  = Jan Tinbergen
| tasvir                = Jan Tinbergen 1982.jpg
| tasvir_eni            = 230px
| izoh                  = Tinbergen 1982-yilda
| tavallud_sanasi      = 12-aprel, 1903-yil
| tavallud_joyi        = [[Gaaga]], [[Niderlandiya]]
| vafot_sanasi          = 9-iyun, 1994-yil
| vafot_joyi            = [[Gaaga]], [[Niderlandiya]]
| dafn etilgan joyi     =
| istiqomat_joylari     = 
| fuqaroligi            = Niderlandiya
| millati               = [[Golland]]
| sohasi                = [[Iqtisodiyot]], [[Ekonometrika]]
| ish_joylari           = Rotterdam Erasmus universiteti
| institutlar           =
| alma_mater            = [[Leyden universiteti]]
| tezis_sarlavhasi      =
| akademik_rahbarlari   = Paul Ehrenfest
| mashhur_shogirdlari   = [[Tjalling Koopmans]]<br>Hans van den Doel<br>Supachai Panitchpakdi<br>Ashok Mitra
| mashhur_ishlari       = Birinchi milliy [[makroiqtisodiy model]]
| oʻtkazayotgan_taʼsiri = 
| koʻrsatgan_taʼsiri    = 
| mukofotlari           = Erasmus mukofoti (1967), [[Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti]] (1969)
| turmush_oʻrtogʻi      = 
| dini                  = 
| vebsayt               = 
}}
'''Jan Tinbergen''' (12-aprel, 1903-yil [[Gaaga]] — 9-iyun, 1994-yil [[Rotterdam]]) — niderlandiyalik iqtisodchi boʻlib, [[Ragnar Frisch]] bilan birgalikda iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish uchun dinamik modellarni ishlab chiqqani va qoʻllagani uchun 1969-yilda [[Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti]] mukofotiga sazovor boʻlgan. Jan Tinbergen XX asrning eng nufuzli iqtisodchilaridan biri hamda [[ekonometrika]]ning otasi sifatida eʼtirof etiladi<ref>{{Cite book|last=Dekker|first=Erwin|url=https://books.google.com/books?id=BlEzEAAAQBAJ|title=Jan Tinbergen (1903–1994) and the Rise of Economic Expertise|date=2021|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1108853200|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dekker |first=Erwin |date=2022 |title=An "Ordo-Thinker" on the Left: Jan Tinbergen on the National and International Economic Order |url=http://dx.doi.org/10.1215/00182702-9895888 |journal=History of Political Economy |volume=54 |issue=4 |pages=689–718 |doi=10.1215/00182702-9895888 |s2cid=248839847 |issn=0018-2702|url-access=subscription }}</ref><ref name="Magnus, Jan 1987">Magnus, Jan & Mary S. Morgan (1987) „The ET Interview: Professor J. Tinbergen“ in: ''Econometric Theory'' 3, 1987, 117–142.</ref><ref>Willlekens, Frans (2008) ''International Migration in Europe: Data, Models and Estimates.'' New Jersey. John Wiley & Sons: 117.</ref>.

Uning ekonometrikaga qoʻshgan eng katta hissasi dastlabki makroekonometrik modellarni yaratish, identifikatsiya muammosini hal etish va dinamik modellar mohiyatini tushuntirib berishdan iborat<ref name="Magnus, Jan 1987" />. Tinbergen „Economists for Peace and Security“ (Tinchlik va xavfsizlik uchun iqtisodchilar) tashkilotining asoschilaridan biri boʻlgan. 1945-yilda Tinbergen „Bureau for Economic Policy Analysis“ (Iqtisodiy siyosatni tahlil qilish byurosi)ni tashkil etgan va ushbu tashkilotning ilk direktori boʻlgan.
== Hayoti ==
Tinbergen Dirk Cornelis Tinbergen va Jeannette van Eekning besh farzandidan kattasi edi. Tinbergenning ukasi [[Nikolaas Tinbergen|Nikolaas „Niko“ Tinbergen]] [[etologiya]] sohasidagi ishlari uchun 1973-yilda [[Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti|fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga]] sazovor boʻlgan, eng kichik ukasi Luuk Tinbergen esa mashhur [[Ornitologiya|ornitolog]] boʻlgan. Jan va Nikolaas Tinbergen Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan yagona aka-ukalar hisoblanadi<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/|title=Nobel Prize Facts}}</ref>.

1921–1925-yillar oraligʻida Tinbergen [[Leyden universiteti]]da [[Paul Ehrenfest]] rahbarligida matematika va fizikani oʻrgangan. [[Leiden|Leiden]] shahrida tahsil olgan yillarida Ehrenfest, [[Heike Kamerlingh Onnes|Kamerlingh Onnes]], [[Hendrik Lorentz]], [[Pieter Zeeman]] va [[Albert Einstein]] kabi olimlar bilan ilmiy suhbatlarda birga boʻlgan<ref name="r1">[https://web.archive.org/web/20120204044243/http://www.kb.nl/hkc/nobel/jtinbergen/jtinbergen.html Jan Tinbergen (1903–1994)] Koninklijke Bibliotheek (in Dutch)</ref><ref name="r2">{{MacTutor Biography|id=Tinbergen}}</ref>.

Oʻqishni tamomlagach, Tinbergen Rotterdamdagi qamoqxona maʼmuriyatida hamda Haga shahridagi Markaziy statistika byurosida davlat xizmatini oʻtagan. Shundan keyin Tinbergen Leyden universitetiga qaytgan va 1929-yilda „Minimumproblemen in de natuurkunde en de economie“ („Fizika va iqtisodiyotdagi minimallashtirish muammolari“) nomli doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan<ref>{{cite web|author=Jan Tinbergen |url=http://ilorentz.org/history/proefschriften/sources/Tinbergen_1929.pdf |title=Minimumproblemen in de natuurkunde en de economie |year=1929}}</ref>. Ushbu mavzu Ehrenfest tomonidan taklif etilgan boʻlib, Tinbergenga matematika, fizika, iqtisodiyot va siyosatga boʻlgan qiziqishlarini birlashtirish imkonini bergan. Oʻsha davrda Markaziy statistika byurosi tarkibida biznes tadqiqotlari va matematik statistika boʻyicha yangi boʻlim tashkil etilgan edi. Tinbergen ushbu boʻlimni birinchi rahbari boʻlib, 1945-yilgacha Markaziy statistika byurosida oʻz faoliyatini yuritgan. Markaziy statistika byurosining keng koʻlamli maʼlumotlariga kirish imkoniyati Tinbergenga oʻz nazariy modellarini sinovdan oʻtkazishda yordam bergan. Shu bilan bir vaqtda, Tinbergen 1931-yildan boshlab [[Amsterdam universiteti]]da statistika professori boʻlgan. 1933-yilda Rotterdamdagi Niderlandiya iqtisodiyot maktabida matematika va statistika boʻyicha [[dotsent]] lavozimiga tayinlangan. Tinbergen ushbu muassasada 1973-yilgacha faoliyat yuritgan<ref name="r1" /><ref name="r2" />.

Tinbergen 1929–1945-yillarda [[Niderlandiya]] davlat statistika idorasida faoliyat yuritgan hamda [[Millatlar ligasi]]ning Iqtisodiy va moliyaviy tashkilotida (1936–1938) maslahatchi boʻlib ishlagan. 1945-yilda Niderlandiya Iqtisodiy siyosatni tahlil qilish byurosining ilk direktori etib tayinlangan va 1955-yilda taʼlim faoliyatiga eʼtibor qaratish maqsadida ushbu lavozimni tark etgan. Tinbergen bir yil davomida [[Harvard universiteti]]da professor sifatida faoliyat yuritgan, soʻngra Niderlandiya iqtisodiyot institutiga qaytgan. Shu bilan birga, xalqaro tashkilotlar hamda turli rivojlanayotgan mamlakatlar hukumatlariga, jumladan [[Birlashgan Arab Respublikasi]], [[Turkiya]], [[Venesuela]], [[Surinam]], [[Indoneziya]] va [[Pokiston]]ga iqtisodiyot boʻyicha maslahat xizmatlarini koʻrsatgan<ref name=r1/><ref name=r2/><ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1969/tinbergen.html Curriculum Vitae]. nobelprize.org</ref>.

1946-yilda Tinbergen [[Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi]] aʼzosi boʻlgan<ref>{{cite web|url=https://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00003349 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918210046/https://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00003349 |title=Jan Tinbergen (1903–1994) |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |archive-date=18 September 2020}}</ref>. Tinbergen, shuningdek, Myunxendagi Xalqaro fanlar akademiyasining aʼzosi ham edi. 1956-yilda Henri Theil bilan birgalikda, Rotterdam Erasmus universiteti qoshida, Ekonometrika tadqiqot institudini tashkil etgan. Keyinchalik Henri Theil Rotterdamda uning vorisi boʻlgan. Tinbergen 1960-yilda Amerika statistika assotsiatsiyasi hamda Amerika sanʼat va fanlar akademiyasi aʼzoligiga saylangan<ref>[http://www.amstat.org/awards/fellowslist.cfm View/Search Fellows of the ASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616161612/http://www.amstat.org/awards/fellowslist.cfm |date=2016-06-16 }}, accessed 2016-07-23.</ref><ref>{{Cite web |title=Jan Tinbergen |url=https://www.amacad.org/person/jan-tinbergen |access-date=2022-11-10 |website=American Academy of Arts & Sciences |language=en}}</ref>. [[Tinbergen instituti]] uning sharafiga nomlangan. „International Institute of Social Studies“ (Ijtimoiy tadqiqotlar xalqaro instituti) 1962-yilda Jan Tinbergenga faxriy aʼzolik maqomini bergan<ref name=r1/><ref name=r2/>. 1963-yilda „American Philosophical Society“ (Amerika falsafa jamiyati) aʼzoligiga saylangan<ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Jan+Tinbergen&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2022-11-10 |website=search.amphilsoc.org}}</ref>. 1968-yilda Tinbergen Sir George Williams universitetidan faxriy doktorlik darajasini olgan, ushbu universitet keyinchalik [[Concordia Universiteti]]ga aylangan<ref>{{Cite web|url=http://archives.concordia.ca/tinbergen|title=Honorary Degree Citation – Jan Tinbergen* {{!}} Concordia University Archives|website=archives.concordia.ca|access-date=2016-03-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=J. Tinbergen |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/45899.html |access-date=2022-11-10 |website=www.nasonline.org}}</ref>.

== Karyerasi ==
[[File:Jan Tinbergen 1975.jpg|360px|thumb|Vazir Pronk, Tinbergen va De Seynes 1975-yilning 23-may kuni Gaaga shahrida boʻlib oʻtgan iqtisodiyot simpoziumida]]
Koʻpchilik uchun Jan Tinbergen uning vafotidan keyin ham uzoq vaqt muhokama qilingan „Tinbergen normasi“ bilan mashhur boʻlgan. Biroq Tinbergenning oʻz asarlarida ushbu normani rasmiy tarzda bayon qilgan yozma manba mavjud emas<ref>{{cite journal|author=Akkerboom, Broer|url=http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/de-tinbergennorm-bestaat-niet|title=De Tinbergennorm bestaat niet|journal=Me Judice, 14 Mei 2015}}</ref>. Odatda bu prinsip shunday talqin qilinadi: agar eng yuqori va eng past daromad oʻrtasidagi nisbat 5 martadan oshsa, bu maʼlum bir jamiyat uchun noqulay holatga aylanib qoladi. Tinbergenning oʻzi esa 1981-yilda chop etilgan maqolasida daromadlarning beshga bir nisbatiga oid ayrim texnik jihatlarni muhokama qilgan<ref>{{cite journal|author=Tinbergen, Jan|url=http://repub.eur.nl/pub/15463/1981Economist.pdf|title=Misunderstandings concerning income distribution policies|year=1981|journal=De Economist|volume=129|issue=1|pages=13|doi=10.1007/BF01705865|hdl=1765/15463 |citeseerx=10.1.1.1030.5758|s2cid=154797347}}</ref>. Beshga bir nisbati haqidagi nazariyalardan tashqari, Tinbergenning asosiy ilmiy yoʻnalishi daromadlar taqsimoti va optimal ijtimoiy tartibni izlashdan iborat boʻlgan.

Tinbergen dastlabki milliy keng qamrovli [[makroiqtisodiy model]]ni yaratgan boʻlib, uni ilk bor 1936-yilda [[Niderlandiya]] uchun ishlab chiqqan, keyinchalik esa [[AQSh]] va [[Birlashgan Qirollik]]ga ham tatbiq etgan<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0264-9993(89)90005-9| title = When it all began| url = https://archive.org/details/sim_economic-modelling_1989-04_6_2/page/202| journal = Economic Modelling| volume = 6| issue = 2| pages = 203| year = 1989| last1 = Dhaene | first1 = G. | last2 = Barten | first2 = A.P. }}</ref>.
== Tanlangan asarlar ==
* ''World security and equity''. Aldershot, 1990. {{ISBN|1852781874}}.
* ''Production, income and welfare: the search for an optimal social order''. Brighton, 1985 {{ISBN|0745000142}}.
* ''Economic policy: Principles and Design''. Amsterdam, 1978. {{ISBN|0720431298}}.
* ''Der Dialog Nord-Süd: Informationen zur Entwicklungspolitik''. Frankfurt am Main: Europ. Verlagsanstalt, 1977.
* ''Income distribution: analysis and policies''. New York, 1975. {{ISBN|0444108327}}.
* ''The Dynamics of Business Cycles: A Study in Economic Fluctuations''. Chicago: U of Chicago P, 1974. {{ISBN|0226804186}}.
* ''The Element of Space in Development Planning'' (together with L. B. M. Mennes and J. G. Waardenburg), Amsterdam, 1969
* ''Development planning''. London, 1967.
* Central planning. ''Studies in comparative economics'', 4. New Haven, 1964.
* ''Shaping the world economy, suggestions for an international economic policy''. New York, 1962.
* ''Selected papers''. Amsterdam, 1959
* ''Economic Policy: Principles and Design'', Amsterdam, 1956
* ''Centralization and Decentralization in Economic Policy'', Amsterdam, 1954 {{ISBN|0313230773}}.
* ''Econometrics''. London, 1953.
* ''On the Theory of Economic Policy''. Second edition (1952) is Volume 1 of ''Contributions to Economic Analysis'', Amsterdam: North-Holland.
* ''Business Cycles in the United Kingdom, 1870–1914'', Amsterdam, 1951
* ''[https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMKB18B:059402000 International economic co-operation]''. Amsterdam, 1945.
* ''Business Cycles in the United States, 1919–1932'', Geneva, 1939 and New York, 1968.
* An econometric approach to business cycle problems. In: ''Impasses économiques; 2; Actualités scientifiques et industrielles'', {{ISBN|0365-6861}}; 525. Paris, 1937.

;Tinbergen haqida
* [[Nicola Acocella|Acocella, Nicola]], Di Bartolomeo, Giovanni (2006), ''Tinbergen and Theil meet Nash: controllability in policy games'', in: ''Economics Letters'', 90(2): 213–218.
* [[Nicola Acocella|Acocella, Nicola]], Di Bartolomeo, Giovanni and Hughes Hallett, A. [2010], ''Policy games, policy neutrality and Tinbergen controllability under rational expectations'', in: ''Journal of Macroeconomics'', 32(1): 55–67.
* [[Nicola Acocella|Acocella, Nicola]] Di Bartolomeo, Giovanni and Hughes Hallett, A. [2011], ''Tinbergen controllability and n-player LQ-games'', in: ''Economics Letters'', 113: 32–4.
* Murshed, SM. 2021. „[[doi:10.1177/0022343320969771|Reformulating Jan Tinbergenʼs normative vision on welfare and security.]]“ ''Journal of Peace Research''.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{wikiquote}}
{{Commons category}}

{{s-start}}
{{s-ach|aw}}
{{s-new|}}
{{s-ttl | title = [[Iqtisodiyot boʻyicha Nobel xotirasi mukofoti laureatlari roʻyxati]] | years = 1969-yil |alongside= [[Ragnar Frisch]] }}
{{s-aft | after = [[Paul Samuelson]] }}
{{s-end}}

{{Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureatlari}}
[[Turkum:1903-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:12-aprelda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1944-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Iqtisodchilar]]