Janadaryo
Жанадарё (Жандарё) – Сирдарёнинг қадимий каналларининг энг жанубий қисми[1]. Милоддан аввалги 1-минг йилликнинг биринчи ярми ва милоддан аввалги ИИИ—ИИ асрларгача дарёнинг асосий канали бўлган[2]. 1819-йилгача Орол денгизига қуйилган.
| Жанадарё | |
|---|---|
| қозоқча: Жаңадария қорақалпоқча: Жаńадáря | |
| Тавсиф | |
| Узунлиги | 625 |
| Сув оқими | |
| Бошланиши | |
| · Бошланиш жойи | Сирдарёнинг чап қирғоғи Қизилўрда шаҳри яқинида. |
| Қуйилиши | Орол денгизи |
| · Баландлиги | 42 м |
| Жойлашуви | |
| Давлат | Қозоғистон Қорақалпоғистон |
У Қизилўрда вилоятининг жануби-ғарбига йўналиб, ҳозирги Қизилўрда вилояти ҳудудидаги Қизилқумни кесиб ўтиб, Орол денгизининг собиқ жануби-шарқий қирғоғи яқинидаги Қорақалпоғистон қумларигача чўзилган. Умумий узунлиги тахминан 300 км. Тошкент шаҳридан 700 км ғарбда жойлашган. ХХ асрнинг 2-ярмида Жанадарё каналининг бир қисми (бошқа канал – Қуандарё билан бирга) каналлаштирилди ва Сирдарё сувларининг бир қисми шолизорлар тизимидан оқиб ўтиши шу ерга йўналтирилди. Жанадарёнинг қуйи оқимида қумлар орасида қора саксовуллар ўсган. Жанадарё водийси илк ўрта асрлардаги Женд подшолигини ташкил қилган. Кейинчалик Жанадарё водийси қорақалпоқлар учун кўчманчи ҳудуд бўлиб, улар дарё ўзанининг навбатдаги таназзулидан кейин Амударёнинг қуйи оқимига кўчиб ўтган. Дарё ҳавзасида турли даврларга оид кўплаб харобалар мавжуд бўлиб, улар қуруқ иқлим ва замонавий доимий аҳолининг йўқлиги (қўрғонлар, қабристонлар, мазарлар) туфайли яхши сақланиб қолган.
Иқлими
Иқлими салқин[3]. Ўртача ҳарорат 15°C. Энг иссиқ ой август, 35°C, энг совуқ ой эса январ, −10 °C[4]. Йилига ўртача ёғингарчилик 131 миллиметрни ташкил қилади. Энг ёмғирли ой – март, ёмғир 25 миллиметр, энг қуруқ ой – сентябр, 1 миллиметр[5]. Сирдарёнинг баҳорги сел фасллари даврида дарё ўзанидан фойдаланиш мақсадида сувни оқизиш лойиҳалари кўриб чиқилган.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Энг йирик аҳоли пункти Қозоғистон ҳудудида, Қизилўрдадан 200 км узоқликда жойлашган Чирикработ (Ширикработ). 1946 ва 1948—1949-йилларда С. П. Толстов томонидан ўрганилган. Милоддан аввалги 1-минг йилликнинг биринчи ўрталаридан фаолият кўрсатган. ХИХ аср бошларигача қалъа сифатида фойдаланилган.
Манбалар
- ↑ ҳттпс://www.геонамес.орг/1485228/жанадарё.ҳтмл Геонамес.орг ма'лумотлар базаси (cc-бй); пост янгиланди 2012-01-17; маълумотлар базасига юклаб олиш 2017-02-28
- ↑ „Минг йиллик каналлар тарихи :: Верхотуров Дмитрий :: Бабротека: мустақил электрон кутубхона“. 2015-йил 22-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 20-июл.
- ↑ Пеэл, М C; Финлайсон, Б Л. "Упдатед wорлд мап оф тҳе Кöппен-Геигер cлимате cлассифиcатион". Ҳйдрологй анд Эартҳ Сйстем Сcиэнcес 11: 1633-1644. дои:10.5194/ҳесс-11-1633-2007. ҳттп://www.ҳйдрол-эартҳ-сйст-сcи.нет/11/1633/2007/ҳесс-11-1633-2007.ҳтмл. Қаралди: 30-январ 2016-йил.Жанадарё]]
- ↑ 4,0 4,1 „НАСА Эартҳ Обсерватионс Дата Сет Индех“. НАСА. 2013-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-январ 2016-йил.
- ↑ „НАСА Эартҳ Обсерватионс: Раинфалл (1 монтҳ - ТРММ)“. НАСА/Тропиcал Раинфалл Мониторинг Миссион. 2020-йил 11-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-январ 2016-йил.