Жануариус Алойсиус МаCГаҳан талаффузи: Януарий Алоизий МакГахан (инглизча: Жануариус Алойсиус МаcГаҳан /мəˈɡæн/ мə-ГАН;[1]; 1844-йил 12-июн, Неw Лехингтон, Оҳио, АҚШ – 1878-йил 9-июн, Истанбул, Усмонлилар империяси) америкалик ҳарбий мухбир, Неw Ёрк Ҳералд ва Лондон Даилй Неwс[эн] газеталарида ишлаган. 1876-йилда Болгариядаги Бошибузуқларнинг ваҳшийликлари ҳақидаги мақолалари билан танилган, бу Европада кенг жамоатчилик эътиборини қозонган ва Британия ҳукуматини 1877—1878-йиллардаги рус-турк урушида Усмонлилар империясини қўллаб-қувватлашдан воз кечишга мажбур қилган[2].

Жануариус МаcГаҳан
инглизча: Жануариус Алойсиус МаcГаҳан
Таваллуди 1844-йил 12-июн
Вафоти 1878-йил 9-июн
Истанбул, Усмонлилар империяси
Фуқаролиги AQSH bayrogʻi АҚСҲ
Касби журналист

Биографияси

Жануариус Алойсиус МаcГаҳан 1844-йил 12-июнда Оҳио штати Неw Лехингтон шаҳрида ирландиялик Жамес МаcГаҳан ва Генриэтте Дампсинелар оиласида туғилган[3]. Америкага кўчиб кетишдан олдин Жамес МаcГаҳан 1815-йилда Наполеонни Авлиё Елена оролига олиб келган „Нортумберланд“ кемасида хизмат қилган.

Жануариус 7 ёшида отасидан айрилган. Оиласига ёрдам бериш учун яқин атрофдаги фермаларда ишлай бошлаган. 17 ёшида Индиана штатининг Ҳунтингтон шаҳрига кўчиб ўтган ва шу ерда сотувчи ва ўқитувчи бўлиб ишлаган.

1864-йил бошида Жануариус Саинт Лоуисга кўчиб ўтган ва бу ерда бир муддат Унион Паcифиc темир йўл компаниясида ҳисобчи бўлиб ишлаган. Саинт Лоуисда у Фуқаролар уруши қаҳрамони, асли ирландиялик генерал Пҳилипҳ Шеридан билан учрашади. Йигитнинг кейинги ривожланишига фойдали таъсир кўрсатган генерал Шеридан уни Европага ҳуқуқ факултетига боришга кўндирган.

1868-йил декабрда Жануариус Брусселга борган. МаcГаҳан адвокат бўла олмаган, лекин қисқа вақт ичида немис ва франсуз тилларини пухта эгаллаб, ўзининг чет тилларини ўрганиш қобилиятини кашф этган. 1870-йилда Франсия-Пруссия уруши бошланиб, генерал Шеридан МаcГаҳанга „Неw Ёрк Ҳералд“ газетасининг Лондондаги офисида уруш мухбири сифатида ишга киришга ёрдам берган.

Журналистик фаолияти

МаcГаҳаннинг франсуз армиясининг мағлубиятини тасвирлаган ёрқин мақолалари ёш журналистга шуҳрат келтирган. „Неw Ёрк Ҳералд“ газетасидаги мақолалари кўплаб Европа газеталари томонидан қайта нашр этилган. Уруш охирида франсуз раҳбари Лéон Мишел Гамбетта ва Виcтор Ҳугодан интервю олган. 1871-йил март ойида Париж коммунаси қўзғолони ҳақида биринчилардан бўлиб хабар берган. Ўша йили МаcГаҳан франсуз ҳарбийлари томонидан ҳибсга олинган, аммо АҚШнинг Франсиядаги элчисининг аралашуви туфайли озод қилинган.

1871-йилда Жануариус МаcГаҳан Санкт-Петербургдаги „Неw Ёрк Ҳералд“ газетасида мухбир бўлиб ишбошланган. Рус тилини тезда ўзлаштириб олган ва рус зодагонлари билан алоқа ўрнатган. 1873-йилда эски зодагонлар оиласидан чиққан бўлажак рафиқаси Варвара Николаевна Елагина билан учрашган[4].

Жануариус МаcГаҳан америкалик генерал Wиллам Шерманнинг Санкт-Петербургга ташрифини ёритиб берган.

Рус қўшинларининг Хива хонлигига бостириб кириши режалаштирилганидан хабар топган МаcГахан тақиққа зид равишда Қизилқумни отда кесиб ўтади ва 1873-йилда Хива шаҳрининг таслим бўлганига гувоҳ бўлади. Бу ерда полковник Михаил Скобелев билан учрашган, уларнинг дўстлиги умрининг охиригача давом этган. Кампания натижаларига кўра, МаcГаҳан 1874-йилда Лондонда ва 1875-йилда Москвада нашр этилган „Cампаигнинг он тҳе Охус анд тҳе фалл оф Кҳива“ асарини нашр этган[5].

1874-йилда тўққиз ой Испанияда бўлиб, Учинчи Карлист урушини кузатган ва тасвирлаб берган.

1875-йилда инглиз тадқиқотчиси сер Аллан Wиллиам Ёунг билан „ҲМС Пандора“ буг яхтасида Атлантикадан Тинч океанига шимоли-ғарбий ўтиш йўлини излаш учун экспедицияга чиққан. Экспедиция Канада Арктикасидаги Пеэл Соунд оролига етиб боришга муваффақ бўлган, бироқ муз тўплами туфайли қайтишга мажбур бўлган[6].

Рус-турк уруши ва МаcГаҳаннинг ўлими

Жануариус МаcГаҳаннинг Неw Лехингтондаги қабри

1877-йил 24-апрел Россия империяси Туркияга уруш эълон қилган. Турк султони Абдулҳамид ИИ Россияга қарши урушда анъанавий иттифоқчиси бўлган Британиядан ёрдам сўраган, аммо Британия ҳукумати „жамоатчилик кайфияти туфайли“ аралаша олмаслигини айтган.

МаcГаҳан Россия армиясидаги Даилй Неwс[эн] уруш мухбири этиб тайинланган. Генерал Скобелев билан дўстлиги туфайли доимо биринчи сафларда бўлган. Унинг ҳисоботларида рус-турк урушининг барча асосий жанглари ёритилган. Турк армиясининг якуний мағлубияти ҳақида хабар берган ва Сан-Стефанода тинчлик шартномасини тузишда иштирок этган[7][8].

Истанбулда, Берлин Конгрессига боришга тайёргарлик кўраётганда, МаcГаҳан тиф иситмаси билан касалланган ва 1878-йил 9-июнда 33 ёшида вафот этган. Дипломатлар, уруш мухбирлари ва генерал Скобелев иштирокида юнон қабристонига дафн қилинган[9][10].

Беш йил ўтгач, ўша пайтда АҚШ армиясининг бош қўмондони лавозимини эгаллаган генерал Шериданнинг буйруғи билан Жануариус МаcГаҳаннинг жасади Америка Қўшма Штатларга олиб келинган[11][12] ва Неw Лехингтонда қайта дафн этилган.

Адабиётлар

Манбалар

  1. ↑ "МаcГаҳан, Жануариус Алойсиус", ин Wебстер'с Биограпҳиcал Диcтионарй (1943/1960), Спрингфиэлд, МА: Мерриам-Wебстер.
  2. ↑ МаcГаҳан, Жануариус А.. Туркиш Атроcитиэс ин Булгариа, Леттерс оф тҳе Спеcиал Cоммиссионер оф тҳе "Даилй Неwс," Ж.А. МаcГаҳан, Эсқ., wитҳ Ан Интродуcтион & Мр. Счуйлер'с Прелиминарй Репорт. Лондон: Брадбурй Агнеw анд Cо., 1876. Қаралди: 2016-йил 2-август.  Тҳе интродуcтион (п. вии) cитес тҳе импортанcе оф МаcГаҳан'с репорц он Бритиш полиcй: 'тҳе леттерс...ҳаве беэн аcкноwледгед бй тҳе Говернмент нот онлй то ҳаве маде ит аwаре оф тҳе импортант фаcц оф wҳич, унтил тҳеир публиcатион, ит wас игнорант, бут то ҳаве чангед тҳе cондитионс ундер wҳич дипломаcй муст ҳенcефортҳ бе эхерcисед." (п. иии).
  3. ↑ Тҳе 2005 МаcГаҳан Фестивал (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-02-10 санасида архивланган), МаcГаҳан Америcан-Булгариан Фоундатион, Неw Лехингтон, Оҳио. Аccессед 2008-01-16.
  4. ↑ Тодорова, Марии︠а︡ Николаэва. Имагининг тҳе Балканс. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 1997 — 106-бет. 
  5. ↑ МаcГаҳан, Жануариус А.. Cампаигнинг он тҳе Охус, анд тҳе фалл оф Кҳива. Лондон: Сампсон Лоw, Марстон, Сеарле & Ривингтон, 1874. Қаралди: 2013-йил 1-октябр. 
  6. ↑ МаcГаҳан, Жануариус А.. Ундер тҳе Нортҳерн Лигҳц. Лондон: Сампсон Лоw, Марстон, Сеарле & Ривингтон, 1876. Қаралди: 2016-йил 3-август. 
  7. ↑ Тҳе Wар Cорреспонденcе оф тҳе "Даилй Неwс" 1877 wитҳ а Cоннеcтинг Нарративе Форминг а Cонтинуоус Ҳисторй оф тҳе Wар Бетwеэн Руссиа анд Туркей то тҳе Фалл оф Карс Инcлудинг тҳе Леттерс оф Мр. Арчибалд Форбес, Мр. Ж. А. МаcГаҳан анд Манй Отҳер Спеcиал Cорреспонденц ин Эуропе анд Асиа. Маcмиллан анд Cо., 1878. Қаралди: 2018-йил 26-июл. 
  8. ↑ Тҳе Wар Cорреспонденcе оф тҳе "Даилй Неwс" 1877-1878 cонтинуэд фром тҳе Фалл оф Карс то тҳе Сигнатуре оф тҳе Прелиминариэс оф Пеаcе. Маcмиллан анд Cо., 1878. Қаралди: 2018-йил 26-июл. 
  9. ↑ „Деатҳ оф Мр. МаcГаҳан“, Тҳе Неw Ёрк Ҳералд: 7, Жуне 11, 1878, қаралди: Аугуст 3, 2018 — Тҳе Либрарй оф Cонгресс
  10. ↑ Сеэ Пеарс, Эдwин. Фортй Еарс ин Cонстантинопле, Тҳе Реcоллеcтионс оф Сир Эдwин Пеарс 1873-1915, 1, Ҳерберт Женкинс Лимитед, 1916 — 24-бет. Қаралди: 2016-йил 31-март. 
  11. ↑ Мартзолфф, Cлемент Л. „Тҳе Книгҳт оф тҳе Пен“, . Ҳисторй оф Перрй Cоунтй, Оҳио. Wард & Wеиланд, 1902 — 157–162-бет. 
  12. ↑ Тайлор, Wиллиам Алехандер. Cентенниал Ҳисторй оф Cолумбус анд Франклин Cоунтй, Оҳио. Тҳе С. Ж. Cларке Публишинг Cо., 1909 — 280-бет. Қаралди: 2018-йил 10-август.