Ziyosfera

Janubiy Shetland orollari: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Janubiy Shetland orollari]]
{{Orol|nomi=Janubiy Shetland orollari|tasvir=South Shetland Islands Map.png|maydoni=3,687 km2|Eng baland balandlik=2,105 m|eng baland nuqtasi=Foster tog'i|Mintaqa=[[Antarktida|Antarktida]]|aholisi=500}}
 
'''Janubiy Shetland orollari''' ([[Ingliz tili|ing.]] '''South Shetland Islands''') — [[Antarktida]] orollari guruhiga tegishli orollar guruhi bo'lib, hududning umumiy hajmi 3,687 km<sup>2</sup>. Orollar [[Antarktida yarim oroli|Antarktida yarim orolidan]] 120 kilometr shimolda, [[Janubiy Orkni orollari|Janubiy Orkney orollarining]] eng yaqin nuqtasidan 430 va 900 kilometr janubi-g'arbda joylashgan.<ref>[http://www.ndsu.edu/subantarctic/south_shetland_islands.htm "South Shetland Islands"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100607193312/http://www.ndsu.edu/subantarctic/south_shetland_islands.htm |date=2010-06-07 }}. North Dakota State University.</ref> 1959-yilgi [[Antarktika shartnomasi|Antarktika shartnomasiga]] ko'ra, orollar [[Suverenitet|suvereniteti]] shartnomani imzolovchi tomonlar tomonidan tan ham olinmagan, inkor ham etilmagan va bu har qanday imzolovchining harbiy bo'lmagan maqsadda foydalanishi uchun ochiq.
 
Orollar 1908-yilda [[Birlashgan Qirollik]] tomonidan, 1962-yildan esa Britaniya Antarktida hududi bir qismi sifatida da'vo qilingan. Orollar shuningdek [[Chili]] (1940-yildan beri  Antártica Chilena viloyatining bir qismi sifatida) va [[Argentina]] hukumatlari (1943-yildan beri Argentina Antarktidasi, Tierra del Fuego viloyatining bir qismi sifatida) da'vo qilingan.
 
Orollarda bir necha mamlakaltarning tadqiqot stansiyalari joylashgan bo'lib, ularning ko'pchiligi [[Qirol George oroli|Qirol George orolida]] joylashgan va oroldagi asosiy [[aerodrom]] Chili hukumatiga tegishli [[Eduardo Frei stansiyasi|Eduardo Frei stansiyasida]] joylashgan.
 
== Tarixi ==
Orollar britan dengizchisi [[William Smith]] tomonidan ''William'' kemasi safari paytida 1819-yilda kashf etilgan. Golland dengizchisi [[Dirck Gerritsz]] 1599-yilda va ispan [[Admiral|admirali]] [[Gabriel de Castilla]] 1603-yilda orollarni ko'rgan bo'lishi, yoki Shimoliy Amerikalik  [[Tyulenlar|tyulen]] ovlovchilari Smithdan oldin orollarga tashrif buyurgan bo'lishi ehtimoli bo'lsada, bu da'volarni tasdiqlash uchun manbalar yetarli emas. Smithning kashfiyoti esa, aksincha, batafsil yoritilgan va shunchaki geografik kashfiyot bo'lishdan tashqari ko'plab voqealar rivojiga boshlang'ich nuqta sifatida xizmat qilgan.<ref>{{Kitob manbasi |title=General Geography and History of Livingston Island |author=Ivanov, L |series=Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis |editor=C. Pimpirev, N. Chipev |location=Sofia |publisher=St. Kliment Ohridski University Press |year=2015 |pages=17–28 |isbn=978-954-07-3939-7}}</ref>
[[Fayl:AntDotMap Livingston.png|thumb|Janubiy Shetland orollarining Antarktidaga nisbatan joylashuvi]]
Chililik olimlar [[Amerikalik hindular]] orollarga tashrif buyurishganini da'vo qilishgan va bunga asos sifatida [[Qirol George oroli|Qirol George orolidagi]] [[Admirallik ko'rfazi]] hamda [[Greenwich oroli|Greenwich orolidagi]] Kashfiyot ko'rfazi suvlari ostida o'tkazilgan tadqiqotda topilgan tosh topilmalarni keltirishgan<ref>{{Jurnal manbasi |last=Hattersley-Smith |first=G |date=June 1983 |title=Fuegian Indians in the Falkland Islands |url=https://archive.org/details/polar-record_1983-09_21_135/page/605 |magazine=Polar Record |publisher=Cambridge University Press |volume=21 |issue=135 |pages=605–606 |doi=10.1017/S003224740002204X|issn=0032-2474 }}</ref> bo'lsada, keyinchalik bu topilmalar — ikki kamon o'qi uchlari — tadqiqot joyiga sun'iy joylashtirilgani aniqlandi.<ref>{{Kitob manbasi |title=Slicing the Silence: Voyaging to Antarctica |author=Griffiths, Tom |publisher=Harvard University Press |pages=344–345 |isbn=978-0674026339 |url=https://archive.org/details/slicingsilencevo00tomg/page/344/mode/2up}}</ref> 1818-yilda [[Juan Pedro de Aguirre]] [[Buenos Ayres|Buenos Ayresdagi]] hukumatdan "[[Janubiy qutb]] yaqinidagi ba'zi orollarda" tyulenlar ovlash bazasi barpo etish uchun ruxsat oladi.<ref>[https://web.archive.org/web/20150618181835/http://www.dna.gov.ar/DIVULGAC/HISTORIA.HTM "Dirección Nacional del Antártico | Ministerio de Relaciones Exteriores, Comercio Internacional y Culto"]. ''cancilleria.gob.ar''. </ref>
[[Fayl:Williams-Point.jpg|left|thumb|[[Williams Point]], 1819-yilda William Smith tomonidan kashf etilgan.]]
Britan savdo [[Brig|brigi]] ''William'' [[Kapitan|kapitani]] William Smith [[Gorn|Horn burunidan]] [[Chili|Chilidagi]] [[Valparaíso]] porti tomon yo'lidan chetga chiqib ketadi va 1819-yil 19-fevral kuni [[Livingston oroli|Livingston orolining]] shimoli-sharqiy burchagi bo'lmish Williams Pointni ko'radi. Shunday qilib, Livingston oroli 60° janubiy kenglikdan janubda kashf etilgan eng dastlabki yer bo'ldi. Smith keyinchalik Janubiy Shetland orollariga yana tashrif buyurdi va 1819-yil 16-oktyabrda [[Qirol George oroli|Qirol George oroliga]] tushib, orollarni [[Britaniya imperiyasi|Britaniya]] mulki deb e'lon qildi.
[[Fayl:Powell-Chart-1822.png|thumb|[[George Powell]] tomonidan 1822-yilda ishlangan Janubiy Shetland orollari xaritasi. Pastda, o'ng burchakda yo'qoluvchi orolni ko'rish mumkin.]]
Orada ispan harbiy-dengiz flotiga tegishli kema [[San Telmo|''San Telmo'']] 1819-yil sentyabrida [[Dreyk boʻgʻozi|Drake boʻgʻozidan]] o'tayotgan paytda cho'kib, kema qoldiqlari keyinchalik tyulen ovlovchilari tomonidan [[Livingston oroli|Livingston orolining]] shimoliy qirg'oqlaridan topilgan. San Telmo ekipaji va [[kema]] [[Bort|bortida]] bo'lgan [[brigadir]] [[Rosendo Porlier]] qo'mondonligidagi askarlar (jami 644 kishi) Antarktidaga qadam qo'ygan birinchi insonlar sifatida tarixda qolgan.<ref>{{Kitob manbasi |title=El navio San Telmo: Los Primeros en pisar la Antartida. Una reparación histórica |author=Martinez-Bahamonde, Rafael |year=2019 |publisher=University of the Basque Country – Escuela de Ingeniería de Bilbao |language=Ispancha}}</ref>
 
1819-yil dekabrdan 1820-yil yanvariga qadar Britaniya Qirollik dengiz floti Leytenanti [[Edward Bransfield]] ''William'' kemasidan turib orollarni o'lchaydi va xaritalashtiradi.
 
1819-yil 15-noyabrida Valparaísodagi [[Amerika Qoʻshma Shtatlari]] agenti [[Jeremy Robinson]] [[AQSh davlat departamenti|AQSh Davlat kotibi]] [[John Quincy Adams|John Quincy Adamsni]] Smithning kashfiyotidan hamda Bransfield tomonidan ekspeditsiya uyushtirilayotganidan boxabar qiladi va "yangi boylik, qudrat va farovonlik manbasi bo'luvchi, qolaversa ilm-fan uchun ham foydali bo'lgan" operatsiya uchun harbiy flot kemalaridan birini jo'natishini so'raydi.
[[Fayl:Half-Moon.jpg|thumb|Tashlandiq norveg kit ovlovchilari qayig'i, [[Yarimoy oroli]].]]
Orollarning kashf etilishi britan va amerikalik tyulen ovlovchilarini o'ziga jalb qildi. Hududda ov qilgan birinchi tyulen ovlovchi kema [[Buenos Ayres|Buenos Ayresdagi]] britan savdogarlariga tegishli [[Espirito Santo|''Espirito Santo'']] brigi edi. Kema Livingston oroli yaqinidagi [[Ragged oroli|Ragged oroliga]] kelib to'xtadi va kema ekipaji orolga 1819-yil [[Mavlud|Mavlud kunida]] tushadi va orollarni qirol [[George III]] mulki deb e'lon qiladi. Sayohat davomidagi voqealar hikoyasi brig komandiri [[Joseph Herring]] tomonidan ''Imperial Magazine'' nashrining 1820-yil iyul sonida bosib chiqariladi. ''Espirito Santo''dan keyin orolga qadam qo'ygan kema kapitan [[James Sheffield]]  (kapitan o'rinbosari  [[Nathaniel Palmer]]) qo'li ostidagi Amerika brigi ''Hersilia'' bo'lib, brig [[Folklend orollari|Falkland orollaridan]] yo'lga chiqadi va Janubiy Shetland orollarida tyulen ovlagan birinchi AQSH kemasi bo'ldi.
[[Fayl:Ongal.jpg|thumb|Ongal cho'qqisi, Tangra tog'lari]]
[[Antarktida|Antarktidada]] birinchi bora qishlab qolgan insonlar ham aynan Janubiy Shetland orollarida qishlab qolgan bo'lib, 1820-1821-yillar mavsumi yakunida ''Lord Melville'' kemasi bortidagi 11 britaniyalik [[Qirol George oroli|Qirol George orolini]] tark eta olmaydi va keyingi mavsum boshida qutqarilishlarini kutib, qishni orolda o'tkazishadi. [[Antarktida]] qit'asini dengiz orqali aylanib chiqishga muvaffaq bo'lgan, [[Fabian von Bellingshausen]] va [[Mixail Lazarev]] boshchiligidagi [[Rus Antarktik Ekspeditsiyasi]] 1821-yil yanvarida Janubiy Shetland orollariga yetib keladi. Orollarni o'lchab, nomlab chiqqan ruslar ham [[Qirol George oroli|Qirol George oroliga]], ham Mordvinov oroliga ([[Fil oroli]]) qadam qo'yishadi. [[Deception oroli]] va Livingston orollari oralig'ida suzayotganda Bellingshausen huzuriga Amerika brigi komandiri [[Nathaniel Palmer]] tashrif buyuradi va unga hududda suzib yurgan o'nlab Amerika va Britaniya kemalarining faoliyatlari haqida so'zlab beradi.
 
Biroz muddat orollar "Yangi Janubiy Britaniya" deb ataladi va tezda bu nom "Janubiy Shetland orollari" ([[Shotlandiya]] shimolidagi [[Shetlend orollari|Shetland orollari]] nomi bilan) deb o'zgartiriladi. Bugungi kunda xalqaro hamjamiyatda Janubiy Shetland orollari nomi qabul qilingan. Ikki orol to'plamlari [[Ekvator|Ekvatordan]] deyarli bir xil masofada joylashgan bo'lib, 60° [[Geografik koordinatalar|Shimoliy kenglikda]] joylashgan ([[Shotlandiya|Shotlandiyadagi]]) [[Shetlend orollari]] [[Golfstrim|Gulfstream]] oqimi tufayli iliq bo'lsa, Janubiy Shetland orollari iqlimi ancha sovuqroqdir.[[Fayl:Renier Point.jpg|thumb|Renier Point]]Orollarda XIX asr hamda XX asr boshlarida tyulen va kit ovlangan. Tyulen ovlash 1820-yildan 1908-yilgacha davom etgan bo'lib, bu muddat davomida orollarga 198 ta kema tashrif buyurgani qayd etilgan.<ref>{{Kitob manbasi |title=Historical Antarctic sealing industry |editor=R.K. Headland |publisher=Scott Polar Research Institute (Cambridge University) |year=2018 |pages=168 |isbn=978-0-901021-26-7}}</ref> Ushbu kemalardan 12 tasi halokatga uchragan. Tyulen ovchiligi davridan qolgan qoldiqlar qatorida temir tuvaklar, xaroba kulbalar va turli-tuman yozuvlar mavjud.
 
1908-yildan boshlab orollar Falkland orollari hududlarining bir qismi sifatida boshqarilgan. Lekin orollarda faqat 1944-yilda ilmiy-tadqiqot stansiyasi barpo etilishi bilan muntazam ravishda inson istiqomati boshlangan. Arxipelag, uning yaqinidagi Antarktida yarim oroli hamda [[Janubiy Georgia oroli]] janubiy yoz oylarida tobora turistlar gavjum manzilgohga aylanib bormoqda.
 
== Geografiyasi ==
Orollar guruhi sifatida Janubiy Shetland orollari koordinatasi quyidagicha: {{Coord|62|0|S|58|0|W|scale:4000000|display=inline,title}}. Orollar [[Folklend orollari|Falkland orollaridan]] 940 km janubda, Antarktida qit'asining eng yaqin nuqtasi — [[Graham yeri|Graham yeridan]] 93 km ([[Deception oroli]]) va 269 km ([[Clarence oroli]]) shimoli-g'arb va shimolda joylashgan.[[Fayl:South Shetland Islands and Antarctica.jpg|thumb|Janubiy Shetland orollari va Antarktida yarim oroli. [[Xalqaro kosmik stansiya|Xalqaro kosmik stansiyadan]] olingan surat]]Janubiy Shetland orollari 11 yirik orol va bir necha kichik orollardan iborat bo'lib, orollarning jami hududi hajmi 3,687 km<sup>2</sup> ni tashkil qiladi. Orollar yuzasining 80-90 % qismi abadiy muzlik bilan qoplangan.
 
Orollar g'arbi-janubi-g'arbidagi [[Smith oroli]] va [[Low oroli|Low orolidan]] sharq-shimoli-sharqqa [[Fil oroli]] va [[Clarence oroli]] tomon 450 km ga cho'zilgan.
 
=== Vulqonlar ===
Orollarda [[Toʻrtlamchi sistema|Toʻrtlamchi davrida]] faol bo'lgan [[Vulqon|vulqonlar]] mavjud. Bu vulqonlarning kelib chiqishi [[Bransfield rifti]] [[Tektonika|tektonikasi]] bilan bog'liq. Ma'lum vulqonlar, g'arbdan sharqqa qarab: Sail qoyasi, Deception oroli, [[Rezen tepaligi]], [[Gleaner tepaligi]], [[Inott Point]]. [[Pingvin oroli]], [[Melville cho'qqisi]] va [[Bridgeman oroli]].<ref name=":0">{{Jurnal manbasi |last=Kraus |first=Stefan |last2=Kurbatov |first2=Andrei |last3=Yates |first3=Martin |date=2013 |title=Geochemical signatures of tephras from Quaternary Antarctic Peninsula volcanoes |url=https://scielo.conicyt.cl/scielo.php?pid=S0718-71062013000100001&script=sci_arttext&tlng=es |magazine=Andean Geology |volume=1 |issue=40 |pages=1–40 |doi=10.5027/andgeoV40n1-a01}}</ref> Vulqon qoyalarining ko'pchiligi [[bazalt]] va bazalt andesitidan iborat.<ref name=":0" />
 
Orollardagi To'rtlamchi davr vulqon chiqindilari tarkibida Antarktida yarim orolidagi [[Larsen rifti]] bilan solishtirganda potassiy va sodiy kamroq va niobiy/ittriy konsentratsiyalari ham pastroq.<ref name=":0" />
 
=== Iqlimi ===
<mapframe latitude="-62.855146" longitude="-61.259766" zoom="5" text="Janubiy Shetland orollari Antarktida yarim orolidan 120 km shimolda joylashgan." width="402" height="280" align="left" />Orollar ekvatordan xuddi shimoliy [[Atlantika okeani|Atlantika okeanidagi]] [[Faroe orollari]] kabi masofada joylashgan bo'lsada, ularning Antarktidaga yaqinligi iqlimning sovuqligiga sabab bo'ladi. Orollarni o'rab turuvchi dengiz [[aprel]] boshidan [[dekabr]] boshigacha [[Muzlik|muz]] bilan qoplanadi va orollardagi o'rtacha oylik havo harorati yiliga sakkiz oy davomida (aprel-noyabr) 0 °C dan past bo'ladi. [[Fayl:Deception-Tourists.jpg|thumb|Issiq vulqonli vanna. Port Foster, Deception oroli. Orqa fonda MV Explorer kemasi]]So'nggi yillar davomida oroldagi [[Gleysher|gleysherlar]] sezilarli darajada qisqargan bo'lsada, orollar yoz oylarida ham 80 % muzlik darajasini saqlab kelmoqda.
 
Orollar iqlimi yil davomida nam va bulutli. Barcha fasllarda kuchli g'arb shamoli esib turadi. Qish oxiri va bahorda janubdan juda sovuq iqlim kelgan paytlarda quyoshli kunlar kuzatiladi. O'rtacha yozgi havo harorati 1.5 °C, qishda esa o'rtacha harorat −5 °C. Okean ta'sirida yoz oylarida havo harorati past bo'lib, qishda qit'adagi kabi harorat pasayib ketmaydi.<ref>GHCN Climate data, GISS data publications, period 1978-2007</ref>
 
== Flora va fauna ==
[[Fayl:Byers Peninsula, Devils Point.jpg|left|thumb|Devils Point, Byers yarimoroli]]
[[Fayl:SouthShetland-2016-Livingston Island (Hannah Point)–Southern elephant seal (Mirounga leonina) 02.jpg|thumb|[[Dengiz fili]], Hannah Point]]
Qattiq iqlim sharoitlariga qaramasdan, orollarda o'simliklar mavjud va orollar [[Janubiy Georgiya va Janubiy Sandwich orollari]], [[Janubiy Orkni orollari|Janubiy Orkney orollari]] hamda [[Bouvet oroli]] bilan birgalikda [[tundra]] [[Ekologik mintaqa|ekomintaqasini]] tashkil qiladi. Bu orollarning barchasi [[Antarktida konvergensiyasi]] chizig'idan janubda joylashgan. Bu hududlarda moxlar, [[lishayniklar]] va [[Suvoʻtlar|suv o'tlaridan]] iborat [[tundra]] florasi mavjud. Orollarni o'rab turuvchi suvlarda turli dengiz qushlari, [[Pingvin|pingvinlar]] va [[tyulenlar]] ov qiladi.
 
== Orollar ==
Shimoldan janubga qarab, Janubiy Shetland orollaridagi yirik va ba'zi kichik orollar nomlari quyida:
[[Fayl:Livingston-Island-Map-2010.jpg|thumb|Livingston, Greenwich, Robert, [[Snou oroli|Snou]] va Smith orollarining topografik xaritasi]]
* [[Cornwallis oroli]] (kichik)
* [[Fil oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "Мордвинов")
* [[Clarence oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "Шишков")
* [[Rowett oroli]] (kichik)
* [[Gibbs oroli]] (kichik)
* [[Eadie oroli]] (kichik)
* [[Qirol George oroli]] (arxipelagdagi eng yirik orol. [[Ingliz tili|Inglizcha]]: "''King George Island''" [[Ispan tili|ispancha]]: "''Isla 25 de Mayo''"; [[Rus tili|ruscha]]: "''Ватерлоо''")
* [[Bridgeman oroli]] (kichik)
* [[Pingvin oroli]] (kichik — Antarktida mintaqasidagi bir qancha Pingvin orollaridan biri)
* [[Fayl:Villa-Las-Estrellas-Antarctica.JPG|thumb|Eduardo Frei ([[Chili]]) va Bellingshausen ([[Rossiya]]) stansiyalari]][[Nelson oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "Лейпциг")
* [[Robert oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "По́лоцк")
* [[Qo'riqchi qoya]] (kichik)
* [[Kursi oroli]] (kichik)
* [[Aitcho orollari]] (kichik)
* [[Greenwich oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "Березин")
* [[Yarimoy oroli]] (kichik)
* [[Desolation oroli]] (kichik)
* [[Livingston oroli]] (kattaligi bo'yicha ikkinchi, [[Rus tili|ruscha]]: "Смоленск")
* [[Ragged oroli]] (kichik — Antartida mintaqasidagi bir nechta shu nomdagi orollardan biri)
* [[Snou oroli|Snow oroli]] (Antartida mintaqasidagi bir nechta shu nomdagi orollardan biri; [[Rus tili|ruscha]]: "Ма́лый Яросла́вец")
* [[Smith oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "Бородино")
* [[Deception oroli]] ([[Rus tili|ruscha]]: "Те́йл")
* [[Low oroli]]
* [[Tyulen orollari]] (kichik)
* [[O'rta orol]] (yo'qoluvchi)
 
== Tadqiqot stansiyalari ==
Orollarda bir nechta davlatlarning ilmiy-tadqiqot stansiyalari mavjud:[[Fayl:St.-Kliment-Ohridski-Base-2012-2.jpg|thumb|St. Kliment Ohridski bazasi ([[Bolgariya]])]]
*{{ARG}} — [[Cámara bazasi|Cámara]] (1953-yildan beri, yozgi)
*{{ARG}} — [[Carlini bazasi|Carlini]] (1953-yildan beri, to'rt fasl)
*{{ARG}} — [[Base Decepción]] (1948-yildan beri, yozgi)
*{{BGR}} — [[St. Kliment Ohridski bazasi|St. Kliment Ohridski]] (1988-yildan beri, yozgi)
*{{BRA}} — [[Comandante Ferraz Antarktida stansiyasi]] (1984-yildan beri, to'rt fasl)
*{{CHL}} — [[Presidente Eduardo Frei bazasi]] (1969-yildan beri, to'rt fasl)
*{{CHL}} — [[Profesor Julio Escudero bazasi]] (1994-yildan beri, to'rt fasl)
*{{CHL}} — [[Kapitan Arturo Prat bazasi]] (1947-yildan beri, to'rt fasl)
*{{CHL}} — [[Doktor Guillermo Mann bazasi]] (1991-yildan beri, yozgi)
*{{CHN}} — [[Buyuk Devor stansiyasi|Chang Cheng / Buyuk Devor]] (1985-yildan beri, to'rt fasl)
*{{ECU}} — [[Pedro Vicente Maldonado bazasi]] (1990-yildan beri, yozgi)
*{{ESP}} — [[Juan Carlos I Antarktida bazasi]] (1988-yildan beri, yozgi)
*{{ESP}} — [[Gabriel de Castilla bazasi]] (1989-yildan beri, yozgi)
*{{KOR}} — [[Qirol Sejong stansiyasi]] (1988-yildan beri, to'rt fasl)
*{{PER}} — [[Machu Picchu tadqiqot stansiyasi]] (1989-yildan beri, yozgi)
*{{POL}} — [[Henryk Arctowski Polyak Antarktida stansiyasi]] (1977-yildan beri, to'rt fasl)
*{{RUS}} — [[Bellingshausen stansiyasi]] (1968-yildan beri, to'rt fasl)
*{{USA}} — [[Shirreff bazasi]] (1996-yildan beri, yozgi)
*{{URY}} — [[Artigas bazasi]] (1984-yildan beri, to'rt fasl)
[[Fayl:Byers Peninsula, Camp Byers.jpg|thumb|Camp Byers (Xalqaro dala lageri)]]
 
== Dala lagerlari ==
[[Fayl:Killing-Ship-Map.png|left|thumb|Simon Beaufortning Killing Ship romani voqealar rivoji xaritasi]]
* {{ARG}} — Camp Livingston
* {{BGR}}— Camp Academia
* {{ESP}}— Camp Byers
 
== Adabiyot va san'atda aks etishi ==
 
* Arxipelag [[Elizabeth Cruwys]] va [[Beau Riffenburgh|Beau Riffenburghlarning]] Antarktik [[Triller (janr)|triller]] romani ''Qotil kema'' ([[Ingliz tili|ing]]: ''Killing ship'') uchun sahna vazifasini bajaradi.<ref>{{Kitob manbasi |title=The Killing Ship |author=Beaufort, Simon (taxallus) |coauthors=Cruwys, Elizabeth; Riffenburgh, Beau |location=Sutton, Surrey, UK |publisher=Severn House Publishers |pages=1–224 |isbn=978-0-7278-8639-2 |url=https://books.google.com/books?id=950bDQAAQBAJ}}</ref><ref>Susanna Gregory - bu muallif [[Elizabeth Cruwys|Elizabeth Cruwysning]] taxallusi, Simon Beaufort esa [[Elizabeth Cruwys]] va [[Beau Riffenburgh|Beau Riffenburghning]] birgalikdagi ishlatadigan taxallusi.</ref>
* [[Hazel Prior|Hazel Priorning]] ''Yo'qolsin pingvinlar!'' ([[Ingliz tili|ing]]: ''Away with the Penguins'') asari voqealari arxipelagdagi hayoliy "Locket oroli"dagi tadqiqot stansiyasida sodir bo'ladi.
 
== Shuningdek qarang ==
 
* [[Qirol George oroli]]
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Tashqi havolalar}}
 
[[Turkum:Arxipelaglar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Janubiy Shetland orollari
Geografiya
Maydoni 3,687 km2 km2
Dengiz sathidan balandligi 2,105 m m.
Eng baland nuqtasi Foster tog'i
Ma'muriyat
Mintaqa Antarktida
Demografiya
Aholisi 500
Qo'shimcha ma'lumot

Janubiy Shetland orollari (ing. South Shetland Islands) — Antarktida orollari guruhiga tegishli orollar guruhi bo'lib, hududning umumiy hajmi 3,687 km2. Orollar Antarktida yarim orolidan 120 kilometr shimolda, Janubiy Orkney orollarining eng yaqin nuqtasidan 430 va 900 kilometr janubi-g'arbda joylashgan.[1] 1959-yilgi Antarktika shartnomasiga ko'ra, orollar suvereniteti shartnomani imzolovchi tomonlar tomonidan tan ham olinmagan, inkor ham etilmagan va bu har qanday imzolovchining harbiy bo'lmagan maqsadda foydalanishi uchun ochiq.

Orollar 1908-yilda Birlashgan Qirollik tomonidan, 1962-yildan esa Britaniya Antarktida hududi bir qismi sifatida da'vo qilingan. Orollar shuningdek Chili (1940-yildan beri Antártica Chilena viloyatining bir qismi sifatida) va Argentina hukumatlari (1943-yildan beri Argentina Antarktidasi, Tierra del Fuego viloyatining bir qismi sifatida) da'vo qilingan.

Orollarda bir necha mamlakaltarning tadqiqot stansiyalari joylashgan bo'lib, ularning ko'pchiligi Qirol George orolida joylashgan va oroldagi asosiy aerodrom Chili hukumatiga tegishli Eduardo Frei stansiyasida joylashgan.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Orollar britan dengizchisi William Smith tomonidan William kemasi safari paytida 1819-yilda kashf etilgan. Golland dengizchisi Dirck Gerritsz 1599-yilda va ispan admirali Gabriel de Castilla 1603-yilda orollarni ko'rgan bo'lishi, yoki Shimoliy Amerikalik tyulen ovlovchilari Smithdan oldin orollarga tashrif buyurgan bo'lishi ehtimoli bo'lsada, bu da'volarni tasdiqlash uchun manbalar yetarli emas. Smithning kashfiyoti esa, aksincha, batafsil yoritilgan va shunchaki geografik kashfiyot bo'lishdan tashqari ko'plab voqealar rivojiga boshlang'ich nuqta sifatida xizmat qilgan.[2]

Janubiy Shetland orollarining Antarktidaga nisbatan joylashuvi

Chililik olimlar Amerikalik hindular orollarga tashrif buyurishganini da'vo qilishgan va bunga asos sifatida Qirol George orolidagi Admirallik ko'rfazi hamda Greenwich orolidagi Kashfiyot ko'rfazi suvlari ostida o'tkazilgan tadqiqotda topilgan tosh topilmalarni keltirishgan[3] bo'lsada, keyinchalik bu topilmalar — ikki kamon o'qi uchlari — tadqiqot joyiga sun'iy joylashtirilgani aniqlandi.[4] 1818-yilda Juan Pedro de Aguirre Buenos Ayresdagi hukumatdan "Janubiy qutb yaqinidagi ba'zi orollarda" tyulenlar ovlash bazasi barpo etish uchun ruxsat oladi.[5]

Williams Point, 1819-yilda William Smith tomonidan kashf etilgan.

Britan savdo brigi William kapitani William Smith Horn burunidan Chilidagi Valparaíso porti tomon yo'lidan chetga chiqib ketadi va 1819-yil 19-fevral kuni Livingston orolining shimoli-sharqiy burchagi bo'lmish Williams Pointni ko'radi. Shunday qilib, Livingston oroli 60° janubiy kenglikdan janubda kashf etilgan eng dastlabki yer bo'ldi. Smith keyinchalik Janubiy Shetland orollariga yana tashrif buyurdi va 1819-yil 16-oktyabrda Qirol George oroliga tushib, orollarni Britaniya mulki deb e'lon qildi.

George Powell tomonidan 1822-yilda ishlangan Janubiy Shetland orollari xaritasi. Pastda, o'ng burchakda yo'qoluvchi orolni ko'rish mumkin.

Orada ispan harbiy-dengiz flotiga tegishli kema San Telmo 1819-yil sentyabrida Drake boʻgʻozidan o'tayotgan paytda cho'kib, kema qoldiqlari keyinchalik tyulen ovlovchilari tomonidan Livingston orolining shimoliy qirg'oqlaridan topilgan. San Telmo ekipaji va kema bortida bo'lgan brigadir Rosendo Porlier qo'mondonligidagi askarlar (jami 644 kishi) Antarktidaga qadam qo'ygan birinchi insonlar sifatida tarixda qolgan.[6]

1819-yil dekabrdan 1820-yil yanvariga qadar Britaniya Qirollik dengiz floti Leytenanti Edward Bransfield William kemasidan turib orollarni o'lchaydi va xaritalashtiradi.

1819-yil 15-noyabrida Valparaísodagi Amerika Qoʻshma Shtatlari agenti Jeremy Robinson AQSh Davlat kotibi John Quincy Adamsni Smithning kashfiyotidan hamda Bransfield tomonidan ekspeditsiya uyushtirilayotganidan boxabar qiladi va "yangi boylik, qudrat va farovonlik manbasi bo'luvchi, qolaversa ilm-fan uchun ham foydali bo'lgan" operatsiya uchun harbiy flot kemalaridan birini jo'natishini so'raydi.

Tashlandiq norveg kit ovlovchilari qayig'i, Yarimoy oroli.

Orollarning kashf etilishi britan va amerikalik tyulen ovlovchilarini o'ziga jalb qildi. Hududda ov qilgan birinchi tyulen ovlovchi kema Buenos Ayresdagi britan savdogarlariga tegishli Espirito Santo brigi edi. Kema Livingston oroli yaqinidagi Ragged oroliga kelib to'xtadi va kema ekipaji orolga 1819-yil Mavlud kunida tushadi va orollarni qirol George III mulki deb e'lon qiladi. Sayohat davomidagi voqealar hikoyasi brig komandiri Joseph Herring tomonidan Imperial Magazine nashrining 1820-yil iyul sonida bosib chiqariladi. Espirito Santodan keyin orolga qadam qo'ygan kema kapitan James Sheffield (kapitan o'rinbosari Nathaniel Palmer) qo'li ostidagi Amerika brigi Hersilia bo'lib, brig Falkland orollaridan yo'lga chiqadi va Janubiy Shetland orollarida tyulen ovlagan birinchi AQSH kemasi bo'ldi.

Ongal cho'qqisi, Tangra tog'lari

Antarktidada birinchi bora qishlab qolgan insonlar ham aynan Janubiy Shetland orollarida qishlab qolgan bo'lib, 1820-1821-yillar mavsumi yakunida Lord Melville kemasi bortidagi 11 britaniyalik Qirol George orolini tark eta olmaydi va keyingi mavsum boshida qutqarilishlarini kutib, qishni orolda o'tkazishadi. Antarktida qit'asini dengiz orqali aylanib chiqishga muvaffaq bo'lgan, Fabian von Bellingshausen va Mixail Lazarev boshchiligidagi Rus Antarktik Ekspeditsiyasi 1821-yil yanvarida Janubiy Shetland orollariga yetib keladi. Orollarni o'lchab, nomlab chiqqan ruslar ham Qirol George oroliga, ham Mordvinov oroliga (Fil oroli) qadam qo'yishadi. Deception oroli va Livingston orollari oralig'ida suzayotganda Bellingshausen huzuriga Amerika brigi komandiri Nathaniel Palmer tashrif buyuradi va unga hududda suzib yurgan o'nlab Amerika va Britaniya kemalarining faoliyatlari haqida so'zlab beradi.

Biroz muddat orollar "Yangi Janubiy Britaniya" deb ataladi va tezda bu nom "Janubiy Shetland orollari" (Shotlandiya shimolidagi Shetland orollari nomi bilan) deb o'zgartiriladi. Bugungi kunda xalqaro hamjamiyatda Janubiy Shetland orollari nomi qabul qilingan. Ikki orol to'plamlari Ekvatordan deyarli bir xil masofada joylashgan bo'lib, 60° Shimoliy kenglikda joylashgan (Shotlandiyadagi) Shetlend orollari Gulfstream oqimi tufayli iliq bo'lsa, Janubiy Shetland orollari iqlimi ancha sovuqroqdir.

Renier Point

Orollarda XIX asr hamda XX asr boshlarida tyulen va kit ovlangan. Tyulen ovlash 1820-yildan 1908-yilgacha davom etgan bo'lib, bu muddat davomida orollarga 198 ta kema tashrif buyurgani qayd etilgan.[7] Ushbu kemalardan 12 tasi halokatga uchragan. Tyulen ovchiligi davridan qolgan qoldiqlar qatorida temir tuvaklar, xaroba kulbalar va turli-tuman yozuvlar mavjud.

1908-yildan boshlab orollar Falkland orollari hududlarining bir qismi sifatida boshqarilgan. Lekin orollarda faqat 1944-yilda ilmiy-tadqiqot stansiyasi barpo etilishi bilan muntazam ravishda inson istiqomati boshlangan. Arxipelag, uning yaqinidagi Antarktida yarim oroli hamda Janubiy Georgia oroli janubiy yoz oylarida tobora turistlar gavjum manzilgohga aylanib bormoqda.

Geografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Orollar guruhi sifatida Janubiy Shetland orollari koordinatasi quyidagicha: 62°0′S 58°0′W / 62.000°S 58.000°W / -62.000; -58.000. Orollar Falkland orollaridan 940 km janubda, Antarktida qit'asining eng yaqin nuqtasi — Graham yeridan 93 km (Deception oroli) va 269 km (Clarence oroli) shimoli-g'arb va shimolda joylashgan.

Janubiy Shetland orollari va Antarktida yarim oroli. Xalqaro kosmik stansiyadan olingan surat

Janubiy Shetland orollari 11 yirik orol va bir necha kichik orollardan iborat bo'lib, orollarning jami hududi hajmi 3,687 km2 ni tashkil qiladi. Orollar yuzasining 80-90 % qismi abadiy muzlik bilan qoplangan.

Orollar g'arbi-janubi-g'arbidagi Smith oroli va Low orolidan sharq-shimoli-sharqqa Fil oroli va Clarence oroli tomon 450 km ga cho'zilgan.

Vulqonlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Orollarda Toʻrtlamchi davrida faol bo'lgan vulqonlar mavjud. Bu vulqonlarning kelib chiqishi Bransfield rifti tektonikasi bilan bog'liq. Ma'lum vulqonlar, g'arbdan sharqqa qarab: Sail qoyasi, Deception oroli, Rezen tepaligi, Gleaner tepaligi, Inott Point. Pingvin oroli, Melville cho'qqisi va Bridgeman oroli.[8] Vulqon qoyalarining ko'pchiligi bazalt va bazalt andesitidan iborat.[8]

Orollardagi To'rtlamchi davr vulqon chiqindilari tarkibida Antarktida yarim orolidagi Larsen rifti bilan solishtirganda potassiy va sodiy kamroq va niobiy/ittriy konsentratsiyalari ham pastroq.[8]

Iqlimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Map
Janubiy Shetland orollari Antarktida yarim orolidan 120 km shimolda joylashgan.

Orollar ekvatordan xuddi shimoliy Atlantika okeanidagi Faroe orollari kabi masofada joylashgan bo'lsada, ularning Antarktidaga yaqinligi iqlimning sovuqligiga sabab bo'ladi. Orollarni o'rab turuvchi dengiz aprel boshidan dekabr boshigacha muz bilan qoplanadi va orollardagi o'rtacha oylik havo harorati yiliga sakkiz oy davomida (aprel-noyabr) 0 °C dan past bo'ladi.

Issiq vulqonli vanna. Port Foster, Deception oroli. Orqa fonda MV Explorer kemasi

So'nggi yillar davomida oroldagi gleysherlar sezilarli darajada qisqargan bo'lsada, orollar yoz oylarida ham 80 % muzlik darajasini saqlab kelmoqda.

Orollar iqlimi yil davomida nam va bulutli. Barcha fasllarda kuchli g'arb shamoli esib turadi. Qish oxiri va bahorda janubdan juda sovuq iqlim kelgan paytlarda quyoshli kunlar kuzatiladi. O'rtacha yozgi havo harorati 1.5 °C, qishda esa o'rtacha harorat −5 °C. Okean ta'sirida yoz oylarida havo harorati past bo'lib, qishda qit'adagi kabi harorat pasayib ketmaydi.[9]

Flora va fauna

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Devils Point, Byers yarimoroli
Dengiz fili, Hannah Point

Qattiq iqlim sharoitlariga qaramasdan, orollarda o'simliklar mavjud va orollar Janubiy Georgiya va Janubiy Sandwich orollari, Janubiy Orkney orollari hamda Bouvet oroli bilan birgalikda tundra ekomintaqasini tashkil qiladi. Bu orollarning barchasi Antarktida konvergensiyasi chizig'idan janubda joylashgan. Bu hududlarda moxlar, lishayniklar va suv o'tlaridan iborat tundra florasi mavjud. Orollarni o'rab turuvchi suvlarda turli dengiz qushlari, pingvinlar va tyulenlar ov qiladi.

Orollar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shimoldan janubga qarab, Janubiy Shetland orollaridagi yirik va ba'zi kichik orollar nomlari quyida:

Livingston, Greenwich, Robert, Snou va Smith orollarining topografik xaritasi

Tadqiqot stansiyalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Orollarda bir nechta davlatlarning ilmiy-tadqiqot stansiyalari mavjud:

St. Kliment Ohridski bazasi (Bolgariya)
Camp Byers (Xalqaro dala lageri)

Dala lagerlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Simon Beaufortning Killing Ship romani voqealar rivoji xaritasi

Adabiyot va san'atda aks etishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shuningdek qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ "South Shetland Islands" (Wayback Machine saytida 2010-06-07 sanasida arxivlangan). North Dakota State University.
  2. ↑ Ivanov, L. General Geography and History of Livingston Island, Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis C. Pimpirev, N. Chipev: . Sofia: St. Kliment Ohridski University Press, 2015 — 17–28-bet. ISBN 978-954-07-3939-7. 
  3. ↑ Hattersley-Smith, G (June 1983). „Fuegian Indians in the Falkland Islands“. Polar Record. 21-jild, № 135. Cambridge University Press. 605–606-bet. doi:10.1017/S003224740002204X. ISSN 0032-2474.
  4. ↑ Griffiths, Tom. Slicing the Silence: Voyaging to Antarctica. Harvard University Press — 344–345-bet. ISBN 978-0674026339. 
  5. ↑ "Dirección Nacional del Antártico | Ministerio de Relaciones Exteriores, Comercio Internacional y Culto". cancilleria.gob.ar.
  6. ↑ Martinez-Bahamonde, Rafael. El navio San Telmo: Los Primeros en pisar la Antartida. Una reparación histórica (Ispancha). University of the Basque Country – Escuela de Ingeniería de Bilbao, 2019. 
  7. ↑ Historical Antarctic sealing industry R.K. Headland: . Scott Polar Research Institute (Cambridge University), 2018 — 168-bet. ISBN 978-0-901021-26-7. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Kraus, Stefan; Kurbatov, Andrei; Yates, Martin (2013). „Geochemical signatures of tephras from Quaternary Antarctic Peninsula volcanoes“. Andean Geology. 1-jild, № 40. 1–40-bet. doi:10.5027/andgeoV40n1-a01.
  9. ↑ GHCN Climate data, GISS data publications, period 1978-2007
  10. ↑ Beaufort, Simon (taxallus); Cruwys, Elizabeth; Riffenburgh, Beau. The Killing Ship. Sutton, Surrey, UK: Severn House Publishers — 1–224-bet. ISBN 978-0-7278-8639-2. 
  11. ↑ Susanna Gregory - bu muallif Elizabeth Cruwysning taxallusi, Simon Beaufort esa Elizabeth Cruwys va Beau Riffenburghning birgalikdagi ishlatadigan taxallusi. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Janubiy_Shetlend_orollari?oldid=518147" dan olindi