Japanese language sahifasining manbasini koʻrish

{{Til
|nom =  Yapon tili 
|milliy nom = 日本語
|mamlakatlar = [[Yaponiya]], [[Xitoy Respublikasi|Tayvan]], [[Koreya Xalq Demokratik Respublikasi|KXDR]], [[Janubiy Koreya]], [[Peru]], [[Avstraliya]].
|biluvchilar = 125 million
|o'rin = 9
|yozuv = kanji, kana
|rasmiy = {{flagicon|Japan}}
|til oilasi = [[Oltoy tillari|Oltoy]]
|iso1=ja
|iso2=jpn
|iso3=jpn
|sil=
|turkumlanishi = Turkumlanishi
|til_kodlari = Til kodlari
|xarita=Japanese language extension.PNG}}
'''Yapon tili''' - [[Yaponiya]]ning rasmiy davlat tili. yapon tilining genetik aloqalari, yaʼni uning u yoki bu til oilasiga mansubligi uzoq vaqt aniqlanmagan: u goh [[oltoy tillari]]ga, goh avstronez tillariga mansub deb kelingan. Soʻnggi oʻnyilliklardagi tadqiqotlar yapon tilining oltoy tillari oilasiga mansubligini isbotlamoqda. Bu til, asosan, Yaponiyada, shuningdek, [[Osiyo]], [[Amerika]] va [[Yevropa]]ning bir qancha mamlakatlari ([[AQSH]], [[Kanada]], [[Braziliya]] va boshqalar) da, Avstraliyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 126 million (Yaponiyaning oʻzida - 124 million) kishidan ortiqroq (2000). Yapon tilida, asosan, shimoliy, sharqiy, gʻarbiy va janubiy lahja guruhlari farqlanadi. Fonologik tizimi avstronez tillarinikiga yaqin boʻlib, adabiy tilda 35 fonema (jumladan, 5 ta unli) mavjud. Unlilar choʻziqlik qisqalik, undoshlar esa yakka va qoʻshaloq kelish xususiyatlariga ega boʻlib, bu xususiyatlar koʻpincha maʼno farqlash uchun xizmat qiladi. Grammatik tizimi oltoy, xususan, turkiy tillardagiga oʻxshash: ot va feʼl turkumlaridagi koʻmakchi, yuklama xarakteridagi soʻzlar va qoʻshimchalar, soʻz tartibida aniqlovchining aniqlanmishdan oldin, kesimning hamma vaqt gap oxirida kelishi. Leksikasida asl yapon soʻzlaridan tashqari xitoy tilidan oʻzlashgan soʻzlar („kango“) koʻp boʻlib, ular Yapon tiliga [[xitoy yozuvi]] bilan birga kirib kelgan. Zamonaviy oʻzlashma soʻzlar („gayraygo“) asosan ingliz tilidan kirib kelmoqda. Har ikkala turdagi oʻzlashma soʻzlar oʻzining fonologik, morfologik va grammatik xususiyatlariga ega. Asl yaponcha soʻzlar va grammatik koʻrsatkichlar yapon yozuvining xiragana shaklida, chet tillardan kirib kelgan soʻzlar esa katakana shaklida yoziladi (qarang [[Yapon yozuvi]]). Hozirgi Yapon tili uslubiy jihatdan ham rangbarangdir: kitobiy va ogʻzaki nutq aniq chegaralanib turadi, turli funksional uslublar farqlanadi, nutqning odobhurmat darajasiga qarab tabaqalanishi, erkaklar va ayollar nutqidagi farqlanishlar va boshqalar 9—10 asrlarda gʻarbiy (kioto) lahja asosida adabiy til („bungo“, 文語 - yozma til) shakllangan. 13-14 asrlarda bungo meʼyorlari ogʻzaki nutqdan farqlana boshlagan. 1868-yil Meyji inqilobidan keyin sharqiy ([[tokio]]) lahjaga asoslangan adabiy til shakllangan. XX asr oʻrtalarigacha har ikkala adabiy tildan foydalanib kelingan. Shundan keyingi davrda toʻliq shakllangan zamonaviy adabiy til, bungoning baʼzi elementlarini saqlab qolgan holda, uning oʻzini isteʼmoddan siqib chiqargan. Hoz. kunda adabiy Yapon tili ayrim oʻziga xos shevalarni („kansay“ - markaziygʻarbiy, „okinava“ - janubiy) hisoblamaganda, qolgan barcha shevalarni ham isteʼmoldan chetlashtirmoqda. Mahalliy lahja va shevalardan oila doirasidagina foydalanilmoqda.

== Grammatikasi ==
===So‘zning turkumlari===
Umumiy olib qaraganda, Yapon tilidagi so‘zning turkumlarini ikki katta guruhga bo‘lmoq mumkin - substantiv (ot va songa o‘xshash) va predikativ (fe’l va sifatga o‘xshash). Substantiv boshqa so‘zlarga yordamchi qo‘shimchalar orqali bog‘lanadi. Predikativ so‘zlar ma’lum hollarda substantivga aylanishi mumkin bo‘lsada boshqa so‘zlarga bog‘lanmoq uchun, substantivlardan farqli o‘laroq, yordamchi qo‘shimchalarga muhtoj emasdir<ref>An historical grammar of Japanese; 1928-yil; 88-bet.</ref>.
<br/>Yapon tilida fe’l va sifatning bir-biriga, tuslanish va ma’noviy xususiyatlarni ifodalashning jihatidan, o‘xshashligining sababidan bu ikki so‘zning turkumi alohida qilib ajratilishning o‘rniga bir deb tushunilib ikkalasi 用言 (''yogen'') - ''ishning so‘zlari'' deb ataladi<ref>An historical grammar of Japanese; Sir George Bailey Samson, 1928-yil; 88-bet.</ref>. 用言 bo‘lgan har qanday so‘zni Mumtoz Yaponchada 6 xil tuslanishga ajratish mumkin:
{|class=wikitable
|-
!終止形<ref>Ushbu shakl Zamonaviy Yaponchada ishlatilmaydi.</ref>
!shyūshikei 
!Tugallovchi 
|-
!連体形
!rentaikei
!Substantivga bog‘lanuvchi
|-
!連用形
!renyoukei
!用言 va gapga bog’lanuvchi
|-
!未然形
!mizenkei
!Tugalsiz
|-
!已然形
!izenkei
!Tugal
|-
!命令形
!meireikei
!Buyruq
|-
|}

已然形 deganidan tashqari, yuqoridagi shakllarning barchasining ish-harakatning ma’nosiga uning tugallanganligi yoki zamoni haqidagi hech qanday qo‘shimcha ma’noni qo‘shmay so‘zlarning bir-biriga to‘g‘ri bog‘lanishinigina ko‘rsatib beruvchi ekanligini ko‘zda tutish muhimdir.

===Zamonlar===
Zamonaviy Yapon tilida ''{{nowrap|-ta}}'' qo‘shimchasigina ish-harakatning tugallanganligini bildirsa, Mumtoz Yaponcha (''kobun'' - 古文) boyroq tuslanishga ega bo‘lgan: ish-harakatning tugallanganligi ''{{nowrap|-tu}}'', ''{{nowrap|-nu}}'', ''{{nowrap|-ri}}'' va ''{{nowrap|-tari}}'' degan qo‘shimchalar orqali bildirilgan, o‘tkan zamon esa ''{{nowrap|-keri}}'' va ''{{nowrap|-ki}}'' degan qo‘shimchalar orqali bildirilgan. Hozirgi Yaponchadagi ishning tugallanganligini anglatuvchi ''{{nowrap|-ta}}'' degan qo‘shimchaning kelib chiqishi ''{{nowrap|-tari}}'' degan qo‘shimchaga borib taqaladi<ref>Language Change in East Asia; 235-bet.</ref>.

== Adabiyotlar ==
{{OʻzME}}

{{chala}}

[[Turkum:Yapon tili]]

{{reflist}}