Jarkent masjidi
Жаркент масжиди (қозоқча: Жаркент мешіті) – Қозоғистоннинг Жаркент шаҳрида жойлашган марказий масжидидир. Масжид 1895-йилда хитойлик меъмор Ҳон Пикет лойиҳаси бўйича муҳожирларнинг йиғилган маблағлари ҳисобига қурилган. Масжид 1982-йилдан буён республикадаги аҳамиятга молик архитектура ва тарих ёдгорлиги сифатида давлат муҳофазасига олинган.
| Масжид | |
| Мамлакат | |
| Ҳудуд | Олмаота вилояти |
| Шаҳар | Жаркент |
| Координаталар | 44°09′47″Н 80°00′01″Э / 44.16295°Н 80.00034°Э |
| Бинокорлар | Ҳасан Иманов, Ушурбаки, Таир Исмоилов, Насретдин Кара, Зайнутдин, Абдуқодир ва бошқалар |
| Меъмор | Ҳон Пикет |
Тарихи
Янги масжид қуриш таклифи 1887-йилда Жаркент мусулмон жамоаси йиғилишида биринчи гилдия савдогари Вали Охун Йўлдошевдан чиққан. У дастлабки тўловни амалга оширади ва мусулмонлардан эҳсон йиғишни ташкил этади. Бош меъмор хитойлик уста Ҳон Пике (Мукан) бўлиб, унга уйғур усталари Ҳасан Иманов, Ушурбаки, Таир Исмоилов, Насретдин Кара, Зайнутдин, Абдуқодир ва бошқалар ёрдам берган. 1892–1895-йилларда масжид ва минорали асосий пештоққа эга кириш қисми қурилган. 1903–1905-йилларда кичик масжид, мадраса, панжаралар қурилган. 1910-йилдаги зилзила сабабли, бино катта зарар кўради – иккала безак минораси, гумбазларнинг тепалари қулаб тушади, гумбазларда ёриқлар пайдо бўлади. Масжид Совет даврида турли мақсадларда фойдаланилган: жумладан, омборхона (асосан дон омбори), чегарачилар учун казарма, кинотеатр ва чойхона. Қайта тиклаш ишлари 1975–1978-йилларда амалга оширилади. Реконструксия ишларидан сўнг Қозоғистон ССР Вазирлар Кенгашининг 1978-йил 24-мартдаги буйруғига биноан масжидда архитектура ва санъат музейи очилади, бу ҳужжатга Вазирлар Кенгаши Раиси Байкен Ашимов имзо чеккан. Том ва асосий пештоқ 2001–2004-йилларда реконструксия қилинган.

Архитектураси
Масжид Хитой ислом меъморчилиги услубида қурилган. Масжиднинг умумий майдони 28×54 метрни ташкил қилади. Тузилишига кўра, баландлиги 14.5 метр (48 фт) бўлиб, минорасининг узунлиги 19 метр (62 фт) га тенг. Минора Тян-Шан арчасидан ясалган 52 та устун билан ўралган. Антаблемент ёғоч ўймакорлиги билан безатилган. Масжиднинг деворлари тўсинлардан, томи эса тунукадан қилинган. Устунлар ва бошқа ёғоч қисмларни ўзаро бирлаштиришда мих ишлатилмаган. Масжид мажмуаси тош девор билан ўралган бўлиб, унинг баландлиги 2.3 м (7.5 фт) ни ташкил этади. Жануб ва шимол томонда дарвозалар бор. Масжид ҳовлисида шимоли-шарқий томонда кичик ҳовли, жануб томонда мадраса жойлашган. Кўтарилган том Хитой меъморчилиги анъаналари мос тарзда бунёд этилган. Томнинг қиялик учлари тепага эгилиб, бинога нафислик ва ёрқинлик беради. Масжид икки қаватли. Марказий қисмга эга эмас ва катта карнизли силиндрсимон устунлар бинони ўраб турган галереяни ташкил қилади. Масжид биносининг скелети 122 та ёғоч устунлардан иборат бўлиб, устунлар ва қувурлар тизими яхши йўлга қўйилган. Масжиднинг диққатга сазовор жойи декорацияларнинг кўплиги – ёғоч ўймакорлиги, бой ранглардаги полихром расмларидир. Улар масжиднинг бош зали арклари ва деворлари юзасига гўзаллик бахш этади. Ички безакда ўсимлик шаклидаги нақшлар, араб ёзувлари, уйғур безакларининг турли элементлари устунлик қилади. Бундан ташқари, қушлар, балиқлар ва ҳайвонларнинг тасвирлари, шу жумладан ҳаёлий жонзотлар тасвирлари ҳам мавжуд.
Манбалар
- Жаркент масжиди – русча матн
- Петровкий А. Қозоғистоннинг Жаркент шаҳридаги мўжиза масжиди. Хитой архитектори Хонг ПИК ўзини ортда қолдирди (тарих саҳифалари). 2011 йил 3 декабр. Архив 2 апрел 2012 йил. (Петровский А. Чудо-мечет в казахстанском Жаркенте. Китайский архектор Хон Пик превзошел самого себя (страницй истории). Дата обрашчения 3 декабр 2011 йил. Архивирова 2 апрел 2012 йил.)
- Постановлениэ Совета Назиров Казахской ССР от 26 январ 1982 йилдаги № 38 „О памятниках истории и културй Казахской ССР Республиканского значения“.
- Сакралная география Казахстан: Реэстр об’эктов природй, арчаиии, этнографии ва култовой архитектура / Под обшч. қизил. Б. А. Байтанаева. – Алмати: Институтиии им. А. Х. Маргулана, 2017 йил. – С. 127—128. – 904 с. —ИСБН 978-601-7312-78-7 .
- Казахская ССР: краткая энциклопедия / Гл. қизил. Р. Н. Нургалиэв. – Алма-Ата: Гл. қизил. Казахской Совецкий энциклопедияси, 1991 йил. – Т. 4: Ёзиқ. Адабиёт. Фолклор. Искусство. Архитектура. – С. 205. – 31 300 экз. —ИСБН 5-89800-023-2 .