Jarroh
Тиббиётда жарроҳ – бу жарроҳлик қилувчи шифокор. Гарчи турли хил вақт ва жойларда турли ан'аналар бо'лса-да, замонавий жарроҳлар жарроҳликка ихтисослашганидан олдин лицензияланган шифокор ёки шифокорлар каби тиббий та'лим олган. Ба'зи мамлакатларда ва юрисдиксияларда шифокорлик соҳасида ҳунарчилик гуруҳи бир бутунлигини сақлаш учун "хирург" унвони берилади. Тиббий жиҳатдан машқ қилинган жарроҳлар педиатриянинг, тиш шифокорлигининг ва ветеринар шифокорларнинг жарроҳларидан фарқ қилади. Ҳар йили жарроҳлар бутун дунё бо'йлаб 300 миллиондан ортиқ жарроҳлик ишларини амалга оширади[1][2]. Жарроҳликни ёзиб олган биринчи киши милодий ВИ асрда яшаган ҳинд шифокор-жарроҳ Сушрута эди. У косметик пластик жарроҳлик соҳасида ихтисослашган ва ҳатто очиқ Ринопластика тартибини ҳам қайд этган[3]. Унинг Магнум опус Суśрута-саṃҳитā тиббиёт бо'йича энг муҳим сақланиб қолган қадимги муқаддималардан биридир ва Аюрведа ва жарроҳликнинг асосий матни деб ҳисобланади. Ушбу мақола умумий тиббиётнинг барча жиҳатларини қамраб олади, аммо таржимон Г. Д. Сингҳал Сушрутани "хирургия аралашувининг отаси" деб атаган[4]. Ҳиндистондаги Сушрута тиббиёт мактаби охир-оқибат пасайганидан со'нг, Исломнинг олтин даври жарроҳ Ал-Заҳраwи (936-1013) жарроҳликни самарали тиббий амалиёт сифатида қайта тиклагунига қадар жарроҳлик ко'п жиҳатдан э'тиборсиз қолдирилди. У Ислом дунёсидан пайдо бўлган энг буюк о'рта аср хиружи деб ҳисобланади ва шу билан бирга жарроҳликнинг отаси деб ҳам танилган[5]. Тиббиётга қо'шган энг катта ҳиссаси о'ттиз жилдли шифокорлик энсиклопедияси бўлган Китаб ал-Тасриф[6]. У о'з навбатида, ҳомиладорликнинг даврлари бо'йича хусусиятини аниқлаган биринчи шифокор эди[7]. Унинг жарроҳлик процедуралари ва асбоблари соҳасида илгари суриштирган ҳиссалари жарроҳликка катта та'сир ко'рсатди, аммо ХИИИ асргача Англияда жарроҳлик алоҳида тиббий фан сифатида пайдо бўлган[7]. Европада жарроҳлик асосан соч кесиш воситаларидан фойдаланиб, тез-тез жанг майдони ва иш берувчилари учун жарроҳлик ишларини амалга оширадиган хирурглар билан бог'лиқ эди[8]. Тиббиёт ва физиология соҳасида ривожланиш билан сочлари чо'ккан ва жарроҳлар касблари фарқ қилди; ХИВ асрга келиб сочлари то'ккан жарроҳлар деярли ё'қолган ва жарроҳларнинг аксарияти жарроҳликка ихтисослашган малакали шифокорлар эди. Аммо, хуруж ҳарбий тиббиёт ходимларининг унвони сифатида ХИВ аср охиригача ишлатилишда давом этди ва бош хуруж генерал унвони ҳам юқори ҳарбий тиббиёт ходимлари, ҳам юқори ҳукуматдаги жамоатчилик сог'лиқни сақлаш ходимлари учун мавжуд бо'либ қолади.
Тиббий ахлоқий меъёрлар
Этика – бу кимдир мавзу ёки вазиятда қабул қиладиган ахлоқий қарор[9]. Том Беаучамп ва Жеймс Чилдресс жарроҳлар иложи борича энг ахлоқий бо'лиш учун амал қилишлари керак бўлган то'ртта асосий принсипни яратдилар. Жарроҳлар бу принсиплардан фойдаланишни мажбурий деб билмайдилар, аммо улар тиббий соҳаларда қо'ллашлари керак. Этика биринчи тамойили "автономияга ҳурмат"дир[5]. Бу ерда жарроҳ шифокор шифокорга жарроҳлик жараёни ҳақида ҳамма нарсани, шу жумладан жарроҳлик давомида нима ното'г'ри бо'лиши мумкинлигини ма'лум қилади. Бу қадам беморнинг об-ҳаво ҳақида ма'лумотли қарор чиқариши учун жуда муҳимдир[6]. Иккинчи тамойил "хайрли ишлар"дир. Бу шифокор фақат бемор хоҳлаган ишни қилиши керак деган фикр. Масалан, агар бемор қон трансфузияси каби бир нарсага муҳтож бо'лса, лекин қон трансфузиони беморнинг диний э'тиқодларига зид бо'лса-да, шифокор беморнинг динини ҳурмат қилиши керак. Учинчи принсип "хатосизлик эмас". Бу принсип жарроҳлар "ҳаракат қилмаслиги керак" деган ма'нони англатади. Жарроҳлар жарроҳлар жамоасининг бошқа а'золари билан самарали мулоқот қилишлари керак, шунда беморга зарар етказиши мумкин бўлган ҳеч қандай ното'г'ри мулоқот бо'лмайди. То'ртинчи тамойил "Адиллик"дир. Қарорларни адолатли қабул қилиш, зиддиятли манфаатларни мувозанатлаш ахлоқий жиҳатдан зарур. Ҳар қандай вазиятда ҳаракатларингизни оқилоналаштиришингиз керак. Ахлоқий танловлар, агар амалда истиснолар бо'лмаса, ахлоқий принсипларга мувофиқ бо'лиши керак. Адолат масаласида ахлоқий масалалар чекланган ресурсларни тақсимлашни, қонуний нуқтаи назарни ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишни о'з ичига олади[8].
Давлатлар ҳамжамиятидаги унвонлар
1950-йилда Лондонда Инглиз жарроҳлар қирол коллежи (РCС) жарроҳларга РCС а'золиги орқали расмий мақомини таклиф қилишни бошлади[10]. Мистер унвони фахрий белгига айланди ва бугунги кунда ко'плаб Қо'шма Штат мамлакатларида камида то'рт йиллик та'лимдан со'нг жарроҳлик даражасини олган (илгари Роял Cоллеге оф Сургеонс а'зоси, ҳозирда Роял Cоллеге оф сургеонс а'зоси ёки бошқа бир қатор дипломлар) малакали шифокорга о'зини профессионал амалиёт давомида Мр, Мисс, Мрс ёки Мс деб аташ шарафига эга, аммо бу сафар ма'носи бошқача. Ба'зан унвон о'згариши маслаҳатчи мақомини англатади деб тахмин қилинади (ба'зилар ното'г'ри айтганда, нохуш жарроҳлар ҳам "Мр" деб ҳисоблашади), аммо Шимолий Америка ташқаридаги пост-университет тиббий та'лимининг давомийлиги шунга о'хшайдики, малакали жарроҳ бундай лавозимга эга бо'лишга йиллар бо'лиши мумкин: ко'плаб шифокорлар илгари ушбу малакаларни катта уй ходими даражасида олган ва улар кичик ихтисослик та'лимини бошлаганида ушбу даражага эга бо'либ қолишган. "Мр" (ва бошқалар) нинг фарқини Ирландия Республикаси, Австралия, Барбадос, Янги Зеландия, Жанубий Африка, Зимбабве ва бошқа Cоммонwеалтҳ мамлакатларида ҳам жарроҳлар ишлатадилар. 2021-йил август ойида Роял Аустраласиан Cоллеге оф Сургеонс ушбу амалиётнинг босқичма-босқич бекор қилинишини қо'ллаб-қувватлаётганини ва гендернинг нохуш унвонидан фойдаланишни раг'батлантиришни бошлаганини э'лон қилди Доктор ёки Профессор каби тегишли академик унвонлардан фойдаланишни рағбатлантиради[11].
Ҳарбий унвонлар
Инглиз тилида гапирадиган ко'плаб мамлакатларда ҳарбий унвон жарроҳ ҳар қандай тиббий мутахассисга қўлланади, чунки бу со'з тарихий ривожланиш билан бог'лиқ. АҚШ армияси тиббий корпусида жарроҳлар учун турли хил ҳарбий иш кодлари сақланади.
Ҳаволалар
- ↑ Wеисер, Тҳомас Г.; Ҳайнес, Алех Б.; Молина, Георге; Липситз, Стуарт Р.; Эсқуивел, Миcаэла М.; Урибе-Леитз, Тарсиcио; Фу, Руи; Азад, Теж; Чао, Тиффанй Э. (2015). „Эстимате оф тҳе глобал волуме оф сургерй ин 2012: Ан ассессмент суппортинг импровед ҳеалтҳ оутcомес“. Тҳе Ланcет. 385-жилд. С11-бет. дои:10.1016/С0140-6736(15)60806-6. ИССН 0140-6736. ПМИД 26313057.
- ↑ Лиу, Лианг Қин; Меҳиган, Синеад (2021). „А Сйстематиc Ревиэw оф Интервентионс Усед то Энҳанcе Имплементатион оф анд Cомплианcе wитҳ тҳе Wорлд Ҳеалтҳ Организатион Сургиcал Сафетй Чеcклист ин Адулт Сургерй“ (ПДФ). АОРН Жоурнал. 114-жилд, № 2. 159–170-бет. дои:10.1002/аорн.13469. ПМИД 34314014. 2023-02-28да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2023-02-28.
- ↑ Папел, Ира Д. анд Фродел, Жоҳн (2008) Фаcиал Пластиc анд Реcонструcтиве Сургерй. Тҳиэме Медиcал Пуб. ИСБН 1588905152
- ↑ Сингҳал, Г. Д.. Диагностиc cонсидератионс ин анcиэнт Индиан сургерй: (басед он Нидāна-Стҳāна оф Суśрута Саṁҳитā). Варанаси: Сингҳал Публиcатионс, 1972.
- ↑ 5,0 5,1 Аҳмад, З. (Ст Тҳомас' Ҳоспитал) (2007), „Ал-Заҳраwи – Тҳе Фатҳер оф Сургерй“, АНЗ Жоурнал оф Сургерй, 77-жилд, № Суппл. 1, А83-бет, дои:10.1111/ж.1445-2197.2007.04130_8.х, С2CИД 57308997
- ↑ 6,0 6,1 ал-Заҳрāwī, Абū ал-Қāсим Кҳалаф ибн ʻАббāс. Албуcасис он сургерй анд инструменц. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1973. ИСБН 978-0-520-01532-6. Қаралди: 2011-йил 16-май.
- ↑ 7,0 7,1 Cосман, Маделеине Пелнер. Ҳандбоок то Лифе ин тҳе Медиэвал Wорлд, Ҳандбоок то Лифе Сериэс. Инфобасе Публишинг, 2008 — 528–530-бет. ИСБН 978-0-8160-4887-8.
- ↑ 8,0 8,1 „Сургеонс анд Сургиcал Спаcес #Тҳе барберс шоп“. сcиэнcемусеум.орг.ук. 2020-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-май.
- ↑ Cосман, Маделеине Пелнер. Ҳандбоок то Лифе ин тҳе Медиэвал Wорлд, Ҳандбоок то Лифе Сериэс. Инфобасе Публишинг, 2008 — 528–530-бет. ИСБН 978-0-8160-4887-8.
- ↑ „Патиэнц: Тҳе Сургиcал Теам: Қуалифиcатионс оф а сургеон“. Роял Cоллеге оф Сургеонс оф Энгланд. 2015-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 13-июн.
- ↑ „РАCС пҳасес оут гендеред титлес фор сургеонс“. Роял Аустраласиан Cоллеге оф Сургеонс. 2021-йил 31-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 31-август.