Ziyosfera

Jas tulpar

"Жас тулпар" (қозоқча: «Жас тұлпар») — Москва университетларида таҳсил олган қозоқ ёшларининг норасмий бирлашмаси. 1960-йилларда мавжуд эди. Ўзини қозоқ маданиятини тарғиб қилувчи маданий-маърифий жамият сифатида жойлаштирди. Бироқ, бир қатор иштирокчиларнинг сиёсий қарашлари совет жамияти нуқтаи назаридан қабул қилиниши мумкин эмас деб топилди.

Тарихи

Шаклланиши

„Жас тулпар“ жамияти 1963 -йил 7-ноябрда Москва қозоқ талабалари йиғилишида ташкил этилган. Ташкилотчилар Мурат Авезов, Олтой Қодиржанов ва Болатхан Тайжанов эди.Жамият аъзолари бўлажак олимлар Макаш Татимов, Мурат Айтхожин, бўлажак эстрада хонандаси Сара Тиништигулова ва бошқа таниқли шахслар эди.

Жамиятнинг мақсади қозоқ маданияти, санъати ва адабиётини тарғиб қилиш, шунингдек, қозоқ талабаларига рус тили ва техник фанларни ўрганишда ёрдам бериш эди.

Ташкилот иши секторларга бўлинган: маъруза, илмий-маърифий, маданий-кўнгилочар.Маъруза сектори доирасида талабалар қозоқ халқининг тарихи, демографияси ва маданияти бўйича материаллар тўплашди ва ўрганишди. Илмий-таълим соҳасида қозоғистонлик талабалар билан бевосита иш олиб борилди.Маданий-кўнгилочар секторда футбол бўйича мусобақалар, тоғларга саёҳатлар, турли маданий тадбирлар ташкил этилди.

Ташкилотнинг ижодий жамоалари Омск вилоятидаги қозоқлар истиқомат қиладиган жойлар, Жамбул, Жанубий Қозоғистон, Қизилўрда,Селиноград вилоятларининг чекка ҳудудларида бўлди. Уюшманинг филиаллари Павлодар, Қарағанда, Селиноград, Семипалатинск, Чимкент, Олма-Ота ва ҳатто Қозоғистон ССР ташқарисида (Ленинград, Киев, Одесса, Харков, Рига) пайдо бўлган. „Жас тулпар“ аъзолари С.Элеусизов ва М.Балтабаэв қозоқ мусиқа маданиятига асосланган ВИА ташкил этишда иштирок этган ("Гуллар", „Айгул“, „Олатау“ ва бошқалар.).

Инқироз

1966-йил феврал ойининг бошида „Жастулпар“ ташаббускор гуруҳи қозоқ талабалари билан учрашув ўтказиш учун Олмаотага келди. Учрашув 8-9-феврал кунлари Қозоғистон Ёзувчилар уюшмаси биносида бўлиб ўтди. Архив манбасига кўра, унга таниқли қозоқ ёзувчилари келган, бироқ улар „учрашув соғлом тус олмаётганини ҳис қилиб“ тез орада тадбирни тарк этган.

Қолаверса, айнан 8-9-феврал, яъни „Жас тулпар“ қурултойи куни Олмаота тиббиёт институтининг юзга яқин талаба-ёшлари рус тилида дарс ўтишга қарши норозилик сифатида дарсларга бормаган.

Кўп ўтмай, Қозоғистон Комсомоли Марказий Қўмитасидан ташвишли хабарлар пайдо бўла бошлади, унда „Жас тулпар“ аъзоларининг баёнотлари мазмуни етказилди:

Тов. Тайжанов (МГИМО) бошқарувчи сайлов марказини тузишни, „Жас Тулпар“ низомини қабул қилишни таклиф қилди, унда „Ҳар бир инсоннинг хатти-ҳаракати, фикри, ҳаракатларида миллийлик тамойили ҳаракатлантирувчи омил бўлиши керак“ деган фикрларни ёзишни таклиф қилди.

 

Ўртоқ Авезов маърузасининг асосий ғояси қуйидагича ифодаланган: "Фақат бадиий ҳаваскорлик жамоаси бўлиш кифоя. Ташкилотнинг ўзи бўлиши керак Ҳатто бундай баёнотлар ҳам маълум бўлдики, миллий-маданий ривожланиш ташкилий нуқтаи назардан Қозоғистоннинг СССРдан мустақил бўлишига олиб келиши керак

20-февралда Қозоғистон Комсомоли Марказий Қўмитаси бюросида,15-мартда Бутуниттифоқ Ленинчи Ёш Коммунистик Лигаси Марказий Қўмитаси бюросида „Жас Тулпар“ аъзоларининг „очиқ сиёсий этуклиги“ муҳокама қилинди. Бундан ташқари, миллатчилик варақалари ва аноним мактубларнинг пайдо бўлиши ташкилот фаолияти билан боғланган.

Шунга қарамай, ташкилот 5-6-май кунлари Олмаотада бўлиб ўтган барча бўлимлар вакилларининг навбатдаги йиғилишини ўтказишга муваффақ бўлди

Ҳаракатнинг тугатилиши ва иштирокчиларнинг кейинги тақдири

1966-йил 9-июн куни Қозоғистон Комсомоли Марказий Қўмитасининг биринчи котиби Ўзбекали Жанибеков комсомол марказий қўмитасига „Жас тулпори“ раҳбарияти билан олиб борилган тушунтириш суҳбатлари тўғрисида эслатма юборади. Эслатмада айтилганидек,… бу учрашувларда М.Авезов ва бошқа иштирокчилар мулоҳазалар билан рози бўлиб, уларнинг фаолиятини тўхтатишга тайёр эканликларини билдирдилар.

… бу учрашувларда М.Авезов ва бошқа иштирокчилар мулоҳазалар билан рози бўлиб, уларнинг фаолиятини тўхтатишга тайёр эканликларини билдирдилар.

Баъзи маълумотларга кўра, ташкилот тарқатиб юборилганидан кўп ўтмай, унинг аъзолари ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан таъқибга учраган, аммо Қозоғистон ССР Коммунистик партияси Марказий Қўмитасининг биринчи котиби Динмуҳамед Қўнаэвнинг аралашуви туфайли таъқиблар тез сур’атда тўхтади[1].

Ўқишни тамомлагандан сўнг „Жас тулпар“нинг кўплаб собиқ аъзолари ижтимоий ишлар билан шуғулланишда давом этдилар ва турли маданий тадбирларда қатнашдилар.Олмаотада шеърият куни (1970), шоир Махамбет Ўтемисов хотирасига бағишланган ижодий кеча (1971),Осиё ва Африка ёзувчиларининг В халқаро анжумани (1973) шулар жумласидандир. Қайта қуриш йилларида собиқ „Жастулпар“ „Невада-Семипалатинск“ ядровий қуролга қарши ҳаракатни яратишда иштирок этди

Замонавий Қозоғистонда ҳаракатни баҳолаш

Замонавий қозоқ тарихшунослиги Жас Тулпарни Қозоғистон мустақиллигини кутган ватанпарварлик ҳаракати сифатида баҳолайди. 2013-йилда ташкилотнинг 50 йиллигига бағишланган тантанали тадбирлар ўтказилди. 2013-йил декабр ойида „Нур Отан“ партияси томонидан маданиятни ривожлантириш ва ёшларда ватанпарварлик туйғусини кучайтириш учун 35 ёшгача бўлган қозоғистонлик ёшларга бериладиган „Жас тулпар“ мукофоти таъсис этилди[2].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Жас Тулпар: неподвластные времени“. Пресс-служба ЕНУ им. Л. Н. Гумилёва (12 декабря 2013). 2018-йил 31-июлда асл нусхадан архивланган.
  2. ↑ „Легендарному движению «Жас тулпар» 50 лет“. э-ҳисторй.кз (15 января 2014). 2018-йил 7-июлда асл нусхадан архивланган.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jas_tulpar" dan olindi