Ziyosfera

Jawar janglari

Жаwар жанглари — Совет-Афг'он уруши даврида содир бўлган ҳарбий жанглар мажмуаси ҳисобланади. Бу жанглар Совет армияси ҳамда уларнинг иттифоқчиси бўлган Афг'онистон Демократик Республикаси қуролли кучлари билан Афғон мужоҳидлар гуруҳлари ўртасида бўлиб ўтган. Совет қўшинларининг асосий мақсади – мужоҳидларнинг муҳим логистика базаси бўлган Зҳаwар ҳудудини йўқ қилиш эди. Ушбу база Покистон чегарасидан тахминан 3 километр узоқликда жойлашган бўлиб, мужоҳидлар учун қурол-аслаҳа, та’минот ва жангчиларни жойлаштиришда муҳим марказ вазифасини бажарган.

Жаwар

Тҳе Зҳаwар cавес ин 2002.

Мужоҳидлар базаси Жаварда жойлашган Пактия вилояти Жаwар жанглари вақтида мужоҳидларнинг асосий таянчларидан бири Зҳаwар ҳудудида жойлашган эди. Бу база Пактия вилояти, Пакистан чегарасига яқин жойлашган бўлиб, қўшни давлатдан келаётган қурол-аслаҳа ва бошқа та’минотларни сақлаш ҳамда уларни минтақадаги партизан гуруҳларига тарқатиш учун хизмат қилган. Шунингдек, у мужоҳидлар учун ўқув маркази ва қўмондонлик пункти вазифасини ҳам бажарган. Мужоҳидлар Содяки Гҳар тоғига 500 метрга яқин узунликдаги туннеллар қазишган. Бу ерда турар жойлар, меҳмонхона, масжид, тиббий пункт ва гаражлар мавжуд бўлган. Гаражларда 1983-йилда Афг'онистон Демократик Республикаси қўшинларидан қўлга олинган икки дона Т-55 танки сақланган. Базани тахминан 500 нафар жангчи ҳимоя қилган. Улар Д-30 ҳоwитзер, бир нечта БМ-21 Град ракета тизимлари ҳамда ҳаво ҳужумидан мудофаа учун ЗПУ-1 ва ЗПУ-2 оғир пулемётлари билан қуролланган эди. Ҳудудда бошқа мужоҳид гуруҳлари ҳам фаолият юритган ва зарурат бўлганда базани ҳимоя қилишда қатнашган. Бу гуруҳлар қаторига Ҳезб-э Ислами Гулбуддин, Ҳезб-э Ислами Кҳалис, Ҳаракат-и-Инқилаб-и-Ислами ва Маҳаз-э Мелли ҳаракатлари кирган. Уларнинг барчаси назарий жиҳатдан минтақавий қўмондон Жалалуддин Ҳаққани раҳбарлигида фаолият олиб борган.

Биринчи жанг

Қўшимча маълумотлар: Биринчи Жаwар жанги
Жаwар жанглари
Уруш ери Жавар, Пактия вилояти, Афғонистон

Жавардаги жанглари биринчи ҳужум 1985-йил сентябр ойида бошланган. Ҳужум Афг'онистон Демократик Республикаси Қуролли Кучлари 12- ва 25-дивизиялари томонидан амалга оширилган бўлиб, улар Совет армияси авиацияси томонидан қўллаб-қувватланган. Бу пайтда асосий мужоҳид қўмондонлари, жумладан Жалалуддин Ҳаққани Макка шаҳрига ҳаж сафарига кетгани сабабли ҳудудда йўқ эди. Ҳукумат қўшинлари дастлаб Кҳост томондан ҳужум қилиб, Бори қишлоғини эгаллашга муваффақ бўлди. Бироқ улар тез орада кучли қаршиликка дуч келиб, ортга чекинишга мажбур бўлишди. Асосий ҳужум 4-сентябр куни бошланди. Ҳужум бошида муваффақиятли бўлиб, Лезҳи қишлоғи эгалланди ва бир мужоҳид қўмондони ҳалок бўлди. Аммо ҳужум Манай Кандоw довони тўхтаб қолди, чунки бу ҳудуд мужоҳидлар томонидан мустаҳкам мудофаа қилинган эди. Ҳимоячилар 10 кун давомида қаршилик кўрсатди, бироқ, Совет ҳаво кучлари томонидан амалга оширилган кучли ҳаво зарбалари натижасида чекинишга мажбур бўлди. Шундан сўнг, ҳукумат қўшинлари Тор Камар позициясини эгаллаб, у ердан Зҳаwардаги мужоҳидлар базасига артиллерия зарбалари бера бошлади. Кейин мужоҳидлар қарши ҳужум бошлади. Ҳужумда улар қўлга киритган икки дона Т-55 танкидан фойдаланди. Ҳукумат қўшинлари танклар пайдо бўлишини кутмаган эди ва катта талафотлар кўриб чекинишга мажбур бўлди. Кейинчалик ҳукумат қўмондонлиги яна ҳужум қилишга ҳаракат қилди, аммо мужоҳидлар Пакистандан келган қўшимча кучлар ёрдамида кейинги ҳужумларни ҳам қайтаришга муваффақ бўлди. 42 кун давом этган жанглардан сўнг ҳукумат қўшинлари ўз базаларига чекинишга мажбур бўлди. Бу ғалаба мужоҳидлар сафида руҳий кўтаринкиликни сезиларли даражада оширди.

Иккинчи жанг

Қўшимча маълумотлар: Иккинчи Жаwар жанги
Жаwар жанглари
Уруш ери Зҳаwар, Кҳост Провинcе, Афгҳанистан (спилловер инто Пакистан)

Зҳаварнинг Иккинчи Ҳужуми 1986-йил 28-февралдан 19-апрелгача бўлиб ўтган ва Совет–Афғон уруши даврида содир бўлган. Ҳужум Зҳаwар ҳудудида, Кҳост вилояти, Афғонистонда бўлиб, ба’зи жанглар чегарадан ошиб Покистон ҳудудида ҳам юз берган. Ушбу жангларда Афғонистон Демократик Республикаси ва Совет қўшинлари билан бир қаторда афғон Мужоҳидлар ҳаракатлари тўқнаш келган. Тайёрлик ва кучлар Иккинчи ҳужум кенг кўламда ўтказилиб, жами 12 000 аскар, жумладан 2 200 совет ҳарбийси иштирок этган. ДРА қўшинларини генерал Наби Азими, совет маслаҳатчиси сифатида эса генерал В. Г. Трофименко бошқарган. Кейинчалик операцияни Совет генерал Валентин Варенников қўлга олган. Мужоҳидлар кучи тахминан 700–800 жангчидан иборат бўлиб, уларга Покистон ССГ операциячилари ҳам ёрдам берган. Уларнинг командири Жалолиддин Ҳаққани бўлган, кучлари орасида Ҳаққани тармоғи, Кочи кўчманчилари, Горбез мужоҳидлари ва араб волонтёрлар ҳам бор эди. Ҳужумнинг бошланиши Ҳужум 1986-йил 28-февралда бошланган. Бу вақтда Совет Иттифоқи етакчиси Михаил Горбачев Афғонистондаги совет қўшинларини олиб чиқиш режасини э’лон қилган эди, шунинг учун дастлаб совет бирликлари фақат маслаҳат ва ҳаво ёрдамида иштирок этган. ДРА қўшинлари Кҳост ва Гардез йўналишидан ҳужум қилган, лекин ёмон об-ҳаво ва мужоҳидлар тутилишлари сабабли фақат бир ой ўтгач Зҳаwар яқинларига етишган. Ҳаво ҳужуми Ҳужумнинг иккинчи босқичи ДРАнинг 38-командо бригадаси ва 466-командо баталёни томонидан ҳаво ҳужуми сифатида режалаштирилган эди. 2-апрелда биринчи гуруҳ Ми-8 вертолётларида учиб кетган, аммо қоронғулик сабаб нотўғри ҳудудга, Покистон томонига қўниб қолган ва тезда мужоҳидлар томонидан ушланган. Асосий ҳаво ҳужуми Зҳаwар яқинида амалга оширилган ва совет Су-25 ҳужум самолётлари билан қўллаб-қувватланган. Бу ҳужумлар натижасида мужоҳидлар орасида йўқотишлар бўлган ва 150 жангчи, жумладан Ҳаққани, ғорда қамалиб қолган. Ҳаққани кейинчалик қочиб, 700–800 мужоҳид билан ДРАнинг қўниш жойларига қарши кетма-кет қарши ҳужумлар уюштирган. Уч кунлик жангдан сўнг, 38-командо бригадаси вақтинча жанг қобилиятини йўқотган, 530 командо эса мужоҳидлар томонидан ушланган, ДРА 24 вертолётини ҳам йўқотган. Советлар бошқарувни қўлга олади Ушбу муваффақияцизликдан сўнг Советлар операцияни қўлга олган. ДРА кучлари совет бирликлари билан кучайтирилган ва мужоҳидлар позицияларига доимий ҳаво бомбардимонлари амалга оширилган. 17-апрелда ҳужум қайта бошланиб, ДРА-Совет кучлари стратегик Даwри Гар тоғини эгаллашга муваффақ бўлган. Шу пайтда Ҳезби Ислами бирлиги жанг қилмай ҳудуддан қайтган ва Ҳаққани ҳаво зарбасида жароҳат олган. Бу хабар мужоҳидлар орасида унинг ўлгани ҳақидаги миш-мишларни тарқатиб, улар Зҳаwарни тарк этишга мажбур бўлган, ва база ҳукумат кучлари томонидан эгалланган.

Базанинг бузилиши =

Совет муҳандислари базани тезда вайрон қилишга ҳаракат қилган. Улар ғорлар ичида портлатишлар қилган ва сеисмиc минелар жойлаштирган, сўнг ДРА қўшинлари мумкин бўлган мужоҳид қарши ҳужумидан хавфсираб тезда ҳудудни тарк этган.

Ҳужум ДРА-Совет ғалабаси билан якунланган, Зҳаwар эгалланган ва қисман вайрон қилинган. Шу билан бирга, базанинг Покистонга яқинлиги сабаб мужоҳидлар кейинчалик қайта ташкил топиб, қаршиликни давом эттириш имконига эга бўлган.

Оқибатлар ва йўқотишлар

Совет ва ДРА қўшинларининг аниқ йўқотишлари нома’лум, лекин уларнинг оғир бўлгани тахмин қилинади. Мужоҳидлар 24 вертолёт ва 2 самолётни йўқ қилганини ва 530 аскарни қўлга олганини да’во қилган. Ўз навбатида, мужоҳидлар 281 жангчи ҳалок бўлган ва 363 киши жароҳатланган. Қўлга олинган 500 афғон аскари орасида 78 офицер, жумладан 37-командо бригадаси командири полковник Қаландар Шаҳ, Ҳаққани ва Кҳалис томонидан суд қилиниб, қатл этилган. Афғон ҳукумати ғалабасини нишонлаган. Ушбу муваффақият қимматга тушган бўлса-да, Кҳост шаҳридаги блокадани енгиллаштиришга ёрдам берган. Бироқ, Зҳаwар тез орада мужоҳидлар томонидан қайта эгалланган, улар базани та’мирлаган ва мудофаа кучларини мустаҳкамлашган. Кабулда операцияда иштирок этган ҳарбий бирликлар парад ташкил қилган. 1986-йил 19-августда, Армия куни нишонланаётганда, Мудофаа вазири, лейтенант-генерал Назар Моҳаммед, 37-командо бригадаси, 7 ва 8-пиёда дивизиялари ҳамда 61-алоҳида пиёда полкини Афғонистон Қуролли Кучларининг ифтихори деб атаган. ДРА Инқилобий Кенгаши 37-командо баталёни, 322-фигҳтер авиация полки ва 2-чегара бригадасига “қаҳрамон” фахрий унвонини берган. Шу билан бирга, ДРА қаҳрамони унвони жорий этилган. Қизиқ томони шундаки, биринчи тўрт афғон қаҳрамонидан иккитаси командо бўлган: Фаиз Моҳаммед (вафотидан кейин) ва 37-“Қаҳрамон” Командо Баталёнидан лейтенант Жума Хон.

Шунингдек қаранг

Манбалар

Қўшимча маълумот

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jawar_janglari" dan olindi