Jen (til)
Жен (шунингдек, дза, э идза, жанжо, генжо, жа, нзанги; инглизча: дза, э идза, жанжо, жен, женжо, жа ; ўз номи: ннwа' дзâ) — Адамава -Убанж тили, Нигериянинг шарқий ҳудудларида кенг тарқалган, Жен халқининг тили ҳисобланади. Адамава кенжа оиласининг Важа-жен филиалига киради.
Гаплашувчила сони 100 минг кишига яқин (2014). Ёзув лотин алифбосига асосланган.
Сарлавҳа ҳақида
Жен тилининг о'з номи ннwа' дзâ, Жен халқининг о'з номи èéдзá ёки íдзà. “Жен” номи билан бирга асосий лингвонимнинг “дза”, “жа”, “нзанги”, “э идза” каби вариантлари ҳам мавжуд, жумладан, маҳаллий “жанжо” ва “генжо” вариантлари ҳам кенг қо'лланлади.
Таснифлаш
Дунё тиллари этнологи ма'лумотномасига ко'ра, Жен тили Бурак, Кяк, Лелау (мунга-лелау), лоо (лоо), маҳди, мак, досо (мунга- досо, минганг-досо), моо ва тҳа билан бирга Жен гуруҳига киритилган. Бу гуруҳ Адамава-Убанги оиласининг Адамава субфамилиясининг Важа-Жен оиласига киради.
Адамава-Убанги тилларини таснифлашда Р. Бленча, Адамаwа тилларида тақдим этилган, жен гуруҳининг таркиби то'рт тил билан чекланган, жен тилидан (дза, жанжо) ташқари, бу тил бирлашмаси мунга досо (досо, минганг досо), нwа тилларини о'з ичига олади. Жен гуруҳи Биқуин гуруҳи билан биргаликда Адамава-Убанги оиласининг Адамава субфамилиясининг Биқуин-Жен тили бўлимига киради. Нигерия тиллари атласида чоп этилган таснифда Жен гуруҳи бешта тил билан ифодаланади, Жен (Дза) тилидан ташқари, гуруҳга Минганг Досо, Жооле, Тҳа ва Канава тиллари ҳам ушбу ро'йхатга киради.
1955—йилда Ж.Гринбергнинг илгари умум қабул қилинган таснифига кўра, жен тили Адамава-Убанги оиласининг Адамава гуруҳининг 14 та кичик гуруҳидан бирининг ягона вакили бўлган.
Лингвистик география
Ассортимент ва фаровонлик
Жен тилининг ҳудуди Нигериянинг шарқида Бенуэ дарёсининг иккала қирг'ог'ида унинг о'рта оқимида жойлашган. Нигериянинг замонавий ма'мурий-ҳудудий бо'линишига ко'ра, Жен тилида со'злашувчилар учта штат - Тараба, Адамава ва Гомбенинг чегарадош ҳудудларида жойлашиб келганлар. Тараба штатида жен тили Адамава штатидаги туманларида со'злашади.
Шарқдан ва жанубдан жен тилининг ҳудуди жукуноид тилларнинг тарқалиш ҳудуди билан чегарадош: шарқдан жиба тили ҳудуди билан, жанубдан - жабҳа тили билан. Шоо-Минда-не тилининг ҳудуди. Г'арб ва шимолдан Жен тилининг диапазони бир-бирига яқин бо'лган Адамава-Убанги тилларининг тарқалиш майдони билан туташади:
1952—йилги ма'лумотларга ко'ра, Жен тилида со'злашувчилар сони 6100 кишини ташкил этган. Этнологда тақдим этилган ма'лумотларга ко'ра, 2014—йилда Жен тилида со'злашувчилар сони 100 000 кишини ташкил этди. Веб-сайтининг янги ҳисоб-китобларига ко'ра, бу тилда она тилида со'злашувчилар сони 33 000 киши (2017—йил).
Ижтимоий лингвистик ма'лумотлар
Этҳнологуэ сайтига ко'ра, Жен тили сақланиб қолиш нуқтаи назаридан заиф тил деб қаралади, чунки бу тилнинг со'злашувчиларнинг катта авлодидан ёшларга о'тиши жуда паст Жен тилида со'злашувчиларнинг нисбатан ко'плигига (100 минг кишигача) ва барча авлодлардаги Жен этник ҳамжамиятининг вакиллари Жен тилидан фойдаланишларига қарамай, ёшларнинг атиги 30% о'з она тилларида то'лиқ со'злашади. Унда одамлар о'қишлари ва ёзишлари мумкин. Жен тилининг кундалик мулоқотдан Ҳауса тили ва Нигерия пиджини томонидан аста-секин силжиши мавжуд. Иккинчи тил сифатида Жен жукуноид тилидаги Шоо-Минда-Не со'злашувчилар орасида кенг тарқалган. Жен халқи вакиллари асосан насронийлик (80%), уларнинг ба'зилари ан'анавий э'тиқодларга амал қиладилар (10%) ва мусулмонлар (10%) ташкил этади.
Диалектлар
Жен тилининг тарқалиш соҳасида Глоттолог жаҳон тиллари ма'лумотлар базаси ма'лумотларига ко'ра, учта диалект мавжуд - Жауле, Каигама ва Ларедо мавжуд ҳиссобланади. " Этҳнологуэ " ма'лумотномасида чоп этилган ма'лумотларга ко'ра, Жен халқининг этник ҳудуди то'ртта жамоага бо'линган - е (саредоу, каигама), дзака (каҳала), нгвабанг (саретунде) ва э'зҳи (жауле), диалект фарқларига бо'линган.
Лингвистик хусусият
Фонетика ва фонология
Жен вокализм тизимига қуйидаги унли фонемалар киради[~ 1]: а, ə, э, ɛ, и, ɨ, о, ɔ, у (э ва о дан ташқари ҳар бир унли мос келадиган насаллашган унлига қарама-қаршидир - ã, ĩ ва бошқалар).
Консонантизм тизими[~ 1] б, ч, д, дз, ф, г, гб, ҳ, ж, к, кп, л, м, н, нг, нй, п, с, ш, т, ц, в, w, з ва зҳ ундошлари билан ифодаланади.
Морфология
Рақам
Жен тилида рақамлардан мисоллар келтирилган.
|
|
Манбалар
Адабиётлар
- Меек Ч. К.[эн]. Трибал Студиэс ин Нортҳерн Нигериа. Лондон: Кеган Паул, Тренч, Трüбнер, 1931.
Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "~", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="~"/> таг wас фоунд