Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Jenshen

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Маданий корейс женшенининг илдизи (П. гинсенг)

Женшен— Панах туркумидаги ўсимликларнинг илдизи, масалан, Корея женшен (П. гинсенг), Жанубий Хитой женшен (П. нотогинсенг) ва Америка женшен (П. қуинқуэфолиус), одатда гинсенозидлар ва гинтонин мавжудлиги билан тавсифланади. Женшен энг кўп Хитой ва Корея ошхоналари ва дори-дармонларида қўлланади.

Женшен кўп асрлар давомида анъанавий тиббиётда қўлланган бўлса-да, замонавий клиник тадқиқотлар унинг тиббий самарадорлиги тўғрисида аниқ маълумотга эга эмас[1][2]. Женшеннинг ҳар қандай касалликни даволашда самарали эканлиги ҳақида жиддий далиллар йўқ ва масалан, Қўшма Штатларда унинг ишлатилиши АҚШ озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА) томонидан рецепт бўйича дори сифатида тасдиқланмаган[1][2]. Женшен одатда хун таквиеси сифатида сотилган бўлса-да, қўшимчалар учун номувофиқ ишлаб чиқариш амалиёти женшен маҳсулотлари заҳарли металлар ёки бир-бирига боғлиқ бўлмаган тўлдирувчи бирикмалари билан ифлосланган бўлиши мумкинлигини кўрсатадиган таҳлилларга олиб келди ва унинг ҳаддан ташқари ишлатилиши рецепт бўйича дори-дармонлар билан салбий таъсир кўрсатиши ёки нохуш таъсир кўрсатиши мумкин.

Тарих

Женшендан доривор ўт сифатида фойдаланишни қамраб олган биринчи ёзма матнлардан бири Хитойда 196 йилда ёзилган Шен Нонг фармакопеяси эди. Ўзининг 1596 йилдаги Материа Медиcа ўсимликлари тўпламида Ли Шизҳен женшенни „энг яхши тоник“ деб таърифлаган. Бироқ, ўт „ҳаммани даволовчи“ дори сифатида эмас, балки сурункали касалликларга чалинган беморлар ва тузалиб кетаётганлар учун тоник сифатида ишлатилган[3].

Хитой ва Кореядаги женшен майдонларини назорат қилиш ХВИ асрда муаммога айланди[4].

Женшен турлари

Женшен ўсимликлари фақат Панах жинсига тегишли[5]. Маданий турларга Панах гинсенг (Корея женшен), Панах нотогинсенг (Жанубий Хитой женшен) ва Панах қуинқуэфолиус (Америка женшен) киради[6]. Женшен салқин иқлим шароитида — Корея яримороли, Шимолий-Шарқий Хитой, Россия Узоқ Шарқи, Канада ва АҚШда учрайди, гарчи баъзи турлари иссиқ ҳудудларда ўсади — Жанубий Хитой женшеннинг ватани жануби-ғарбий Хитой ва Ветнам. Панах виэтнаменсис (Ветнам женшен) — маълум бўлган энг жанубий Панах турлари.

Ёввойи ва маданий женшен

Ёввойи женшен

Ёввойи женшен табиий равишда тоғларда ўсади. Ёввойи Женшен ўсимлик ҳозир Хитойда деярли йўқ бўлиб кетган ва бутун дунё бўйлаб йўқолиб кетиш хавфи остида[7]. Бу сўнгги йилларда маҳсулотга бўлган талабнинг юқорилиги билан боғлиқ бўлиб, ёввойи ўсимликларнинг ўсиши ва кўпайишига қараганда тезроқ йиғиб олинишига олиб келади (ёввойи женшен ўсимлиги етукликка эришиш учун йиллар талаб қилиши мумкин[8]. Ёввойи Женшен қизил ёки оқ Женшен бўлиши учун қайта ишланиши мумкин[9]. Ёввойи америкалик женшен узоқ вақтдан бери туб жой америкаликлар томонидан тиббиёт учун ишлатилган[10][11][12]. 1700-йилларнинг ўрталаридан бошлаб у халқаро савдо учун йиғиб олинди[10]. Бугунги кунда Американинг ёввойи Женшенини 19та штатда учратиш мумкин, аммо экспорт учун чекловлар мавжуд[10][13][14].

Маданий Женшен

Маданий Женшен камдан-кам учрайдиган ёввойи Женшенга нисбатан арзонроқ[15].

Ёввойи женшен одамлар томонидан тоғларга экилган ва ёввойи женшен каби ўсишига рухсат берилган[15].

Женшенни қайта ишлаш

Маданий Женшен

Женшен уруғи одатда кузда резаворлар йиғиб олингандан кейин баҳоргача униб чиқмайди. Улар биринчи навбатда иссиқ-совуқ ишлов бериш билан нам муҳитда узоқ муддат сақланиши керак, бу жараён табақаланиш деб номланади.

Янги Женшен

Янги Женшен „яшил Женшен“ деб ҳам аталади, қуритилмаган хом маҳсулотдир. Унинг ишлатилиши мавжудлик билан чекланган.

Оқ Женшен

Оқ Женшен тозаланади ва қуритилади. Оқ Женшен- бу қиздирилмасдан қуритилган янги Женшен. Сув миқдорини 12 % ёки ундан камроқ даражага тушириш учун у тозаланади ва қуритилади[16]. Қуёшда қуритилган оқ Женшен таркибида терапевтик таркибий қисмлар камроқ бўлиши мумкин. Илдиз таркибидаги ферментлар қуритиш жараёнида бу таркибий қисмларни парчалаши мумкин. Қуёшда қуритиш илдизни сарғиш-оқ рангга киришини таъминлайди.

Қизил Женшен

Қизил Женшен буғланган ва қуритилган қизғиш рангга эга бўлган женшендир. Қизил Женшен оқ Женшенга қараганда камроқ чиришга мойил[17]. Бу тозаланган женшен бўлиб, 100 °C (212 °Ф) стандарт қайнаш ҳароратида буғлаш орқали иситилади, қуёшда қуритилади.У кўпинча ўсимлик пивосида маринадланади, бунинг натижасида илдиз жуда мўрт бўлади.

Ишлаб чиқариш

Тижорат мақсадида Женшен 35 дан ортиқ мамлакатларда сотилади, Хитой энг катта истеъмолчи ҳисобланади. 2013 йилда женшеннинг глобал савдоси 2 миллиард доллардан ошди, унинг ярми Жанубий Корея томонидан ишлаб чиқарилган[6]. ХХИ аср бошларида дунёдаги 80 000 тонна женшеннинг 99 фоизи фақат тўртта давлатда ишлаб чиқарилган: Хитой (44 749 тонна), Жанубий Корея (27 480 тонна), Канада (6 486 тонна) ва АҚШда (1 054 тонна)[6]. Жанубий Кореяда ишлаб чиқарилган барча Женшен Корея Женшенни (П. гинсенг), Хитойда ишлаб чиқарилган Женшен эса П. гинсенг ва Жанубий Хитой Женшенни (П. нотогинсенг) ни ўз ичига олади[6]. Канада ва Қўшма Штатларда ишлаб чиқарилгангинсенггинсенггинсенгсосан Америка гинсенгидир (П. қуинқуэфолиус).[6][18]

Фойдаланади

Женшен Энергетик ичимликлар ёки ўсимлик чойлари таркибига оз миқдорда киритилиши ёки хун таквиеси сифатида сотилиши мумкин[1][2][19][20].

Озиқ-овқат ёки ичимлик

Илдиз кўпинча қуритилган шаклда, бутун ёки дамланган ҳолда ишлатилади. Женшен барги унчалик қиммат бўлмаса ҳам, баъзида ишлатилади[21].

Корейс ошхонасида Женшен турли хил овқатлар ва шўрвалар, шунингдек чой ва спиртли ичимликлар учун ишлатилади[22].

„Женшен чойи“ ва „Женшен ликёр“ деб номланувчи женшен билан тўлдирилган чой ва ликёр истеъмол қилинади.

Диетик қўшимча

2012-йилда Хитой соғлиқни сақлаш органлари женшен илдизини соғлиқ учун ҳеч қандай махсус даъволар қилинмаса, олдиндан рухсатисиз соғлом озиқ-овқатларда ишлатилиши мумкин бўлган парҳез ўсимлик сифатида қайта таснифлади. Женшен билан тўлдирилган чой ва энергетик ичимликлар бугунги кунда Хитой ва қўшни мамлакатларда тоник сифатида истеъмол қилинади. Қуритиб дамланган илдиз шўрвалар ва бошқа овқатларга ҳам ишлатилади.

Анъанавий тиббиёт ва фитокимёвий моддалар

Женшен кўп асрлар давомида анъанавий тиббиётда қўлланган бўлса-да, замонавий тадқиқотлар унинг биологик таъсири тўғрисида аниқ маълумотга эга эмас..Дастлабки клиник тадқиқотлар енгил диабетга чалинган одамларда хотира, чарчоқ, менопауза белгилари ва инсулин реакциясига таъсирлар кўрсатади. 2005-2015 йиллар оралиғида текширилган 44 та тадқиқотдан 29 тасида ижобий, чекланган далиллар, 15 тасида эса ҳеч қандай таъсир кўрсатилмаган[23]. Женшеннинг соғлиқ учун ҳар қандай таъсири борлигини кўрсатадиган далиллар этарли эмас[2][23]. 2021 йил ҳолатига кўра, женшен „плацебо билан солиштирганда эректил функцияга ёки жинсий алоқадан қониқишга фақат аҳамияциз таъсир кўрсатади“[24].

Илдизлари анъанавий хитой табобатида қўлланилса-да, барглари ва поялари илдизларга қараганда кўпроқ фитокимёвий моддаларни ўз ичига олади ва уларни йиғиш осонроқдир[25]. Таркиби гинсеносидлар деб номланувчи стероид сапонинларни ўз ичига олади [26], аммо бу бирикмаларининг таъсири 2021 йилдан бошлаб юқори сифатли клиник тадқиқотлар билан ўрганилмаган ва шунинг учун номаълумлигича қолмоқда.

Ножўя таъсири

Гинсенг одатда яхши хавфсизлик профилига эга ва қисқа муддатда қўлланганда салбий таъсирлар кам бўлади.Женшен тўхтовсиз қўлланганда, бош оғриғи, уйқусизлик ва овқат ҳазм қилиш муаммолари каби ножўя таъсирларни келтириб чиқариши мумкин.

Дозани ошириб юбориш

Оддий женшенлар (П. гинсенг ва П. қуинқуэфолиа) одатда катта миқдорда ҳам нисбатан хавфсиз ҳисобланади[27]. П. женшиннинг ўткир дозасини ошириб юборишнинг энг кенг тарқалган ва характерли белгиларидан бири қон кетишдир. Дозани ошириб юборишнинг енгил белгилари орасида оғиз ва лаблар қуруши, тери қичишиши, асабийлашиш, титроқ, юрак уриши, кўришнинг бузилиши, бош оғриғи, уйқусизлик, тана ҳароратининг ошиши, қон босимининг ошиши, шиш, иштаҳанинг пасайиши, бош айланиши, экзема, эрта тонгда диарея бўлиши мумкин, қон кетиши ва чарчоқ.

Терминология ва этимология

Инглизча „гинсенг“ сўзи хитойча " жîн-сим " сўзидан келиб чиққан (бу транслитерация Пе̍ҳ-ōэ-жī да жойлашган). Биринчи белги (пинйин хитойча: 人 ; Модерн Стандард Мандарин талаффузи: [ʐə̌н] ёки [ɻə̌н]) „одам“ [28] деган маънони англатади ва иккинчи белги хитойча: 蔘 хитойча:  ; МСМ : [сáн]) вилкали шаклдаги „ўсимлик илдизи“ деган маънони англатади.

Бошқа ўсимликлар баъзан женшен деб аталади

Ҳақиқий женшен ўсимликлари фақат Панах жинсига тегишли[5]. Бир нечта бошқа ўсимликлар баъзан женшен деб аталади, аммо улар бошқа жинсдан ёки ҳатто оиладан . Сибир женшени бир оилада, лекин ҳақиқий женшен каби 1 жинсда эмас. Сибир женшенидаги фаол моддалар геносеноидлар эмас, балки элеутеросидлардир . Гўштли илдиз ўрнига Сибир женшенида ёғочли илдиз бор.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Гинсенг“. Другс.cом (2019). Қаралди: 2019-йил 1-апрел.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Асиан гинсенг“. Натионал Cентер фор Cомплементарй анд Интегративе Ҳеалтҳ, УС Натионал Институтес оф Ҳеалтҳ, Бетҳесда, МД (2016-йил 1-сентябр). Қаралди: 2017-йил 10-феврал.
  3. ↑ Маҳадй, Гаил Б.. Ботаниcал Диэтарй Супплеменц. CРC Пресс, 2001 — 207–215-бет. ИСБН 978-90-265-1855-3. 
  4. ↑ Ким, Сеонмин (2007). „Гинсенг анд Бордер Треспассинг Бетwеэн Қинг Чина анд Чосон Кореа“. Лате Империал Чина. 28-жилд, № 1. 33–61-бет. дои:10.1353/лате.2007.0009.
  5. ↑ 5,0 5,1 Чинесе Медиcал Ҳербологй анд Пҳармаcологй, бй Жоҳн К. Чен, Тина Т. Чен
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Баэг, Ин-Ҳо; Со, Сеунг-Ҳо (2013). „Тҳе wорлд гинсенг маркет анд тҳе гинсенг“. Жоурнал оф Гинсенг Ресеарч. 37-жилд, № 1. 1–7-бет. дои:10.5142/жгр.2013.37.1. ПМC 3659626. ПМИД 23717152.
  7. ↑ „Гинсенг Вариэтиэс анд Глоссарй - НЙС Депт. оф Энвиронментал Cонсерватион“. www.деc.нй.гов. 2020-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  8. ↑ „Геттинг Стартед Ригҳт фор Суccессфул Гинсенг Продуcтион“ (эн-УС). Cорнелл Смалл Фармс (2015-йил 5-октябр). Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  9. ↑ „Ред гинсенг - Wҳите гинсенг: Wҳат ис тҳе дифференcе?“. www.флорафарм.де. 2020-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 „Америcан Гинсенг“. www.фwс.гов. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  11. ↑ Фармер. „Америcан Гинсенг, ин тҳе Форест анд ин тҳе Маркетплаcе“ (эн-УС). CомпассЛиве. 2020-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
  12. ↑ Тайлор. „Геттинг то тҳе Роот оф Гинсенг“ (эн). Смитҳсониан Магазине. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  13. ↑ „Wилд Америcан Гинсенг Информатион фор Деалерс анд Эхпортерс“. У.С. Фиш & Wилдлифе Сервиcе. 2022-йил 22-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  14. ↑ „Гинсенг“ (эн-УС). Пеннсйлваниа Департмент оф Cонсерватион & Натурал Ресоурcес. Қаралди: 2020-йил 29-июл.
  15. ↑ 15,0 15,1 Юн, Суҳ-ёунг. „Алл абоут wилд гинсенг“. Тҳе Кореа Тимес (2012-йил 26-июл). Қаралди: 2018-йил 2-январ.
  16. ↑ „Теас Маде фром Гинсенг, Жужубес анд Омижа“. Пиcториал Кореа. Кореан Оверсеас Cултуре анд Информатион Сервиcе (2000-йил 1-июн), с. 31. Қаралди: 2018-йил 2-январ.
  17. ↑ Фулдер, Степҳен. Тҳе боок оф гинсенг, 2нд, Рочестер, ВТ: Ҳеалинг Арц Пресс, 1993 — 300-бет. ИСБН 0-89281-491-8. Қаралди: 2018-йил 2-январ. 
  18. ↑ „2016-неон инсам тонгге-жарё-жип“ (ко) (ПДФ). Министрй оф Агриcултуре, Фоод анд Рурал Аффаирс 2–4 (2017-йил 1-май). Қаралди: 2018-йил 24-феврал.
  19. ↑ „Ҳербал супплеменц филлед wитҳ факе ингредиэнц, инвестигаторс финд“. CБС Неwс (2015-йил 3-феврал). Қаралди: 2019-йил 1-апрел.
  20. ↑ Линдсй Лиу. „Сиде эффеcц оф гинсенг супплеменц“. УС Натионал Cапитал Поисон Cентер (2019). Қаралди: 2019-йил 1-апрел.
  21. ↑ Wанг, Ҳонгwеи; Пенг, Даченг; Хиэ, Жингтиан (2009-10-22). „Гинсенг леаф-стем: биоаcтиве cонституэнц анд пҳармаcологиcал фунcтионс“. Чинесе Медиcине. 4-жилд. 20-бет. дои:10.1186/1749-8546-4-20. ИССН 1749-8546. ПМC 2770043. ПМИД 19849852.
  22. ↑ Октай, Сердар; Экинcи, Эрҳун Кемал (2019-07-17). „Медиcинал фоод ундерстандинг ин Кореан гастрономиc cултуре“. Жоурнал оф Этҳниc Фоодс. 6-жилд, № 1. 4-бет. дои:10.1186/с42779-019-0003-9. ИССН 2352-6181.
  23. ↑ 23,0 23,1 „Сафетй Аналйсис оф Панах Гинсенг ин Рандомизед Cлиниcал Триалс: А Сйстематиc Ревиэw“. Медиcинес. 2-жилд, № 2. 2015. 106–126-бет. дои:10.3390/медиcинес2020106. ПМC 5533164. ПМИД 28930204.
  24. ↑ Леэ, Ҳе Wон; Леэ, Меонг Соо; Ким, Таэ-Ҳун; Алраэк, Терже; Заслаwски, Чрис; Ким, Жонг Wоок; Моон, Ду Геон (2021-04-19). „Гинсенг фор эреcтиле дйсфунcтион“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. 2021-жилд, № 4. CД012654-бет. дои:10.1002/14651858.CД012654.пуб2. ИССН 1469-493Х. ПМC 8094213. ПМИД 33871063.
  25. ↑ Ҳонгwеи Wанг; Даченг Пенг; Жингтиан Хиэ (2009). „Гинсенг леаф-стем: биоаcтиве cонституэнц анд пҳармаcологиcал фунcтионс“. Чинесе Медиcине. 4-жилд, № 20. 20-бет. дои:10.1186/1749-8546-4-20. ПМC 2770043. ПМИД 19849852.
  26. ↑ Аттеле, АС; Wу, Ж.А.; Юан, C.С. (1999). „Гинсенг пҳармаcологй: мултипле cонституэнц анд мултипле аcтионс“. Биочемиcал Пҳармаcологй. 58-жилд, № 11. 1685–1693-бет. дои:10.1016/с0006-2952(99)00212-9. ПМИД 10571242.
  27. ↑ Шергис, Ж. Л.; Зҳанг, А. Л.; Зҳоу, W; Хуэ, C. C. (2013). „Панах гинсенг ин рандомисед cонтроллед триалс: А сйстематиc ревиэw“. Пҳйтотҳерапй Ресеарч. 27-жилд, № 7. 949–65-бет. дои:10.1002/птр.4832. ПМИД 22969004.
  28. ↑ „Гинсенг“. Онлине Этймологй Диcтионарй (2021). Қаралди: 2021-йил 2-август. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jenshen" dan olindi