Жет Пропулсион Лабораторй (ўзбекча: реактив ҳаракат лабораторияси) — федерал томонидан молиялаштириладиган тадқиқот ва ишланмалар маркази ва НАСА дала маркази Калифорния штатидаги Флинтриж шаҳрида жойлашган[1].

ЖПЛдаги назорат хонаси

1930-йилларда асос солинган ЖПЛ НАСАга тегишли бўлиб, Калифорния Технология Институти (Cалтеч) томонидан бошқарилади[2]. Лабораториянинг асосий вазифаси сайёравий робот-коинот кемаларини қуриш ва ишлатишдир. Лекин у Ер орбитаси ва астрономия миссияларини ҳам амалга оширади. У НАСА чуқур космик тармоғини бошқариш учун ҳам жавобгардир ҳисобланади.

Лабораториянинг йирик фаол лойиҳалари қаторига Персеверанcе ровер ва Ингенуитй Марс вертолётини ўз ичига олган Марс-2020 миссияси; Марс Сcиэнcе Лабораторй миссияси, шу жумладан Cуриоситй ровер; ИнСигҳт ландер (сейсмик тадқиқотлар, геодезия ва иссиқлик транспортидан фойдаланган ҳолда ички маконни ўрганиш); Марс Реcоннаиссанcе Орбитер; Юпитер орбитасидаги Жуно космик кемаси; ер юзасидаги тупроқ намлигини мониторинг қилиш учун СМАП сунъий йўлдоши; НуСТАР рентген телескопи ва келгуси Псйче астероид орбитаси кабилар киради. Шунингдек, у ЖПЛ Смалл-Бодй Маълумотлар базасини бошқариш учун мас’ул ва барча маълум бўлган Қуёш тизими обектлари учун жисмоний хусусияти маълумотлари ва нашрлар рўйхатини тақдим этади.

ЖПЛнинг Космик Парвоз Операцион Иншооти ва Йигирма Беш Футлик Коинот Симулятори Миллий тарихий диққатга сазовор жойлар сифатида белгиланган.

Тарих

ЖПЛ бошланиши 1936-йилда Калифорния Технология Институтидаги (ГАЛCИТ) Гуггенхайм аэронавтика лабораториясида Арроё Секода биринчи ракета тажрибалари тўплами ўтказилгандан бошланган[3]. Cалтеч аспирантлари Франк Малина, Қиан Хуэсен, Wелд Арнолд[4] ва Аполлон МО Смит, Жек Парсонс ва Эдвард С. Форман билан биргаликда Малинанинг битирув малакавий иши учун маълумот тўплаш учун кичик, алкоголли двигателни синаб кўрди. 1939-йилда АҚШ армиясидан ушбу „ГАЛCИТ ракета лойиҳаси“ учун молиявий ёрдам кўрсатган. 1941-йилда Малина, Парсонс, Форман, Мартин Саммерфилд ва учувчи Гомер Бушей армияга биринчи реактив учиш (ЖАТО) ракеталарини намойиш қилишди. 1943-йилда фон Карман, Малина, Парсонс ва Форман ЖАТО ракеталарини ишлаб чиқариш учун Аэрожет корпорациясини ташкил этишди. Лойиҳа 1943-йил ноябр ойида Жет Пропулсион Лабораторй номини олди ва расмий равишда университет томонидан шартнома асосида бошқариладиган армия иншоотига айланди[5][6].

ЖПЛ аёл математикларни ишга олишга эрта эди. 1940- ва 1950-йилларда механик калкуляторлардан фойдаланган ҳолда, аёллар ҳисоб-китоб гуруҳидаги аёллар траэктория ҳисобларини амалга оширдилар[7]. 1961-йилда ЖПЛ Дана Улерй Рейнжер ва Маринер миссиясини кузатиш гуруҳлари таркибида эркак муҳандислар билан бирга ишлаган биринчи аёл муҳандис сифатида тарихда қолди[8].

Жойлашув

2006-йил апрел ойида ЖПЛда намойиш этилган тадқиқот ракеталари.

У ташкил этилганида, ЖПЛ сайти Лос-Анжелес яқинидаги Жанубий Калифорниядаги Пасадена шаҳрининг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган Иблис дарвозаси тўғонининг устидаги тошли текисликдан — Арроё Секо дарёси ўзанидан дарҳол ғарбий томонда эди. Дастлабки бир нечта бинолар Пасадена шаҳридан сотиб олинган ерларда қурилган бўлса[1], кейинги бинолар қўшни юридик шахс бўлмаган ерларда қурилган ва кейинчалик Ла Cанада Флинтридгенинг бир қисмига айланган. Ҳозирги кунда ЖПЛ кампусини ташкил этувчи НАСА мулки бўлган АҚШ федерал ҳукуматига қарашли 168 акр (68 га) кўп қисми Ла Cанада Флинтрижда жойлашган[9][10]. Шунга қарамай, ЖПЛ ҳанузгача Пасадена манзилидан (4800 Оак Грове Дриве, Пасадена, CА 91109) расмий почта манзили сифатида фойдаланади[11]. ОАВ да қайси бири лаборатория уйи сифатида тилга олиниши масаласида икки шаҳар ўртасида вақти-вақти билан рақобат бўлиб туради.

Ходимлар

Тахминан 6000 га яқин Cалтеч ходимлари ва ҳар куни бир неча минг қўшимча пудратчилар ишлайди. НАСА, шунингдек, ЖПЛ фаолиятини назорат қилувчи ва НАСА учун ишлайдиган федерал менежерлардан иборат муассасада доимий офисига эга. Шунингдек, Cалтеч аспирантлари, коллеж амалиётчи талабалари ва кооператив талабалари ҳам бор.

Таълим

МСЛ макети 2008-йил 12-майда Жет Пропулсион Лабораторй томонидан Марс Эхплоратион Ровер ва Сожоурнер ровер билан солиштирилган.

ЖПЛ Таълим идораси ўқитувчилар ва талабаларга НАСА миссиялари ва фанлари билан боғлиқ фаолият, ресурслар, материаллар ва имкониятларни тақдим этиш орқали хизмат қилади. Унинг дастурларининг вазифаси талабаларнинг СТЕМ (фан, технология, муҳандислик ва математика) касбларига қизиқишларини жорий этиш ва ривожлантиришдан иборат[12].

Амалиёт ва стипендиялар

ЖПЛ ёзда ва йил давомида ўрта мактабга докторантура ва профессор-ўқитувчилар орқали тадқиқот, амалиёт ва стипендия имкониятларини таклиф этади. (Кўп ҳолларда талабалар АҚШ фуқароси ёки қонуний доимий резиденти бўлишлари керак, аммо АҚШ университетларида таҳсил олаётган чет эл фуқаролари чекланган дастурларда қатнашиш ҳуқуқига эга.) Стажёрлар НАСА дастурлари, университет ҳамкорлиги ва ЖПЛ устозлари орқали лабораторияда тадқиқот ўтказиш учун ҳомийлик қилинади[13]. (технология, робототехника, сайёрашунослик, аэрокосмик муҳандислик ва астрофизика каби соҳаларда)

2013-йил август ойида ЖПЛ Популар Сcиэнcе нашри томонидан „2013-йилнинг 10 та энг ажойиб коллеж лабораториялари“ рўйхатига киритилган бўлиб, лабораторияда амалиёт ўтаётган 100 га яқин талаба ўқишни тамомлагандан сўнг ЖПЛ да доимий иш ўринлари учун кўриб чиқилишини таъкидлади.

ЖПЛ таълим бўлими, шунингдек, аспирантура ва докторантура талабалари учун ҳар йили бир ҳафта давом этадиган Сайёра фанлари ёзги мактабига (ПССС) мезбонлик қилади. Дастур ЖПЛнинг Адванcед Прожеcц Десигн Теам („Теам Х“) ва бошқа бир вақтнинг ўзида муҳандислик гуруҳлари билан ишлаш, эрта миссия концепциясини ўрганиш бўйича бир ҳафталик жамоавий дизайн машқларини ўз ичига олади[14].

Музейлар иттифоқи

ЖПЛ 2003-йилда НАСА музейлар тизимини музейлар, планетарийлар, ташриф буюрувчилар марказлари ва бошқа турдаги норасмий ўқитувчиларни кўргазма материаллари, касбий ривожланиш ва Марсга „Спирит ва Оппортунитй“ нинг ўша пайтдаги қўниши билан боғлиқ маълумотлар билан таъминлаш истагида яратган[15]. Ҳозир Иттифоқда 500 дан ортиқ аъзолар мавжуд бўлиб, улар дастур орқали НАСА дисплейлари, моделлари, ўқув семинарлари ва тармоқ имкониятларидан фойдаланиш имкониятига эга. Музейлар тизими талабларига жавоб берадиган таълим муассасалари ходимлари онлайн тарзда иштирок этиш учун рўйхатдан ўтишлари мумкин.

Музейлар алянси ЖПЛ Таълим бошқармасининг норасмий таълим гуруҳининг бир қисми бўлиб, у мактабдан кейинги ва ёзги дастурларга, ота-оналарга ва бошқа турдаги норасмий ўқитувчиларга хизмат қилади[16].

Миссиялар

Булар ЖПЛ томонидан қисман ҳомийлик қилинган баъзи миссиялар[17]:

  • АСТЕРИА (спаcеcрафт)
  • Cассини-Ҳуйгенс
  • CлоудСат
  • Деэп Спаcе 1 ва Деэп Спаcе 2
  • Эуропа Cлиппер
  • Эхплорер програм
  • Галилео пробе
  • Гравитй Реcоверй анд Cлимате Эхперимент (ГРАCЕ)
  • Жуно
  • Магеллан пробе
  • Маринер програм
  • Марс 2020
  • Марс Cлимате Орбитер
  • Марс Cубе Оне
  • Марс Эхплоратион Ровер Миссион
  • Марс Глобал Сурвеёр
  • Марс Одйссей
  • Марс Патҳфиндер
  • Марс Реcоннаиссанcе Орбитер
  • Марс Сcиэнcе Лабораторй
  • Оcеан Сурфаcе Топограпҳй Миссион (ОСТМ/Жасон-2)
  • Орбитинг Cарбон Обсерваторй
  • Пҳоэних спаcеcрафт
  • Пионеэр 3 анд 4
  • Псйче: Жоурней то а Метал Wорлд
  • Рангер програм
  • Шуттле Радар Топограпҳй Миссион
  • Соил Моистуре Аcтиве Пассиве (СМАП)
  • Спитзер Спаcе Телесcопе
  • Стардуст
  • Сурвеёр програм
  • Викинг програм
  • Воягер програм (Воягер 1 ва Воягер 2)
  • Wиде Фиэлд анд Планетарй Cамера 2
  • Wиде-фиэлд Инфраред Сурвей Эхплорер

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ҳенрй, Жасон (13 Жуне 2016) „Wҳй доэс эверёне сай НАСА'с ЖПЛ ис ин Пасадена wҳен тҳис отҳер cитй ис иц реал ҳоме?“. Пасадена Стар-Неwс.
  2. ↑ „Ҳисторй“. www.жпл.наса.гов.
  3. ↑ Зибит, Бенжамин Сетҳ (1999) „Тҳе Гуггенҳеим Аэронаутиcс Лабораторй ат Cалтеч анд тҳе cреатион оф тҳе модерн роcкет мотор (1936-1946): Ҳоw тҳе дйнамиcс оф роcкет тҳеорй беcаме реалитй“.
  4. ↑ Смитҳ, Ричард Ҳаррис „Тҳе 'Мйстерй Ман' оф Cал Теч'с Жет Пропулсион Лабораторй“.
  5. ↑ „Эарлй Еарс“. 2015-йил 7-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  6. ↑ Cонwай, Эрик М „Фром Роcкец то Спаcеcрафт: Макинг ЖПЛ а Плаcе фор Планетарй Сcиэнcе“. Энгинеэринг анд Сcиэнcе. 2011-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  7. ↑ „Wомен Маде Эарлй Инроадс ат ЖПЛ - НАСА Жет Пропулсион Лабораторй“. Жпл.наса.гов. 2020-йил 25-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  8. ↑ „Библиограпҳй“. пуб-либ.жпл.наса.гов. 2017-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  9. ↑ „Лоcал Агенcй Форматион Cоммиссион фор тҳе Cоунтй оф Лос Ангелес“.
  10. ↑ „Лоcатион оф НАСА'с ЖПЛ ис а бит оф а cуриоситй“.
  11. ↑ „Диреcтионс анд Мапс“. Жет Пропулсион Лабораторй.
  12. ↑ „Абоут Ус - ЖПЛ Эдуcатион - НАСА Жет Пропулсион Лабораторй“. Жпл.Наса.Гов. 2015-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  13. ↑ „Студент Програмс, Интерншипс & Феллоwшипс ат ЖПЛ - ЖПЛ Эдуcатион - НАСА Жет Пропулсион Лабораторй“. Жпл.Наса.Гов. 2014-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  14. ↑ „Планетарй Сcиэнcе Суммер Счоол“.
  15. ↑ Жпл.Наса.Гов, (2012-05-23) „ЖПЛ Эдуcатион - НАСА Жет Пропулсион Лабораторй“. Жпл.наса.гов. 2015-йил 1-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  16. ↑ „Инспире - ЖПЛ Эдуcатион - НАСА Жет Пропулсион Лабораторй“. Жпл.наса.гов.. 2015-йил 4-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-июн.
  17. ↑ „НАСА Жет Пропулсион Лабораторй: Миссионс“. Жпл.наса.гов.

Ҳаволалар