Jevodan hayvoni
Жеводан ҳайвони (франсузча: Ла Бêте ду Гéваудан, Ла Бèстиа де Гаваудан) — бўрига ўхшаш жонзотнинг лақабларидан бири, Франсиянинг Жаводан графлигининг шимолида (ҳозирги Лозер департаменти), яъни Франсия жанубидаги Аувергне ва Лангуэдокнинг тарихий ҳудудлари Маргеридес тоғларидаги қишлоқларни ваҳимага солган одамхўр ҳайвон. Уч йил ичида одамларга 250 тагача ҳужумлар содир этилган, улардан 119 таси ўлим билан якунланган[1]. Бошқа манбаларга кўра, 88 дан 124 гача ҳужумлар қайд этилган, уларнинг кўпчилиги ўлим билан якунланган. Аувергне жанубида ва Виварет ва Роуэргуэ шимолида бир нечта ҳужумлар қайд этилган.
Йиртқич ҳайвоннинг йўқ қилиниши бир неча бор эълон қилинган ва унинг табиати ҳақидаги баҳслар ҳатто ҳужумлар тўхтагандан кейин ҳам якунланмаган. Жеводан ҳайвонининг ҳикояси, масалан, Темир ниқоб афсонаси билан бир қаторда Франсиянинг энг машҳур сирларидан бири ҳисобланади.
Франсуз тарихчиси Гианна Марcа Мориcо ёзишича, Йиртқич атрофидаги шов-шувни маҳаллий Cоурриэр дъАвигнон каби газеталар янада кучайтирди ва бутун мамлакат бўйлаб Ла Газетте, Етти йиллик уруш тугаганидан сўнг, савдони ошириш учун сенсациялар зарурлигини ҳис қилди[2].
Ташқи кўриниш ва хатти-ҳаракатлари
Гувоҳлар Жеводан ҳайвонини бўри каби йиртқич сифатида тасвирлашган. Йиртқичнинг мўйнаси кўпчилик гувоҳларнинг фикрига кўра, сарғиш-қизил эди, лекин унинг орқа томонидаги тизма бўйлаб ғайриоддий қора жуни бор эди. Баъзан бу орқа ва ён томонлардаги катта қора доғлар ҳақида эди. Бундай тавсиф деярли тўлиқ геналар тавсифига мос келади[3].
Йиртқичнинг тактикаси йиртқичларга хос эмас эди: у биринчи навбатда бошга қаратиб, юзини йиртиб ташлайди ва оддий йиртқичлар сингари томоқ ёки оёқ-қўлларини кемиришга уринмайди. Одатда у жабрланувчини тез улоқтириш билан ерга йиқитар эди, лекин кейинчалик у бошқа тактикани ўзлаштирди — горизонтал ҳолатда яқинлашиб, жабрланувчининг олдида туриб олди ва уни олдинги панжалари билан урди. У одатда қурбонларини боши кесилган ҳолда қолдирган.
Ҳайвон одамларни чорва молларидан афзал кўрган — қурбон сигирлар, эчкилар ёки қўйлар подаси ёнида бўлган ҳолларда, ҳайвонларга эътибор бермай, чўпонга ҳужум қилган. Йиртқичнинг одатий қурбонлари аёллар ёки болалар эди. Одатда, бир неча киши, ўроқ ва вилкалар билан йиртқичларга қарши кураша олган эркаклар деярли қурбон бўлишмаган.
Ҳужумлар сони йиртқичнинг ёлғиз ўзи эмас, балки тўда бўлиб ўлжага ҳужум қилишини кўрсатди. Баъзи гувоҳларнинг таъкидлашича, йиртқичнинг шериги унга ўхшаш ҳайвонлардан иборат эди. Баъзи манбаларда ҳайвоннинг ёнида бошқа бир одамнинг ҳам шерик сифатида тургани ҳақида маълумотлар берилди. Халқ орасида ёвуз сеҳргар йиртқични одамларни овлаш учун сеҳрлагани ҳақида афсоналар пайдо бўлди[4].
Ҳайвон ҳеч қачон тузоққа тушмади, ўрмонда кўп тарқалган заҳарли ўлжаларга эътибор бермади ва уч йил давомида унга уюштирилган ҳужумлардан муваффақиятли ўтди. Йиртқич бўридан ғайриоддий ақли билан ажралиб турарди, бу эса хурофий деҳқонларда обратен бўлиши мумкин деган фикрни уйғотган. 1764-йил октябр ойида ҳайвонни отиш учун деярли муваффақиятли уриниш қилинди[5][6], у бундан омон қолди, бу фақат маҳаллий аҳолининг бўри ҳақидаги хурофий версиясини кучайтирди. 1767-йилда одамхўр ҳайвон кумуш ўқ билан ўлдирилди[4] .
Тарихи
Биринчи ҳужумлар
Йиртқич ҳайвон ҳақида биринчи эслатма 1764-йил 1-июнга тегишли бўлиб, у Мерcоире (Мерcоире) ўрмонида сигирлар подасини ўтлатаётган деҳқон аёлга ҳужум қилишга уринган. Бўрига ўхшаш бир жонзот ўрмондан сакраб чиқиб, унинг олдига югурди, лекин буқалар уни подадан ҳайдаб юборади.
Йиртқичнинг биринчи расмий қурбони ўн тўрт ёшли Жан Жеанне Боулет бўлиб, у 1764-йил 30-июнда Лангоне яқинидаги Сент-Этен-де-Лугдарес черковида Юбак қишлоғи (Лес Ҳубаcс) яқинида ўлдирилган[7]. Август ойида у яна иккита болани ўлдирди, сентябр ойида ҳайвон яна 5 боланинг ҳаётига зомин бўлди. Октябр ойи охирига келиб қурбонлар сони 11 нафарга етди. Кейин ҳайвон бир ой давомида ғойиб бўлди, бу унинг оғир жароҳати билан боғлиқ эди ва 25-ноябр куни у ўзининг „фаолиятини“ давом эттириб, 70 ёшли Cатҳерине Валлй ўлдирди. Ҳаммаси бўлиб 1764-йилда 27 киши қурбон бўлди[1].
Дуҳамел ва аждаҳолар
1764-йилнинг кузида, йиртқичнинг ҳужумлари қўрқинчли даражада бўлганида, Лангедок ҳарбий губернатори Cонт де Монcан (де Монcан уни йўқ қилиш учун капитан Жаcқуэс Дуҳамел бошчилигида 56 драгундан иборат отрядни юборди. Драгунлар атрофдаги ўрмонларда бир нечта рейдлар ўтказдилар ва юзга яқин бўриларни ўлдиришди, аммо улар йиртқични ушлай олмадилар.
1764-йил октябр ойида иккита овчи тасодифан ўрмон четида ҳайвонга қоқилиб, унга ўн қадамдан кўп бўлмаган масофадан ўқ узди. Ўқ йиртқич ҳайвонни ерга қулатди, лекин у дарҳол панжаларига сакраб турди; иккинчи ўқ унинг яна йиқилишига сабаб бўлди, аммо йиртқич ўрнидан туриб, ўрмонга югуришга муваффақ бўлди. Овчилар уни қонли изда кузатиб боришди, лекин улар фақат йиртқич қурбони, ўша куни ўлдирилган 21 ёшли боланинг танасини топишга муваффақ бўлишди. Шундан сўнг, йиртқичнинг ҳужумлари бир мунча вақт тўхтади, аммо қишга яқинроқ улар яна давом этди[5].
дʻЕнневали
1765-йил 12-январда ўн уч ёшли Жаcқуэ Портфет ва унинг ўртоқларининг Жевадан ҳайвонидан қутқарилиши билан боғлиқ эпизод Франсия қироли — Лоуис ХВ нинг эътиборини тортди ва у йигитларни мукофотлаб, уларга 300 ливр беришни буюрди. Кейин қирол Нормандиялик профессионал овчиларга — Жан-Чарлес-Марc-Антуан Вомеслу дъЭнневал (д’Энневал) ва унинг ўғли Жеан-Франсуа дъЭнневалга йиртқич ҳайвонни йўқ қилишни буюрди. ДъЭнневал Франсиядаги энг машҳур овчилардан бири бўлган, ҳаёти давомида у шахсан мингдан ортиқ бўрини ўлдирган.
Ота ва ўғил 1765-йил 17-февралда Клермон-Ферранга этиб келишди, улар ўзлари билан бўриларни овлашга ўргатилган саккизта бўри итини олиб келишди ва бир неча ойни бу овга бағишладилар. Улар бир нечта оммавий рейдлар уюштиришга муваффақ бўлишди, уларнинг энг каттаси 1765-йил 9-августда 117 аскар ва 600 маҳаллий аҳолини жалб қилди. Бироқ улар муваффақиятга эриша олмадилар ва Жевадан ҳайвонининг қурбонлари сони кўпайди. 11-август куни, катта рейддан икки кун ўтгач, йиртқич ҳайвон, худди овчиларни масхара қилгандек, Мариэ Жеанне Валет исмли қизга ҳужум қилди. Яхшиямки, у йиртқич билан курашишга муваффақ бўлди. Бугунги кунда Лосернинг Пўлак қишлоғи яқинида ушбу воқеани акс эттирувчи ҳайкал ўрнатилган. Ота ва ўғил дʻЕнневалнинг уринишлари муваффақияциз тугади.
Де Ботерн ва Шаздан бўри
1765-йил июн ойида Версал буйруғи билан дъҲенневаллей ўрнига қироллик аркебусининг ташувчиси ва Ҳунт лейтенанти Франсуа-Франçоис Антоине де Беаутерне билан алмаштирилди. У 22-июн куни Ле Малзиэуга келди. Де Ботерн ўрмонларни кўздан кечиришни бошлади. Уч ойлик ов давомида 1200 та бўри йўқ қилинди.
1765-йил 20-сентябрда де Ботерн ва унинг овчилари (қирқта маҳаллий кўнгилли ва 12 ит) ғайриоддий катта бўрини топдилар, улар Жеводан ҳайвони деб ҳисоблашди. Де Ботерннинг зарбаси унинг елкасига тегди. Йиртқич қочишга уринган, бироқ овчилардан бирининг ўқи унинг бошига тегиб, ўнг кўзи ва бош суягини тешиб ўтган. Ҳайвон йиқилиб тушди, лекин овчилар қуролларини қайта ўқлашаётганда йиртқич ўрнидан турди ва де Ботерн томон югурди. Иккинчи зарба бўрини орқага ташлади ва бу сафар у ўлди.
Де Ботерн ва унинг овчилари томонидан ўлдирилган бўрининг узунлиги 80 см, узунлиги 1,7 м ва оғирлиги 60 кг эди. Ўлдирилган йиртқич ҳайвон яқин атрофдаги Чазес аббей шарафига „Шаздаги бўри“ (Ле Лоуп де Чазес) деб номланган. Де Ботерн қиролга шундай ҳисобот юборди: „Бизнинг имзоларимиз билан тасдиқланган ушбу ҳисоботда биз ҳеч қачон бунга қиёсланадиган бўрини кўрмаганимизни эълон қиламиз. Шунинг учун биз бу шоҳликка шунчалик зарар етказган ўша қўрқинчли ҳайвон эканлигига ишонамиз.“Бундан ташқари, бўрининг ошқозонида бир нечта қизил рангли моддалар топилган — бу бўри каннибал эканлигини кўрсатди[4].
Тўлдирилган бўри Версалга келтирилди ва қиролга тақдим этилди, де Ботерн катта мукофот олди ва қаҳрамон сифатида улуғланди. Қотилликлар бир муддат тўхтаб қолди[1]. Бироқ тез орада бу бўри Жевадан ҳайвони эмаслиги маълум бўлди.
Йиртқичнинг қайтиши
1765-йил 2-декабрда Йиртқич Бессер-Саинте-Мариэ яқинида 14 ва 7 ёшли икки болага ҳужум қилиб, қайтиб келди ва 10 декабрда Лачампс яқинида икки аёлни оғир яралади Лачампс 14-декабр куни Полак қишлоғи (Паулҳаc) яқинида бир йигит мўжизавий тарзда ундан қочиб қутулди ва 21 ва 23-декабр кунлари „тирилган“ йиртқич ҳайвон ҳисобига янги жасадлар пайдо бўлди. Қиш ва баҳорда у одамларга бир йил аввалгидек мунтазам эмас — ойига уч-тўрт марта ҳужум қиларди. Бироқ ёзда, Жевадан ҳайвонининг иштаҳаси кучайиб кетди ва ҳужумлар тез-тез бўлди. Ҳаммаси бўлиб, 1765-йил охири ва бутун 1766-йил давомида йиртқич 41 марта ҳужум қилди[1].
Йиртқич ҳайвон 122 кун, яъни 1767-йилнинг баҳоригача кўринмади. 1767-йил 2-мартда ҳайвон Понтагоу қишлоғи яқинида бир болани ўлдирди[1].
Частел томонидан ҳайвоннинг йўқ қилиниши
Cонт дʻАпше йиртқич ҳайвонни йўқ қилиш умидини йўқотмасдан, тоғларда бирин-кетин рейд ўтказди. Ниҳоят, 1767-йил 19-июнда ушбу рейдларнинг энг каттаси — 300 дан ортиқ овчилар иштирокида муваффақиятли бўлди: улардан бири — Жеан Частел (Жеан Частел, 1708-1790-йил 31-март) — йиртқич ҳайвонни отиб ташлашга муваффақ бўлди.
Жан Частел ўта диндор одам бўлиб, қуролини муқаддас кумуш ўқлар билан тўлдирди ва ўзи билан Инжилни олиб кетди. Тўхташ вақтида Частел Инжилни очиб, дуо ўқий бошлади ва шу пайт чакалакзордан баҳайбат бўри сакраб чиқди. У Частелнинг олдида тўхтади ва унга қаради ва Частел масофадан туриб ўқ узди, сўнг милтиғини қайта ўқлаб, яна ўқ узди. Икки кумуш ўқ нишонга етиб борди — бўри жойида ҳалок бўлди. Унинг қорни кесилганда, улар бир кун олдин ҳайвон ўлдирган кичкина қизнинг билагини топиб, бу ҳақиқий Геваудан ҳайвони эканлигини тасдиқлади. Миннатдор Жеводанликлар Частелга жуда камтарона мукофот — 72 ливр йиғди.
Қишлоқ аҳолисини йиртқичнинг ўлимига ишонтириш учун бўрининг тана гўшти бутун Жеводан бўйлаб шаҳардан шаҳарга олиб кетилди. Баъзи маълумотларга кўра, қўрқинчли ахлатхонага ташланган, бошқаларга кўра, у Версал саройи ҳудудида кўмилган ёки куйдирилган[4].
Ўша даврнинг расмий ҳужжатларида 230 та ҳужум, жумладан, 51 та жароҳат ва 123 та ўлим қайд этилган. Жамоат китобларининг аниқлиги ва хавфсизлиги туфайли бу рақам якуний деб ҳисобланиши мумкин. Бошқа манбалар ҳужумлар сонини 306 тагача оширади[4].
Бўрилар жуда камдан-кам ҳолларда одамларга ҳужум қилишади ва одатда одамлар билан учрашишдан қочадилар, лекин кўпинча чорва молларига ҳужум қилишади. Одатда йирик йиртқичлар одатдаги ўлжаларини овлай олмаганларида жароҳати туфайли каннибалга айланади. Жеводан йиртқич ҳайвони, ҳатто эчки ёки қўй каби уй ҳайвонлари бўлса ҳам, одамларга ҳужум қилди. Ўтмишда бўрилар ҳозиргидан анча катта бўлган, аммо улар йўқ қилингани сабабли улар кичрайиб қолган, деган фикр бор[8]. Йиртқичнинг ҳужумларини битта йиртқич ҳайвон эмас, балки турли хил каннибал бўрилар амалга оширган бўлиши мумкин ва деҳқонларнинг фантазияси уларни жуда бўрттириб, уларни битта ҳайвонга боғлаб, унинг кўринишини сезиларли даражада бузган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Лес аттақуэс“ (фр). бетедугеваудан.cом. 2012-йил 16-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-август.
- ↑ Жеан-Марc Мориcеау. Ҳистоире ду мéчант лоуп: 3 000 аттақуэс сур л'ҳомме эн Франcе (ХВе-ХХе сиècле). ФАЙАРД, 2007 — 124-бет. ИСБН 978-2213628806.
- ↑ Попов, Михаил. Средневековый бестиарий, часть 1 // Мир фантастики. — 2006. — 06 (№ 34).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 „Беаст оф Геваудан“ (эн). Ункноwн Эхплорерс (2006). 2021-йил 27-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 24-декабр.
- ↑ 5,0 5,1 „Тҳе Ҳисторй“ (эн). Ла Бêте ду Гéваудан. 2018-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 24-декабр.
- ↑ Г. Ленотре. Ҳистоирес éтрангес қуи сонт арривéэс. Версаиллес: Виа Романа, 2011. ИСБН 9782916727905.
- ↑ Лоуис, Мичел. Ла Бêте Ду Гéваудан - Л'инноcенcе Дес Лоупс. Либраириэ Аcадéмиқуэ Перрин, 2001. ИСБН 978-2-262-01739-2.
- ↑ „Wолф Труст“ (эн). Wолф Труст. 2008-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 26-июл.