Ziyosfera

Жейн Эйр

Жейн Эйр (/ɛəр/ асл нусхада Жане Эйре аутобиограпҳй деб чоп этилган) инглиз ёзувчиси Шарлотте Бронте томонидан чоп этилган роман. У 1847-йил 19-октабр куни Лондоннинг Смитҳ, Элдер &амп; Cо. томонидан Cуррер Белл тахаллуси остида чоп этилган.[1]

Жейн Эйре

Биринчи нашрнинг муқоваси, 1847-йил
Муаллиф(лар) Шарлотте Бронте
Мамлакат Бирлашган Қироллик
Тил инглизча
Жанр(лар)и Романтик-готик
Нашриёт Смитҳ, Элдер & Cо.
ОCЛC 3163777
Кейингиси Ширлей

Воқеа жараёнлари

Жейн Эйр 38 бобга бўлинади. Аслида у 19-асрда уч томда чоп этилган ва 1-15, 16-27 ва 28-38 гача боблардан иборат эди. Иккинчи нашр Wиллиам Макепеаcе Тҳаcкерайга бағишланган.

Роман мавзуси нуқтаи назаридан биринчи шахс томонидан ҳикоя қилинган. Воқеалар бўлиб ўтган шаҳар Англия шимолида жойлашган бо'либ, Жорж ИИИ (1760-1820) ҳукмронлигининг охирида бо'либ о'тади. Жейнинг болалиги Гатешеад Ҳовлисида ўтади, у ўзининг онаси ва амакиваччаси томонидан ҳиссий ва жисмоний тажовузга учрайди. Лоwоод мактабида ўқийди, аммо камчиликлар ва зулмдан азоб чекади. Торнфилд Ҳовлисида оқсоч сифатида ўтаган вақти, у ўзининг иш берувчиси Эдвард Фереккс Рочестерга сирли муҳаббат қўяди. Моор уйида ўтган вақт, унинг жиддий, аммо совуқ руҳоний бекаси Сент Жон Риверс унга турмуш қуришни таклиф қилади. Лекин у рад жавобини беради, севган инсони Рочестер билан қайта учрашишни, никоҳ қуришни хоҳлайди ва мақсадига етишади. Ушбу бўлимларда у бир қатор муҳим ижтимоий масалалар ва ғоялар ёритилган ва бу мотивларнинг аксарияти ижтимоий табақаланишга қарши изоҳланган.

Асосий образлар

Биринчи диалог бўйича:

Биринчи бобда келтирилган

  • Жейн Эйр: Романнинг ҳикоячиси ва протагонисти. Болалигидан етим бўлиб қолган Жейн, деярли севгисиз болалигидан азоб чекиб, Торнфилд ҳовлисида ўқитувчи бўлади. Жейн кичик ва содда қиз сифатида тасвирланади. У иштиёқли ва қатъий принсипларга эга, эркинлик ва мустақилликни қадрлайди. У роман бошида ўн ёшда, асосий ҳикоянинг охирида ўн тўққиз ёшда тасвирланади. Романнинг охирги бобида у ўн йиллик Эдвард Рочестер билан турмуш қурганлиги айтилганидек, ҳикоя тугалланганида тахминан ўттиз ёшда бўлади.
  • Хоним Сараҳ Рид: Жейннинг онаси тарафдан аммаси бўлиб, у ўз эри хоҳишига кўра Жейнни ўзи васийлигига олади. У Жейнга бошқалардан кўпроқ ачинади ва кўпинча ўз фарзандларидан кўра унинг ғамхўрлигини кўпроқ кўрсатади. У Жейннинг ёлғон гапириши ҳақида Ҳр Броcклеҳурстга ёлғон айтади, у Броcклеҳурснинг Лоwоод мактабига келганида Жейн билан қаттиқ шуғулланишни айтади
  • Жон Рид: Жейнинг ўн тўрт яшар қариндоши, у Жейнни тинмай ва зўравонлик билан зорлайди. У озиқ-овқат ва ширинликларга қарам бўлиб, ҳикоя дабвомида соғлиғи ва танаси ёмонлашиб боради. Жон ўзини ичкилик ва қимор ўйинлари билан алдаб, ўзини ўлдирган деб келтирилади ҳикояда.
  • Элиза Рид: Жейнинг ўн уч ёшли холаваччаси. У ўзининг гўзал синглисига ҳасад қилиб, ўзини динга бағишлайди. Онаси вафот этганидан сўнг, у Лисле (Франсия) яқинидаги бир монастирга кетади.
  • Георгиана Рид: Жейнинг ўн бир ёшли холаваччаси. Гарчи у чиройли ва меҳрибон бўлса-да, у ўзбошимчалик ва ёмонликка ружу қўйган. Унинг катта синглиси Элиза Георгиана ва бой Лорд Эдwин Вере билан турмуш қурганида, жуфтлик қочишга тайёр бўлганида, қочишдан бош тортади. Георгиана охир-оқибат бой хонадон бекасига айланади.
  • Бессиэ Ли: Гатешеад Ҳовлисидаги боғбон. У тез-тез Жейнга меҳрибонлик билан муносабатда бўлиб, ҳикоялар айтиб, қўшиқларини куйлайди, бироқ у тез ғазабланади. Кейинчалик у Роберт Леавен билан турмушга қурадии ва улар билан учта фарзанд дунёга келтириашади.
  • Хоним Риданинг Гатешеад Ҳаллдаги хизматкориси: У Жейнга нисбатан шафқациз бўлиб, Жейнга ҳаттоки қулларга бериладиган ҳақ-ҳуқуқларни ҳам бермайди.

Воқеалар ривожи

Манчестернинг Ҳулме шаҳридаги Салутатион пубида Бронтë Жейн Эйре ёзишни бошлади; пуб 1840-йилларда кулба эди.[2][3]

Жейн Лоwоодга, қаттиқ интернатга юборилган дастлабки синфлар муаллифнинг ўз тажрибаларидан келиб чиққан. Ҳелен Бурнснинг сил касаллигидан вафот этиши ҳақида, Шарлотте Бронте сингиллари Элизабетҳ ва Мария ўлимини эслайди. Улар болалигида Ланcаширнинг Тунсталл яқинидаги Клергй Даугҳтерс мактабидаги ёмон шароитлар оқибатида касалликдан вафот этганлар. Броcклеҳурст ўқитувчиси мактабни бошқарган Инжил ваъзгўйи Уилям Карус Уилсондан (1791-1859) ўз асарини олган. Бундан ташқари, Жон Ридин спиртли ичимликларга берилиб кетиши Шарлоттенинг укаси Бранвелнинг ҳаётини эслатади. Охир-оқибат, Жейн сингари, Шарлотте ҳам ўқитувчи бўлади. Ушбу фактлар Шарлоттенинг дўсти ва ҳамкасби романчи Элизабетҳ Гаскелл томонидан „Шарлотте Бронтенинг ҳаёти“ (1857) да оммавий ахборот воситаларида эълон қилинган.[4]

Жой 1845-йил ёзда Шарлотте Бронтë ва унинг дўсти Эллен Нуссей томонидан ташриф буюрилган ва 1845-йил 22-июлдаги мактубда тасвирланган. Бу Эйр оиласи қароргоҳи эди ва унинг биринчи эгаси Агнес Ашурст иккинчи қаватдаги тўлдирилган хонада ақлдан озган одам сифатида қамоқда тасвирланади.[4] Ланcаширдаги Wйcоллер Ҳалл Ҳаwортҳ яқинида Ферндеан Манор учун жой яратганлиги тахмин қилинган: Ферндеан эгаси – Рочестернинг отаси – ва 1770-йилларда Wйcоллерни мерос қилиб олган ва 1818-йилда вафот этгунга қадар у ерда яшовчи Хенри Cунлиффе ўртасидаги алоқа воситаси эди. Рочестернинг хотини ётоқ пардаларини оловга қўйган воқеа 1830-йил август ойида Бронтëнинг „Ёунг Менъс Магазине“ журналининг 2-нашрига тайёрланган эди.[5] Шарлотте Бронтë Манчестерда Жейн Эйрни ёза бошлади ва у, эҳтимол, Манчестер катедрали қабристонида Жейн ота-онаси ва Манчестерни Жейннинг туғилган жойини кўрган.[6]

Таъсири

Роман театр, кино, телевидение ва камида иккита тўлиқ узунликдаги опералар каби бир қатор бошқа мусиқий асарларга мослаштирилган.[7] Китобнинг 38-бобида: „Ўқувчи, мен унга турмушга чиқдим“, – деб ёзилган. Масалан, Лиане Мориартй 2018-йилги „Нине Перфеcт Странгерс“ романида ушбу гап моҳирона қўлланган.[8]

Эмма Теннант „Франсоуз рақсчи бастарди“ романи Адéленинг орқа ҳикоясини қайта кўриб чиқади. У Рочестернинг севгиси ҳақиқий бўлганми ёки йўқми ва Жейн Эйр билан муносабатлари қандай эканлигини ўрганади.[9]

„Реадер, И Марриэд Ҳим: Сториэс инспиред бй Жане Эйре“ ушбу гапи, Трайси Чевалиэр томонидан таҳрирланган 2016-йилги қисқа ҳикоялар антологияси ҳам ушбу сатрдан илҳом олган. Бу Бронтë туғилишининг 200 йиллигини нишонлаш учун топширилган ва ҲарперCоллинс нашри бўлган Тҳе Бороугҳ пресс томонидан чоп этиилган.[10][11][12][13][14]

Энг сўнгги филм саҳнаси Жейн Эйр 2011-йилда оммага тақдим этилди, режиссёрида Карй Жожи Фукунага бўлиб, Миа Wасикоwска Жейн Эйр ва Майкл Фассбендер Рочестер ролини ўйнаган. Филм, актёрлар жамоаси ва костюмлар дизайни бир қанча номинацияларга эга бўлиб, 2011-2012-йилларда турли мукофотларни қўлга киритди.[15] [16]

Оммалашув

Замонавий шарҳлар

Жейн Эйрнинг дастлабки қабул қилиниши бугунги кундаги обрўсига жуда зид ҳисобланади. 1848-йилда Элизабетҳ Ригбй (кейинчалик Элизабетҳ Эастлаке) 'Жейн Эйр'ни „Тҳе Қуартерлй Ревиэw“ да шарҳ қилиб, уни „аввало христианликка қарши асар“ деб топди.[17] „Биз ҳокимиятни бурган ва чет элда ҳар қандай инсоний ва илоҳий қарашларни бузган ва Харитизм, исённи уйда ривожлантирган фикрлашни ўзгартирувчи Жейн Эйр асарини ёзганини айтишдан иккиланмаймиз“-деб айтди.[17]

„Адабиёт ойнаси“, „Кулгу“, анд „Кўрсатма“ журналларида аноним шарҳ „Жейн Эйр ёзувчисининг ноёб жасорати“ ҳақида ёзади; аммо шарҳ асосан танқидий бўлиб, қисқача айтади: „Асарда битта табиий характер ҳам йўқ. Ҳамма ўзларининг фикрлари ёмон – фикрлари бемаъни. Дин зулматда бўлиб ўтади – бизнинг ижтимоий фарқларимиз текисланишга ҳаракат қилади, барча ахлоқий тушунчалар бемаъни тарзда йўқ қилинади“.[18]

Баъзилар эса роман ҳақида ўзларини янада ижобий ҳис қилишган. Жорж Хенри Леwес: „Бу ўз ҳаётининг саҳифаси каби ўқийди; ва китобнинг бошқа кўплаб саҳифалари ҳам шундай“- деб айтган.[19] Бошқа танқидчи Атлас шундай ёзган: „Бу ёшлик куч-қувватидан, янгилик ва асл нусхадан, ғазабли кайфиятни ва эътиборни кучайтирган китобдир …Бу пулсларни юрак уриши ва кўзларни ёшга тўлдириш учун китобдир“.[20]

Тҳе Эра журналида нашр этилган бир шарҳ романни „ғайриоддий китоб“ деб мақтаб, „ўша китобнинг саҳифаларида ўйлаш, хурсанд бўлиш ва йиғлаш учун кўп нарса борлигини қайд этади. Бунда қалб ҳис қилади ва онг изланиш олиб боради; оғирликда катталик, кўтарилганда кичиклик; синов ва васваса, куч ва истеъфо, соғлом маъно ва христианлик – бу барча туйғулар бор, лекин ҳеч ўзишмайди“.[21]

Халқ журналида „ўқувчи ҳеч қачон тўхтамайди, ҳеч қачон ухламайди: бойлик билан яшашнинг, қаршиликсиз энергиянинг тўлқиндек тошиши асарни бошидан охиргача ўқишга ундайди. Муаллифнинг ўзидан ўзгача даражада маҳаллий кучга эгалигини инкор қилиш мумкин эмас – ҳозир ўзини тезкор бошлиқлик билан ҳикоя қилишда, энди қатъий, шафқациз, портраитда жасоратли ҳаракатлар билан кўрсатади – бу ерда буюк иллусияда, у ерда асл метафорада – яна ҳақиқий шеърнинг ёввойи табиатида намоён бўлади“. [22]

Жанрлар

Романтизм

Виктория даврига қадар Жане Остен 1840-йилларда ишлаб чиқарилган Бронтë сингиллари иши каби кейинчалик машҳур адабиётга таъсир кўрсатган адабий адабиёт фиксияларини ёзган. Бронтéнинг севги романида Готик роман ва Элизабет драма элементлари кўрсатилади ва „романтик роман шакли мослашувчанлиги тасвирланади“.[23]

Ижтимоий синф

Роман давомида Жейн ўз ҳаётининг турли хил вазиятларига жавоб сифатида турли ижтимоий синф ўзгаришларидан ўтади. [24] Болалигида у Рид оиласи орқали ўрта синфдаги одамлар билан аралашади, гарчи Жейн Рид оиласи қолганлари билан тенг ижтимоий синф даражасида бўлмаса ҳам, Лоwоодда бўлганида, у ўз ота-оналари „йилига беш фунт“ мактаб тўловларини тўлашлари мумкин бўлган болаларнинг ҳаётини бошдан кечиради, ёмон шароитларда яшайди ва кейинчалик катталар сифатида ўқитувчи сифатида ўша ерда ўн беш фунтлик иш ҳақи билан ишлайди. У хусусий муҳаррир бўлиш имкониятига эга ва шу йўсинда иш ҳақи икки баравар кўпайиб бораверарди, аммо муҳаррирлик вазифаси уни бой васийликка эга бўлган болага муҳаррир сифатида ўзининг икки хил ижтимоий мавқеи ҳақида хабардор қилади.[25] Жейн Торнфилд Ҳовлисидан кетади. Аммо Жейн янги оиласи билан ота-онасидан қолган меросни олади ва молиявий мустақил бўлади.

Ҳаволалар

  1. ↑ „Тҳе ҲарперCоллинс Тимелине“. ҲарперCоллинс Публишерс. Қаралди: 2018-йил 18-октябр.
  2. ↑ „Жане Эйре: а Манcуниан?“. ББC (2006-йил 10-октябр). Қаралди: 2013-йил 24-апрел.
  3. ↑ „Салутатион пуб ин Ҳулме тҳроwн а лифелине ас ҳисториc буилдинг ис боугҳт бй ММУ“. Манчестер Эвенинг Неwс (2011-йил 2-сентябр). Қаралди: 2011-йил 6-сентябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 Стевиэ Давиэс, Интродуcтион анд Нотес то Жане Эйре.
  5. ↑ „Парис мусеум wинс Бронтë биддинг wар“. ББC Неwс (2011-йил 15-декабр). Қаралди: 2011-йил 16-декабр.
  6. ↑ Алехандер, Чристине, анд Сара Л. Пеарсон.
  7. ↑ Магилл'с Сурвей оф Wорлд Литературе Келлман: . Салем Пресс, 2009 — 2148-бет. ИСБН 9781587654312. 
  8. ↑ Мориартй, Лиане „(чаптер 12 анд отҳер чаптерс)“, . Нине Перфеcт Странгерс. Маcмиллан Аустралиа, 2018. ИСБН 978-1-4328-5900-8. 
  9. ↑ Гóмез-Галистео, М. Cармен.
  10. ↑ „Бронтë-инспиред шорт сториэс то Бороугҳ“. Тҳе Боокселлер (2015-йил 21-апрел). Қаралди: 2016-йил 31-март.
  11. ↑ „Реадер, И Марриэд Ҳим“. Ҳарпер Cоллинс (УС). Қаралди: 2016-йил 31-март.
  12. ↑ „Реадер, И Марриэд Ҳим“. Ҳарпер Cоллинс (УК). Қаралди: 2016-йил 31-март.[сайт ишламайди]
  13. ↑ Ҳилл, Сусан. „Wҳй И wилл невер реад Жане Эйре“. Тҳе Спеcтатор (2016-йил 12-март). Қаралди: 2016-йил 31-март.
  14. ↑ „Реадер И Марриэд Ҳим“. Бронте Парсонаге Мусеум анд Шоп. 2023-йил 10-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 31-март.
  15. ↑ „ФилмАффинитй“. ФилмАффинитй. Қаралди: 2023-йил 3-октябр.
  16. ↑ „Жане Эйре (2011) Аwардс & Фестивалс“. муби.cом. Қаралди: 2023-йил 3-октябр.
  17. ↑ 17,0 17,1 Шапиро, Арнолд (Аутумн 1968). "Ин Дефенсе оф Жане Эйре". СЕЛ: Студиэс ин Энглиш Литературе 1500–1900 8 (4): 683. дои:10.2307/449473. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_студиэс-ин-энглиш-литературе-1500-1900_аутумн-1968_8_4/паге/683. 
  18. ↑ „Анонймоус ревиэw оф Жане Эйре“. Тҳе Бритиш Либрарй. Қаралди: 2021-йил 13-сентябр.[сайт ишламайди]
  19. ↑ „Ревиэw оф Жане Эйре бй Георге Ҳенрй Леwес“. Тҳе Бритиш Либрарй. Қаралди: 2021-йил 15-июн.[сайт ишламайди]
  20. ↑ „Жане Эйре: cонтемпорарй cритиқуэс“. Тҳе Сундай Тимес (2003-йил 14-март). Қаралди: 2021-йил 31-август.
  21. ↑ „Ревиэw оф Жане Эйре фром тҳе Эра“. Тҳе Бритиш Либрарй. Қаралди: 2021-йил 14-сентябр.[сайт ишламайди]
  22. ↑ „Жане Эйре: Ан Аутобиограпҳй. Эдитед бй Cуррер Белл. Тҳреэ Волумес“. Тҳе Пеопле'с Жоурнал (1848). Қаралди: 2021-йил 16-сентябр.
  23. ↑ Регис, Памела. А Натурал Ҳисторй оф тҳе Романcе Новел. Пҳиладелпҳиа, Пеннсйлваниа: Университй оф Пеннсйлваниа Пресс, 2003 — 85-бет. 
  24. ↑ Ванден Боссче, Чрис (2005). "Wҳат Дид Жане Эйре До? Идеологй, Агенcй, Cласс анд тҳе Новел". Нарративе 13 (1): 46–66. дои:10.1353/нар.2005.0001. ИССН 1538-974Х. ҳттп://дх.дои.орг/10.1353/нар.2005.0001. 
  25. ↑ Годфрей, Эстҳер (2005). "Жане Эйре, фром Говернесс то Гирл Бриде". СЕЛ Студиэс ин Энглиш Литературе 1500–1900 45 (4): 853–871. дои:10.1353/сел.2005.0037. ИССН 1522-9270. ҳттп://мусе.жҳу.эду/cонтент/cроссреф/жоурналс/студиэс_ин_энглиш_литературе/в045/45.4годфрей.ҳтмл.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jeyn_Eyr" dan olindi